वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.123
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.123.1
अनुज्ञातं तु रामेण तद् विमानमनुत्तमम्।
हंसयुक्तं महानादमुत्पपात विहायसम् ॥ ६.१२३.१ ॥
राम की अनुमति पाकर वह सर्वोत्तम विमान, हंसों से जुड़ा हुआ, महान नाद करता हुआ आकाश में उड़ चला।
6.123.2
पातयित्वा ततश्चक्षुः सर्वतो रघुनन्दनः।
अब्रवीन्मैथिलीं सीतां रामः शशिनिभाननाम् ॥ ६.१२३.२ ॥
फिर सब ओर दृष्टि डालकर रघुनन्दन राम ने चन्द्रमुखी मैथिली सीता से कहा।
6.123.3
कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थिताम्।
लङ्कामीक्षस्व वैदेहि निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ ६.१२३.३ ॥
हे वैदेही, कैलास शिखर के समान, त्रिकूट के शिखर पर स्थित विश्वकर्मा द्वारा निर्मित लंका को देखो।
6.123.4
एतदायोधनं पश्य मांसशोणितकर्दमम्।
हरीणां राक्षसानां च सीते विशसनं महत् ॥ ६.१२३.४ ॥
हे सीते, यह युद्धभूमि देखो, जो मांस और रक्त के कीचड़ से भरी है, वानरों और राक्षसों का महान संहार हुआ है।
6.123.5
एष दत्तवरः शेते प्रमाथी राक्षसेश्वरः।
तव हेतोर्विशालाक्षि निहतो रावणो मया ॥ ६.१२३.५ ॥
हे विशालाक्षी, यह वरदान प्राप्त प्रचण्ड राक्षसराज रावण, तुम्हारे कारण मेरे द्वारा मारा गया, अब धरती पर पड़ा है।
6.123.6
कुम्भकर्णोऽत्र निहतः प्रहस्तश्च निशाचरः।
धूम्राक्षश्चात्र निहतो वानरेण हनूमता ॥ ६.१२३.६ ॥
यहाँ कुम्भकर्ण मारा गया, और निशाचर प्रहस्त भी; यहाँ धूम्राक्ष भी वानर हनुमान द्वारा मारा गया।
6.123.7
विद्युन्माली हतश्चात्र सुषेणेन महात्मना।
लक्ष्मणेनेन्द्रजिच्चात्र रावणिर्निहतो रणे ॥ ६.१२३.७ ॥
यहाँ महात्मा सुषेण ने विद्युन्माली को मार गिराया, और यहाँ लक्ष्मण ने रावण के पुत्र इन्द्रजित् को युद्ध में मार डाला।
6.123.8
अङ्गदेनात्र निहतो विकटो नाम राक्षसः।
विरूपाक्षश्च दुष्प्रेक्षो महापार्श्वमहोदरौ ॥ ६.१२३.८ ॥
यहाँ अङ्गद ने विकट नामक राक्षस को मार डाला, तथा विरूपाक्ष, भयानक दिखने वाले, और महापार्श्व तथा महोदर को भी।
6.123.9
अकम्पनश्च निहतो बलिनोऽन्ये च राक्षसाः।
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ॥ ६.१२३.९ ॥
अकम्पन मारा गया, तथा अन्य बलवान् राक्षस भी; त्रिशिरा और अतिकाय, तथा देवान्तक और नरान्तक भी।
6.123.10
युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च राक्षसप्रवरावुभौ।
निकुम्भश्चैव कुम्भश्च कुम्भकर्णात्मजौ बली ॥ ६.१२३.१० ॥
युद्ध में उन्मत्त और मत्त, दोनों श्रेष्ठ राक्षस; और निकुम्भ तथा कुम्भ, कुम्भकर्ण के दोनों बलवान पुत्र।
6.123.11
वज्रदंष्ट्रश्च दंष्ट्रश्च बहवो राक्षसा हताः।
मकराक्षश्च दुर्धर्षो मया युधि निपातितः ॥ ६.१२३.११ ॥
वज्रदंष्ट्र और दंष्ट्र, तथा बहुत-से राक्षस मारे गए; और दुर्धर्ष मकराक्ष को मैंने युद्ध में गिरा दिया।
6.123.12
अकम्पनश्च निहतः शोणिताक्षश्च वीर्यवान्।
यूपाक्षश्च प्रजङ्घश्च निहतौ तु महाहवे ॥ ६.१२३.१२ ॥
अकम्पन मारा गया, तथा वीर शोणिताक्ष भी; यूपाक्ष और प्रजङ्घ, ये दोनों तो महायुद्ध में मारे गए।
6.123.13
विद्युज्जिह्वोऽत्र निहतो राक्षसो भीमदर्शनः।
यज्ञशत्रुश्च निहतः सुप्तघ्नश्च महाबलः ॥ ६.१२३.१३ ॥
यहाँ भयानक रूप वाला राक्षस विद्युज्जिह्व मारा गया, यज्ञ का शत्रु मारा गया, और महाबली सुप्तघ्न भी मारा गया।
6.123.14
सूर्यशत्रुश्च निहतो ब्रह्मशत्रुस्तथापरः।
अत्र मन्दोदरी नाम भार्या तं पर्यदेवयत् ॥ ६.१२३.१४ ॥
सूर्य का शत्रु मारा गया, और इसी प्रकार ब्राह्मणों का एक और शत्रु भी मारा गया। यहाँ मन्दोदरी नाम की पत्नी ने उसके लिए विलाप किया।
6.123.15
सपत्नीनां सहस्रेण साग्रेण परिवारिता।
एतत् तु दृश्यते तीर्थं समुद्रस्य वरानने ॥ ६.१२३.१५ ॥
हज़ार से भी अधिक सौतों से घिरी हुई (वह यहाँ थी)। हे सुन्दर मुख वाली, समुद्र का यह तीर्थ दिखाई दे रहा है।
6.123.16
यत्र सागरमुत्तीर्य तां रात्रिमुषिता वयम्।
एष सेतुर्मया बद्धः सागरे लवणार्णवे ॥ ६.१२३.१६ ॥
जहाँ समुद्र पार करके हमने वह रात बिताई थी। यही सेतु मैंने खारे समुद्र में बाँधा था।
6.123.17
तव हेतोर्विशालाक्षि नलसेतुः सुदुष्करः।
पश्य सागरमक्षोभ्यं वैदेहि वरुणालयम् ॥ ६.१२३.१७ ॥
हे विशाल नेत्रों वाली, तुम्हारे लिए नल-सेतु अत्यन्त कठिन बना था। हे वैदेही, वरुण के उस अक्षोभ्य निवास, समुद्र को देखो।
6.123.18
अपारमिव गर्जन्तं शङ्खशुक्तिसमाकुलम्।
हिरण्यनाभं शैलेन्द्रं काञ्चनं पश्य मैथिलि ॥ ६.१२३.१८ ॥
अपार-सा गरजता हुआ, शंख और सीपियों से भरा हुआ यह समुद्र देखो। हे मैथिली, स्वर्ण-नाभि वाला, पर्वतों का राजा, सुनहरा वह पर्वत देखो।
6.123.19
विश्रमार्थं हनुमतो भित्त्वा सागरमुत्थितम्।
एतत् कुक्षौ समुद्रस्य स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ६.१२३.१९ ॥
हनुमान के विश्राम के लिए समुद्र को भेदकर उठा हुआ यह, समुद्र की कोख में सेना का पड़ाव है।
6.123.20
अत्र पूर्वं महादेवः प्रसादमकरोद् विभुः।
एतत् तु दृश्यते तीर्थं सागरस्य महात्मनः ॥ ६.१२३.२० ॥
यहाँ पूर्वकाल में सर्वसमर्थ महादेव ने प्रसन्नता प्रकट की थी। महात्मा समुद्र का यही तीर्थ दिखाई देता है।
6.123.21
सेतुबन्ध इति ख्यातं त्रैलोक्येन च पूजितम्।
एतत् पवित्रं परमं महापातकनाशनम् ॥ ६.१२३.२१ ॥
'सेतुबंध' नाम से प्रसिद्ध और तीनों लोकों द्वारा पूजित यह परम पवित्र स्थान बड़े पापों का नाश करने वाला है।
6.123.22
अत्र राक्षसराजोऽयमाजगाम विभीषणः।
एषा सा दृश्यते सीते किष्किन्धा चित्रकानना ॥ ६.१२३.२२ ॥
यहाँ राक्षसराज विभीषण आए थे। हे सीते, वही चित्र-वन वाली किष्किंधा अब दिखाई देती है।
6.123.23
सुग्रीवस्य पुरी रम्या यत्र वाली मया हतः।
अथ दृष्ट्वा पुरीं सीता किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ६.१२३.२३ ॥
यह सुग्रीव की सुंदर नगरी है, जहाँ मेरे द्वारा वाली मारा गया था। तब वालि-पालित किष्किंधा नगरी को देखकर सीता ने...
6.123.24
अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं रामं प्रणयसाध्वसा।
सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतो नृप ॥ ६.१२३.२४ ॥
स्नेह से सहमी सीता ने विनम्र वाणी में राम से कहा — सुग्रीव की प्रिय पत्नियों, विशेषकर तारा के नेतृत्व में, हे नृप।
6.123.25
अन्येषां वानरेन्द्राणां स्त्रीभिः परिवृता ह्यहम्।
गन्तुमिच्छे सहायोध्यां राजधानीं त्वया सह ॥ ६.१२३.२५ ॥
मैं भी अन्य वानरराजों की स्त्रियों से घिरी हुई आपके साथ राजधानी अयोध्या जाना चाहती हूँ।
6.123.26
एवमुक्तोऽथ वैदेह्या राघवः प्रत्युवाच ताम्।
एवमस्त्विति किष्किन्धां प्राप्य संस्थाप्य राघवः ॥ ६.१२३.२६ ॥
वैदेही के ऐसा कहने पर राघव ने उनसे कहा, "ऐसा ही हो।" किष्किंधा पहुँचकर और सुग्रीव को प्रतिष्ठित करके राघव ने ऐसा कहा।
6.123.27
विमानं प्रेक्ष्य सुग्रीवं वाक्यमेतदुवाच ह।
ब्रूहि वानरशार्दूल सर्वान् वानरपुङ्गवान् ॥ ६.१२३.२७ ॥
विमान को देखकर उन्होंने सुग्रीव से यह वचन कहा, "हे वानरश्रेष्ठ, सभी वानरश्रेष्ठों से कहो।"
6.123.28
स्त्रीभिः परिवृताः सर्वे ह्ययोध्यां यान्तु सीतया।
तथा त्वमपि सर्वाभिः स्त्रीभिः सह महाबल ॥ ६.१२३.२८ ॥
सभी स्त्रियों से घिरे हुए वे सब सीता के साथ अयोध्या चलें। और हे महाबली, तुम भी सभी स्त्रियों के साथ चलो।
6.123.29
अभित्वरय सुग्रीव गच्छामः प्लवगाधिप।
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणामिततेजसा ॥ ६.१२३.२९ ॥
हे सुग्रीव, शीघ्रता करो, हम चलें, हे वानरराज। अमित तेजस्वी राम के ऐसा कहने पर सुग्रीव ने...
6.123.30
वानराधिपतिः श्रीमांस्तैश्च सर्वैः समावृतः।
प्रविश्यान्तःपुरं शीघ्रं तारामुद्वीक्ष्य सोऽब्रवीत् ॥ ६.१२३.३० ॥
वानरों का वह श्रीमान स्वामी उन सबसे घिरा हुआ शीघ्र अंतःपुर में प्रवेश कर तारा को देखकर बोला।
6.123.31
प्रिये त्वं सह नारीभिर्वानराणां महात्मनाम्।
राघवेणाभ्यनुज्ञाता मैथिलीप्रियकाम्यया ॥ ६.१२३.३१ ॥
प्रिये, तुम महात्मा वानरों की स्त्रियों के साथ, राघव (राम) द्वारा अनुमति पाकर, मैथिली (सीता) को प्रसन्न करने की इच्छा से (जाओ)।
6.123.32
त्वर त्वमभिगच्छामो गृह्य वानरयोषितः।
अयोध्यां दर्शयिष्यामः सर्वा दशरथस्त्रियः ॥ ६.१२३.३२ ॥
शीघ्रता करो, वानर-स्त्रियों को लेकर हम चलें; हम उन्हें अयोध्या दिखाएँगे और दशरथ की सभी रानियों को भी।
6.123.33
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा तारा सर्वाङ्गशोभना।
आहूय चाब्रवीत् सर्वा वानराणां तु योषितः ॥ ६.१२३.३३ ॥
सुग्रीव के वचन सुनकर सर्वांग सुन्दरी तारा ने वानरों की सभी स्त्रियों को बुलाकर कहा।
6.123.34
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता गन्तुं सर्वैश्च वानरैः।
मम चापि प्रियं कार्यमयोध्यादर्शनेन च ॥ ६.१२३.३४ ॥
सुग्रीव से अनुमति पाकर, सभी वानरों के साथ जाना है; मेरा भी प्रिय कार्य अयोध्या के दर्शन से होगा।
6.123.35
प्रवेशं चैव रामस्य पौरजानपदैः सह।
विभूतिं चैव सर्वासां स्त्रीणां दशरथस्य च ॥ ६.१२३.३५ ॥
राम का नगर-प्रवेश, नगर और जनपद के लोगों के साथ, तथा दशरथ की सभी स्त्रियों का वैभव भी (देखना है)।
6.123.36
तारया चाभ्यनुज्ञाताः सर्वा वानरयोषितः।
नेपथ्यविधिपूर्वं तु कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ ६.१२३.३६ ॥
तारा द्वारा अनुमति पाकर सभी वानर-स्त्रियाँ, विधिपूर्वक वस्त्राभूषण सजाकर और प्रदक्षिणा करके (चल पड़ीं)।
6.123.37
अध्यारोहन् विमानं तत् सीतादर्शनकाङ्क्षया।
ताभिः सहोत्थितं शीघ्रं विमानं प्रेक्ष्य राघवः ॥ ६.१२३.३७ ॥
सीता को देखने की इच्छा से उन्होंने उस विमान पर आरोहण किया। उनके साथ विमान को शीघ्र ऊपर उठते देखकर राघव ने...
6.123.38
ऋष्यमूकसमीपे तु वैदेहीं पुनरब्रवीत्।
दृश्यतेऽसौ महान् सीते सविद्युदिव तोयदः ॥ ६.१२३.३८ ॥
ऋष्यमूक के समीप रघुनाथ ने वैदेही से पुनः कहा - हे सीते, वह महान बादल-सा दिखाई दे रहा है, मानो बिजली से युक्त हो।
6.123.39
ऋष्यमूको गिरिवरः काञ्चनैर्धातुभिर्वृतः।
अत्राहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः ॥ ६.१२३.३९ ॥
ऋष्यमूक, श्रेष्ठ पर्वत, स्वर्णिम धातुओं से आच्छादित है। यहीं मैं वानरराज सुग्रीव से मिला था।
6.123.40
समयश्च कृतः सीते वधार्थं वालिनो मया।
एषा सा दृश्यते पम्पा नलिनी चित्रकानना ॥ ६.१२३.४० ॥
हे सीते, वाली के वध का समझौता मैंने यहीं किया था। यह वही पम्पा सरोवर दिखाई दे रहा है, कमलों से भरा और विचित्र वनों से घिरा।
6.123.41
त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः।
अस्यास्तीरे मया दृष्टा शबरी धर्मचारिणी ॥ ६.१२३.४१ ॥
जहाँ तुम्हारे बिना मैं अत्यंत दुःखी होकर विलाप करता था, उसी के तट पर मैंने धर्मपरायणा शबरी को देखा था।
6.123.42
अत्र योजनबाहुश्च कबन्धो निहतो मया।
दृश्यतेऽसौ जनस्थाने श्रीमान् सीते वनस्पतिः ॥ ६.१२३.४२ ॥
यहीं मैंने योजन भर लंबी भुजाओं वाले कबन्ध का वध किया था। हे सीते, जनस्थान में वह शोभायमान वृक्ष दिखाई दे रहा है।
6.123.43
जटायुश्च महातेजास्तव हेतोर्विलासिनि।
रावणेन हतो यत्र पक्षिणां प्रवरो बली ॥ ६.१२३.४३ ॥
हे विलासिनी! महातेजस्वी जटायु तुम्हारे लिए वहीं रावण द्वारा मारा गया, जो पक्षियों में श्रेष्ठ और बलवान था।
6.123.44
खरश्च निहतो यत्र दूषणश्च निपातितः।
त्रिशिराश्च महावीर्यो मया बाणैरजिह्मगैः ॥ ६.१२३.४४ ॥
वहीं खर मारा गया, दूषण भी गिराया गया, और महापराक्रमी त्रिशिरा को मैंने सीधे जाने वाले बाणों से मारा।
6.123.45
एतत् तदाश्रमपदमस्माकं वरवर्णिनि।
पर्णशाला तथा चित्रा दृश्यते शुभदर्शने ॥ ६.१२३.४५ ॥
हे सुवर्णवर्णी! यह हमारा वह आश्रम-स्थान है, और वहाँ सुंदर पत्तों की कुटिया भी दिखाई दे रही है, हे शुभदर्शना।
6.123.46
यत्र त्वं राक्षसेन्द्रेण रावणेन हृता बलात्।
एषा गोदावरी रम्या प्रसन्नसलिला शुभा ॥ ६.१२३.४६ ॥
जहाँ राक्षसराज रावण ने तुम्हें बलपूर्वक हर लिया था, और यह रमणीय, निर्मल जल वाली शुभ गोदावरी है।
6.123.47
अगस्त्यस्याश्रमश्चैव दृश्यते कदलीवृतः।
दीप्तश्चैवाश्रमे ह्येष सुतीक्ष्णस्य महात्मनः ॥ ६.१२३.४७ ॥
अगस्त्य का आश्रम भी केलों के वन से घिरा दिखाई दे रहा है, और यह महात्मा सुतीक्ष्ण का तेजस्वी आश्रम भी यहीं है।
6.123.48
दृश्यते चैव वैदेहि शरभङ्गाश्रमो महान्।
उपयातः सहस्राक्षो यत्र शक्रः पुरंदरः ॥ ६.१२३.४८ ॥
हे वैदेही! महान शरभंग का आश्रम भी दिखाई दे रहा है, जहाँ सहस्राक्ष शक्र, पुरंदर इंद्र स्वयं पधारे थे।
6.123.49
अस्मिन् देशे महाकायो विराधो निहतो मया।
एते ते तापसा देवि दृश्यन्ते तनुमध्यमे ॥ ६.१२३.४९ ॥
इस स्थान पर विराध नामक विशालकाय राक्षस मेरे द्वारा मारा गया था। हे देवी, हे कृशमध्या, ये तुम्हारे तपस्वी दिखाई दे रहे हैं।
6.123.50
अत्रिः कुलपतिर्यत्र सूर्यवैश्वानरोपमः।
अत्र सीते त्वया दृष्टा तापसी धर्मचारिणी ॥ ६.१२३.५० ॥
जहाँ सूर्य और वैश्वानर के समान तेजस्वी कुलपति अत्रि रहते हैं, वहीं हे सीते, यहाँ तुमने धर्मपरायणा तापसी को देखा था।
6.123.51
असौ सुतनु शैलेन्द्रश्चित्रकूटः प्रकाशते।
अत्र मां कैकयीपुत्रः प्रसादयितुमागतः ॥ ६.१२३.५१ ॥
हे सुतनु, वह पर्वतराज चित्रकूट चमक रहा है। यहीं कैकेयी का पुत्र मुझे प्रसन्न करने के लिए आया था।
6.123.52
एषा सा यमुना रम्या दृश्यते चित्रकानना।
भरद्वाजाश्रमः श्रीमान् दृश्यते चैष मैथिलि ॥ ६.१२३.५२ ॥
हे मैथिली, यह वही रमणीय यमुना नदी दिखाई दे रही है, जिसके तट पर विचित्र वन हैं। और यह श्रीमान भरद्वाज का आश्रम दिखाई दे रहा है।
6.123.53
इयं च दृश्यते गङ्गा पुण्या त्रिपथगा नदी।
नानाद्विजगणाकीर्णा सम्प्रपुष्पितकानना ॥ ६.१२३.५३ ॥
और यह पवित्र, त्रिपथगा गंगा नदी दिखाई दे रही है, जो अनेक पक्षी-समूहों से भरी है और जिसके वन पूरी तरह खिले हुए हैं।
6.123.54
शृङ्गवेरपुरं चैतद् गुहो यत्र सखा मम।
एषा सा दृश्यते सीते सरयूर्यूपमालिनी ॥ ६.१२३.५४ ॥
यह शृंगवेरपुर है, जहाँ मेरा मित्र गुह रहता है। हे सीते, वह यूपमालाओं से सुशोभित सरयू नदी दिखाई दे रही है।
6.123.55
एषा सा दृश्यते सीते राजधानी पितुर्मम।
अयोध्यां कुरु वैदेहि प्रणामं पुनरागता ॥ ६.१२३.५५ ॥
हे सीते, यह वही मेरे पिता की राजधानी दिखाई दे रही है। हे वैदेही, अयोध्या को प्रणाम करो, हम पुनः लौट आए हैं।
6.123.56
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसाः सविभीषणाः।
उत्पत्योत्पत्य संहृष्टास्तां पुरीं ददृशुस्तदा ॥ ६.१२३.५६ ॥
तब वे सभी वानर और राक्षस, विभीषण सहित, हर्षित होकर बार-बार उछलते हुए उस नगरी को देखने लगे।
6.123.57
ततस्तु तां पाण्डुरहर्म्यमालिनीं
विशालकक्ष्यां गजवाजिभिर्वृताम्।
पुरीमपश्यन् प्लवगाः सराक्षसाः
पुरीं महेन्द्रस्य यथामरावतीम् ॥ ६.१२३.५७ ॥
तब वानरों और राक्षसों ने उस नगरी को देखा, जो श्वेत महलों की पंक्तियों से सुशोभित, विशाल प्रांगणों वाली, हाथियों और घोड़ों से घिरी थी, मानो इन्द्र की अमरावती हो।