वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.116.1
एवमुक्ता तु वैदेही परुषं रोमहर्षणम्।
राघवेण सरोषेण श्रुत्वा प्रव्यथिताभवत् ॥ ६.११६.१ ॥
राघवाने क्रोधाने असे कठोर आणि अंगावर काटा आणणारे शब्द उच्चारले, ते ऐकून वैदेही अत्यंत व्यथित झाली.
6.116.2
सा तदाश्रुतपूर्वं हि जने महति मैथिली।
श्रुत्वा भर्तुर्वचो घोरं लज्जयावनताभवत् ॥ ६.११६.२ ॥
त्या मोठ्या जनसमुदायासमोर, पूर्वी कधीही ऐकले नव्हते असे पतीचे भयंकर शब्द ऐकून मैथिली लाजेने मान खाली घालून उभी राहिली.
6.116.3
प्रविशन्तीव गात्राणि स्वानि सा जनकात्मजा।
वाक्शरैस्तैः सशल्येव भृशमश्रूण्यवर्तयत् ॥ ६.११६.३ ॥
ते शब्दबाण जणू तिच्या अंगात घुसत आहेत, जणू काट्याने भोसकली गेली आहे अशा प्रकारे जनककन्या अत्यंत अश्रू ढाळू लागली.
6.116.4
ततो बाष्पपरिक्लिन्नं प्रमार्जन्ती स्वमाननम्।
शनैर्गद्गदया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ६.११६.४ ॥
मग अश्रूंनी भिजलेले स्वतःचे तोंड पुसत, हळूहळू गहिवरलेल्या स्वराने ती पतीला असे म्हणाली.
6.116.5
किं मामसदृशं वाक्यमीदृशं श्रोत्रदारुणम्।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृतामिव ॥ ६.११६.५ ॥
हे वीरा, सामान्य पुरुष सामान्य स्त्रीशी बोलावा तसे, माझ्याशी असे अयोग्य, कानांना बोचणारे, रुक्ष शब्द तू का ऐकवतोस?
6.116.6
न तथास्मि महाबाहो यथा मामवगच्छसि।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥ ६.११६.६ ॥
हे महाबाहो, तू मला समजतोस तशी मी नाही. माझ्या स्वतःच्या चारित्र्यावरच विश्वास ठेव; तुझी शपथ घेऊन सांगते.
6.116.7
पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे।
परित्यजैनां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥ ६.११६.७ ॥
स्त्रियांच्या सामान्य वर्तनावरून तू माझ्या स्वभावाबद्दल शंका घेतोस; तू मला पारखले असशील तर ही शंका सोडून दे.
6.116.8
यदहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ॥ ६.११६.८ ॥
हे प्रभो, देहस्पर्श जो झाला त्यात मी विवश होते. त्यात माझ्या इच्छेचा दोष नाही; तेथे दैवच दोषी आहे.
6.116.9
मदधीनं तु यत् तन्मे हृदयं त्वयि वर्तते।
पराधीनेषु गात्रेषु किं करिष्याम्यनीश्वरी ॥ ६.११६.९ ॥
माझे हृदय माझ्या अधीन आहे; ते तुझ्याठायी स्थिर आहे. पण माझे अवयव परावलंबी असता, अधिकार नसलेली मी काय करू शकत होते?
6.116.10
सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च मानद।
यदि तेऽहं न विज्ञाता हता तेनास्मि शाश्वतम् ॥ ६.११६.१० ॥
हे मानदात्या, एकत्र वाढलेल्या स्नेहाने आणि सहवासाने जर तू मला ओळखले नाहीस, तर त्यामुळेच मी कायमची नष्ट झाले आहे.
6.116.11
प्रेषितस्ते महावीरो हनुमानवलोककः।
लङ्कास्थाहं त्वया राजन् किं तदा न विसर्जिता ॥ ६.११६.११ ॥
हे राजा, तू गुप्तहेर म्हणून पाठवलेला महावीर हनुमान मी लंकेत असतानाच तू मला तेव्हाच का सोडले नाहीस?
6.116.12
प्रत्यक्षं वानरस्यास्य तद्वाक्यसमनन्तरम्।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज्जीवितं मया ॥ ६.११६.१२ ॥
हे वीरा, या वानरासमोर, त्याच्या शब्दांनंतर लगेच जर तू मला त्यागले असतेस, तर मी माझा प्राण त्यागला असता.
6.116.13
न वृथा ते श्रमोऽयं स्यात् संशये न्यस्य जीवितम्।
सुहृज्जनपरिक्लेशो न चायं विफलस्तव ॥ ६.११६.१३ ॥
तुझा हा श्रम व्यर्थ जाणार नाही, जरी तू जीवन संशयात टाकले असलेस. तुझ्या सुहृदांचा हा क्लेशही तुझ्यासाठी निष्फळ नाही.
6.116.14
त्वया तु नृपशार्दूल रोषमेवानुवर्तता।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वमेव पुरस्कृतम् ॥ ६.११६.१४ ॥
परंतु हे नृपश्रेष्ठा, तू केवळ क्रोधाचे अनुसरण करत, एखाद्या क्षुद्र माणसाप्रमाणे स्त्रीत्वालाच पुढे केलेस.
6.116.15
अपदेशेन जनकान्नोत्पत्तिर्वसुधातलात्।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ॥ ६.११६.१५ ॥
जनकापासून नव्हे, तर पृथ्वीच्या गर्भातून माझी उत्पत्ती आहे, या निमित्ताने — हे वृत्तज्ञा, तू माझ्या आचरणाला फारसे महत्त्व दिले नाहीस.
6.116.16
न प्रमाणीकृतः पाणिर्बाल्ये मम निपीडितः।
मम भक्तिश्च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥ ६.११६.१६ ॥
बालपणी मी धरलेला हात तू प्रमाण मानला नाहीस; माझी भक्ती आणि शील सर्वकाही तू मागे टाकलेस.
6.116.17
उवाच लक्ष्मणं सीता दीनं ध्यानपरायणम् ॥ ६.११६.१७ ॥
दुःखी व ध्यानात मग्न असलेल्या लक्ष्मणाला सीता म्हणाली.
6.116.18
चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम्।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ६.११६.१८ ॥
हे सुमित्रापुत्रा, माझ्यासाठी चिता रचा; या संकटावर हेच औषध आहे. खोट्या अपवादाने पीडित झालेली मी जगण्याचे धाडस करू शकत नाही.
6.116.19
अप्रीतेन गुणैर्भर्त्रा त्यक्ताया जनसंसदि।
या क्षमा मे गतिर्गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥ ६.११६.१९ ॥
गुणांबाबत असमाधानी पतीने लोकसभेत त्यागलेल्या मला जी योग्य गती आहे, तिच्यासाठी मी अग्नीत प्रवेश करीन.
6.116.20
एवमुक्तस्तु वैदेह्या लक्ष्मणः परवीरहा।
अमर्षवशमापन्नो राघवं समुदैक्षत ॥ ६.११६.२० ॥
वैदेहीने असे म्हटल्यावर शत्रुवीरांचा संहार करणारा लक्ष्मण क्रोधाच्या आधीन होऊन राघवाकडे पाहू लागला.
6.116.21
स विज्ञाय मनश्छन्दं रामस्याकारसूचितम्।
चितां चकार सौमित्रिर्मते रामस्य वीर्यवान् ॥ ६.११६.२१ ॥
रामाच्या मनातील इच्छा त्यांच्या आकारावरून ओळखून पराक्रमी सौमित्रीने रामाच्या मनाप्रमाणे चिता रचली.
6.116.22
नहि रामं तदा कश्चित् कालान्तकयमोपमम्।
अनुनेतुमथो वक्तुं द्रष्टुं वाप्यशकत् सुहृत् ॥ ६.११६.२२ ॥
तेव्हा काळ आणि यम यांच्यासारख्या रामाला समजावण्यास, बोलण्यास किंवा पाहण्यासही कोणत्याही मित्राला धैर्य झाले नाही.
6.116.23
अधोमुखं स्थितं रामं ततः कृत्वा प्रदक्षिणम्।
उपावर्तत वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् ॥ ६.११६.२३ ॥
तेव्हा खाली मान घातलेल्या रामाला प्रदक्षिणा घालून वैदेही प्रज्वलित अग्नीकडे वळली.
6.116.24
प्रणम्य दैवतेभ्यश्च ब्राह्मणेभ्यश्च मैथिली।
बद्धाञ्जलिपुटा चेदमुवाचाग्निसमीपतः ॥ ६.११६.२४ ॥
देवांना आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करून, मैथिली हात जोडून अग्नीजवळ असे म्हणाली.
6.116.25
यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात्।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ ६.११६.२५ ॥
माझे हृदय सदैव रघुवीरापासून दूर गेले नाही, तसेच जगाचा साक्षी अग्निदेव मला सर्वत्र रक्षण देवो.
6.116.26
यथा मां शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति राघवः।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥ ६.११६.२६ ॥
राघव मला शुद्ध आचरणाची म्हणून जाणतात, दुष्ट म्हणून नव्हे, तसेच जगाचा साक्षी अग्निदेव मला सर्वत्र रक्षण देवो.
6.116.27
कर्मणा मनसा वाचा यथा नातिचराम्यहम्।
राघवं सर्वधर्मज्ञं तथा मां पातु पावकः ॥ ६.११६.२७ ॥
कर्माने, मनाने आणि वाणीने सर्वधर्मज्ञ राघवाचे मी कधी उल्लंघन केले नाही, तसेच अग्निदेव मला रक्षण देवो.
6.116.28
आदित्यो भगवान् वायुर्दिशश्चन्द्रस्तथैव च।
अहश्चापि तथा संध्ये रात्रिश्च पृथिवी तथा।
यथान्येऽपि विजानन्ति तथा चारित्रसंयुताम् ॥ ६.११६.२८ ॥
भगवान आदित्य, वायू, दिशा, चंद्र, दिवस, दोन्ही संध्या, रात्र आणि पृथ्वी, तसेच इतरही जाणतात, तसे मी सच्चरित्र आहे हे ते जाणोत.
6.116.29
एवमुक्त्वा तु वैदेही परिक्रम्य हुताशनम्।
विवेश ज्वलनं दीप्तं निःशङ्केनान्तरात्मना ॥ ६.११६.२९ ॥
असे म्हणून वैदेहीने अग्नीला प्रदक्षिणा घातली आणि निर्भय अंतःकरणाने प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश केला.
6.116.30
जनश्च सुमहांस्तत्र बालवृद्धसमाकुलः।
ददर्श मैथिलीं दीप्तां प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥ ६.११६.३० ॥
तेथे बालके व वृद्धांनी भरलेल्या मोठ्या जनसमुदायाने तेजस्वी मैथिलीला अग्नीत प्रवेश करताना पाहिले.
6.116.31
सा तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा।
पपात ज्वलनं दीप्तं सर्वलोकस्य संनिधौ ॥ ६.११६.३१ ॥
तापविलेल्या नव्या सोन्याच्या तेजाने युक्त, तापविलेल्या सोन्याच्या अलंकारांनी शोभणारी ती, सर्वलोकांसमक्ष पेटलेल्या अग्नीत पडली.
6.116.32
ददृशुस्तां विशालाक्षीं पतन्तीं हव्यवाहनम्।
सीतां सर्वाणि रूपाणि रुक्मवेदिनिभां तदा ॥ ६.११६.३२ ॥
विशाल नेत्रांची ती सीता हव्यवाहन अग्नीत पडताना त्यांनी पाहिली; तेव्हा ती सर्व रूपांनी सोन्याच्या वेदीसारखी तेजस्वी दिसत होती.
6.116.33
ददृशुस्तां महाभागां प्रविशन्तीं हुताशनम्।
ऋषयो देवगन्धर्वा यज्ञे पूर्णाहुतीमिव ॥ ६.११६.३३ ॥
महाभाग्यवती ती अग्नीत प्रवेश करताना ऋषी, देव आणि गंधर्व यांनी पाहिले; जणू यज्ञात पूर्णाहुती दिली जात होती.
6.116.34
प्रचुक्रुशुः स्त्रियः सर्वास्तां दृष्ट्वा हव्यवाहने।
पतन्तीं संस्कृतां मन्त्रैर्वसोर्धारामिवाध्वरे ॥ ६.११६.३४ ॥
ती अग्नीत पडलेली पाहून सर्व स्त्रिया मोठ्याने आक्रोश करू लागल्या; मंत्रांनी संस्कारित ती यज्ञात वसुधारेप्रमाणे पडली.
6.116.35
ददृशुस्तां त्रयो लोका देवगन्धर्वदानवाः।
शप्तां पतन्तीं निरये त्रिदिवाद् देवतामिव ॥ ६.११६.३५ ॥
तिन्ही लोक, देव, गंधर्व आणि दानव यांनी तिला पाहिले; जणू शापग्रस्त देवता स्वर्गातून नरकात पडत आहे.
6.116.36
तस्यामग्निं विशन्त्यां तु हाहेति विपुलः स्वनः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६.११६.३६ ॥
ती अग्नीत प्रवेश करताच राक्षस आणि वानरांमध्ये "हा" असा मोठा आक्रोश उठला; तो एका अद्भुत प्रसंगासारखा होता.