Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.125

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.125.1

अयोध्यां तु समालोक्य चिन्तयामास राघवः।
प्रियकामः प्रियं रामस्ततस्त्वरितविक्रमः ॥ ६.१२५.१ ॥

राघव ने अयोध्या की ओर देखकर विचार किया। प्रिय की कामना करने वाले, शीघ्र पराक्रम वाले राम ने तब (प्रिय जनों के विषय में सोचा)।

6.125.2

चिन्तयित्वा ततो दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत्।
उवाच धीमांस्तेजस्वी हनूमन्तं प्लवंगमम् ॥ ६.१२५.२ ॥

विचार करने के बाद उन्होंने वानरों पर दृष्टि डाली और बुद्धिमान, तेजस्वी राम ने वानर हनुमान से कहा।

6.125.3

अयोध्यां त्वरितो गत्वा शीघ्रं प्लवगसत्तम।
जानीहि कच्चित् कुशली जनो नृपतिमन्दिरे ॥ ६.१२५.३ ॥

हे वानरश्रेष्ठ, शीघ्र अयोध्या जाकर पता करो कि राजभवन में सब लोग कुशल तो हैं।

6.125.4

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहं गहनगोचरम्।
निषादाधिपतिं ब्रूहि कुशलं वचनान्मम ॥ ६.१२५.४ ॥

शृंगवेरपुर पहुँचकर घने वन में रहने वाले निषादों के अधिपति गुह से मेरे वचन से मेरा कुशल-समाचार कहना।

6.125.5

श्रुत्वा तु मां कुशलिनमरोगं विगतज्वरम्।
भविष्यति गुहः प्रीतः स ममात्मसमः सखा ॥ ६.१२५.५ ॥

मुझे कुशल, रोगरहित और ज्वरमुक्त सुनकर गुह प्रसन्न होगा; वह मेरे आत्मा के समान मित्र है।

6.125.6

अयोध्यायाश्च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च।
निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥ ६.१२५.६ ॥

अयोध्या का मार्ग और भरत का समाचार, वह निषादाधिपति गुह प्रसन्नता से तुम्हें बताएगा।

6.125.7

भरतस्तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान्मम।
सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥ ६.१२५.७ ॥

भरत से मेरी ओर से कुशल कहना। उनसे कहना कि मैं अपने कार्य में सफल हूँ, पत्नी और लक्ष्मण सहित।

6.125.8

हरणं चापि वैदेह्या रावणेन बलीयसा।
सुग्रीवेण च संवादं वालिनश्च वधं रणे ॥ ६.१२५.८ ॥

वैदेही का हरण बलवान रावण ने किया, सुग्रीव के साथ हुई संधि और रणभूमि में वाली का वध, यह भी बताना।

6.125.9

मैथिल्यन्वेषणं चैव यथा चाधिगता त्वया।
लङ्घयित्वा महातोयमापगापतिमव्ययम् ॥ ६.१२५.९ ॥

मैथिली की खोज और तुमने उन्हें कैसे पाया, यह भी; महान जलराशि वाले, अविनाशी सागर को पार करके।

6.125.10

उपयानं समुद्रस्य सागरस्य च दर्शनम्।
यथा च कारितः सेतू रावणश्च यथा हतः ॥ ६.१२५.१० ॥

समुद्र के पास पहुँचना और सागर का दर्शन, सेतु कैसे बनाया गया और रावण कैसे मारा गया, यह भी।

6.125.11

वरदानं महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च।
महादेवप्रसादाच्च पित्रा मम समागमम् ॥ ६.१२५.११ ॥

महेन्द्र, ब्रह्मा और वरुण द्वारा दिए गए वरदान, महादेव की कृपा से, और मेरे पिता के साथ पुनर्मिलन, यह भी।

6.125.12

उपयातं च मां सौम्य भरताय निवेदय।
सह राक्षसराजेन हरीणामीश्वरेण च ॥ ६.१२५.१२ ॥

हे सौम्य! मेरे आगमन की सूचना भरत को देना, राक्षसराज (विभीषण) और वानरों के स्वामी (सुग्रीव) के साथ मैं लौट आया हूँ।

6.125.13

जित्वा शत्रुगणान् रामः प्राप्य चानुत्तमं यशः।
उपायाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥ ६.१२५.१३ ॥

शत्रुओं के समूहों को जीतकर और अत्युत्तम यश प्राप्त कर, कृतार्थ राम अपने महाबली मित्रों के साथ लौट रहे हैं।

6.125.14

एतच्छ्रुत्वा यमाकारं भजते भरतस्ततः।
स च ते वेदितव्यः स्यात् सर्वं यच्चापि मां प्रति ॥ ६.१२५.१४ ॥

यह सुनकर भरत संयमित होकर वैसा ही आचरण करेंगे; और जो कुछ भी मेरे विषय में है, वह सब तुम्हें जानना चाहिए।

6.125.15

ज्ञेयाः सर्वे च वृत्तान्ता भरतस्येङ्गितानि च।
तत्त्वेन मुखवर्णेन दृष्ट्या व्याभाषितेन च ॥ ६.१२५.१५ ॥

भरत की सारी बातें और उनके संकेत तुम्हें जानने चाहिए—उनके मुख के रंग से, उनकी दृष्टि से, और उनके वार्तालाप से भी, यथार्थ रूप में।

6.125.16

सर्वकामसमृद्धं हि हस्त्यश्वरथसंकुलम्।
पितृपैतामहं राज्यं कस्य नावर्तयेन्मनः ॥ ६.१२५.१६ ॥

सब प्रकार की कामनाओं से परिपूर्ण, हाथियों, घोड़ों और रथों से भरा हुआ पितृ-पितामहों का राज्य—किसका मन उसकी ओर नहीं लौटेगा?

6.125.17

संगत्या भरतः श्रीमान् राज्येनार्थी स्वयं भवेत्।
प्रशास्तु वसुधां सर्वामखिलां रघुनन्दनः ॥ ६.१२५.१७ ॥

भरत, जो श्रीमान् हैं, स्वयं राज्य के लिए इच्छुक हो सकते हैं; परंतु रघुनन्दन (राम) ही सारी पृथ्वी पर शासन करें।

6.125.18

तस्य बुद्धिं च विज्ञाय व्यवसायं च वानर।
यावन्न दूरं याताः स्मः क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ॥ ६.१२५.१८ ॥

हे वानर, उसकी बुद्धि और उसके निश्चय को समझकर, जब तक हम बहुत दूर नहीं गए हैं, तुम्हें शीघ्र लौट आना चाहिए।

6.125.19

मानुषं धारयन् रूपमयोध्यां त्वरितो ययौ ॥ ६.१२५.१९ ॥

मनुष्य का रूप धारण करके वे शीघ्रता से अयोध्या की ओर चल पड़े।

6.125.20

अथोत्पपात वेगेन हनूमान् मारुतात्मजः।
गरुत्मानिव वेगेन जिघृक्षन्नुरगोत्तमम् ॥ ६.१२५.२० ॥

तब पवनपुत्र हनुमान वेग से ऊपर उछले, मानो गरुड़ श्रेष्ठ सर्प को पकड़ने के लिए झपटा हो।

6.125.21

लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम्।
गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम् ॥ ६.१२५.२१ ॥

पितृमार्ग और पक्षिराज के शुभ निवास को लाँघकर, गंगा और यमुना के भयंकर संगम को पार करके।

6.125.22

शृङ्गवेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान्।
स वाचा शुभया हृष्टो हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ६.१२५.२२ ॥

शृंगवेरपुर पहुँचकर पराक्रमी हनुमान ने गुह के पास जाकर प्रसन्न होकर शुभ वाणी में यह कहा।

6.125.23

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः।
ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥ ६.१२५.२३ ॥

तुम्हारे मित्र ककुत्स्थ-वंशी सत्यपराक्रमी राम सीता और सौमित्रि के साथ हैं; उन्होंने तुम्हारा कुशल-क्षेम पूछा है।

6.125.24

पञ्चमीमद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यत्रैव राघवम् ॥ ६.१२५.२४ ॥

आज पाँचवीं रात मुनि के वचन से यहीं रहकर, भरद्वाज की अनुमति लेकर, तुम यहीं राघव को देखोगे।

6.125.25

एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः।
उत्पपात महावेगाद् वेगवानविचारयन् ॥ ६.१२५.२५ ॥

ऐसा कहकर महातेजस्वी, हर्ष से रोमांचित शरीर वाले वेगवान हनुमान ने बिना विचार किए महान वेग से छलांग लगा दी।

6.125.26

सोऽपश्यद् रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा।
वरूथीं गोमतीं चैव भीमं शालवनं तथा ॥ ६.१२५.२६ ॥

उसने राम तीर्थ, वालुकिनी नदी, वरूथी, गोमती तथा भयानक शालवन को देखा।

6.125.27

प्रजाश्च बहुसाहस्रीः स्फीताञ्जनपदानपि।
स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः ॥ ६.१२५.२७ ॥

अनेक सहस्र प्रजाओं और समृद्ध जनपदों को भी देखकर वह कपिकुंजर बहुत दूर का मार्ग तय करके शीघ्रता से आगे बढ़ा।

6.125.28

आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान्।
सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥ ६.१२५.२८ ॥

उसने नन्दिग्राम के समीप खिले हुए वृक्षों तक पहुँचकर उन्हें देखा, जैसे सुराधिप इन्द्र के चैत्ररथ उपवन के वृक्ष हों।

6.125.29

स्त्रीभिः सपुत्रैः पौत्रैश्च रममाणैः स्वलंकृतैः।
क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ६.१२५.२९ ॥

स्त्रियों, पुत्रों और पौत्रों के साथ आनन्द करते हुए, सुन्दर अलंकारों से सजे लोगों से भरे अयोध्या से एक कोस की दूरी पर, छाल और काले मृगचर्म धारण किए हुए।

6.125.30

ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम्।
जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् ॥ ६.१२५.३० ॥

उसने दीन, कृश, आश्रम में रहने वाले, जटाधारी, मैल से लिपटे अंगों वाले और भाई के दुख से दुर्बल भरत को देखा।

6.125.31

फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम्।
समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम् ॥ ६.१२५.३१ ॥

फल-मूल खाने वाले, संयमी, तपस्वी, धर्म का आचरण करने वाले, ऊँची उठी हुई जटाओं के भार वाले, वल्कल और मृगचर्म के वस्त्र धारण किए हुए (भरत को उन्होंने देखा)।

6.125.32

नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम्।
पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुंधराम् ॥ ६.१२५.३२ ॥

नियमपूर्वक चलने वाले, शुद्ध अंतःकरण वाले, ब्रह्मर्षि के समान तेज वाले (भरत को उन्होंने देखा), जो तुम्हारी पादुकाओं को आगे रखकर पृथ्वी का शासन कर रहे थे।

6.125.33

चातुर्वर्ण्यस्य लोकस्य त्रातारं सर्वतो भयात्।
उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः ॥ ६.१२५.३३ ॥

चारों वर्णों के लोगों के रक्षक, सब प्रकार के भय से बचाने वाले, जो पवित्र अमात्यों और पुरोहितों से घिरे हुए उपस्थित थे।

6.125.34

बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरधारिभिः।
नहि ते राजपुत्रं तं चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ ६.१२५.३४ ॥

सेनापतियों और काषाय वस्त्र धारण करने वाले लोगों से युक्त (वह भरत उपस्थित थे)। पर तुम्हारे उस राजकुमार को, जो वल्कल और कृष्णमृग-चर्म पहने थे (वे नहीं देखे गए)।

6.125.35

परिभोक्तुं व्यवस्यन्ति पौरा वै धर्मवत्सलाः।
तं धर्ममिव धर्मज्ञं देहबन्धमिवापरम् ॥ ६.१२५.३५ ॥

धर्मप्रिय नगरवासी उन्हें (राजकुमार के इन वस्त्रों को) भोगने का निश्चय नहीं करते (अर्थात् उनके अधिकार को नहीं छीनते)। वे उन्हें धर्म के समान और धर्मज्ञ मानते हैं, मानो दूसरा शरीर-बंधु हों।

6.125.36

उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः।
वसन्तं दण्डकारण्ये यं त्वं चीरजटाधरम् ॥ ६.१२५.३६ ॥

पवनपुत्र हनुमान् हाथ जोड़कर ये वचन बोले — "वह (राम) जो दण्डकारण्य में निवास करते हैं, जिन्हें आप वल्कल और जटाधारी के रूप में (जानते हैं)।"

6.125.37

अनुशोचसि काकुत्स्थं स त्वां कौशलमब्रवीत्।
प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम् ॥ ६.१२५.३७ ॥

तुम काकुत्स्थ (राम) के लिए शोक कर रहे हो, परन्तु उन्होंने तुम्हारे कुशल-समाचार भेजे हैं। हे देव, मैं तुम्हें एक प्रिय समाचार सुनाता हूँ; इस अत्यन्त दारुण शोक को त्याग दो।

6.125.38

अस्मिन् मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह संगतः।
निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् ॥ ६.१२५.३८ ॥

इसी मुहूर्त में तुम अपने भाई राम से मिलोगे। रावण का वध करके और मैथिली (सीता) को पुनः पाकर राम...

6.125.39

उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः।
लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी।
सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥ ६.१२५.३९ ॥

अपना उद्देश्य सिद्ध करके, महाबली मित्रों के साथ राम लौट रहे हैं। महातेजस्वी लक्ष्मण और यशस्विनी वैदेही भी साथ हैं; सीता राम के साथ वैसे ही पूर्ण हैं जैसे इन्द्र के साथ शची।

6.125.40

एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः।
पपात सहसा हृष्टो हर्षान्मोहमुपागमत् ॥ ६.१२५.४० ॥

हनुमान् के ऐसा कहने पर कैकेयी-पुत्र भरत हर्ष से भरकर सहसा गिर पड़े; अति हर्ष के कारण वे मूर्च्छित हो गए।

6.125.41

ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः।
हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥ ६.१२५.४१ ॥

फिर क्षण भर बाद उठकर और सँभलकर राघव भरत ने प्रिय वचन बोलने वाले हनुमान् से यह कहा।

6.125.42

अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात्।
सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ६.१२५.४२ ॥

भरत ने हर्षजनित, प्रेम से भरे आँसुओं से कपि (हनुमान्) को उत्साहपूर्वक गले लगाकर सींच दिया; वे श्रीमान् भरत बहुत सारी अश्रु-बूँदों से उन्हें भिगो रहे थे।

6.125.43

देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः।
प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ ६.१२५.४३ ॥

हे सौम्य! तुम देवता हो या मनुष्य, करुणा से यहाँ आए हो। प्रिय समाचार सुनाने वाले तुम्हें मैं प्रिय वस्तु देता हूँ।

6.125.44

गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम्।
सकुण्डलाः शुभाचारा भार्याः कन्यास्तु षोडश ॥ ६.१२५.४४ ॥

एक लाख गायें, सौ उत्तम गाँव, और कुंडलधारी, शुभ आचरण वाली सोलह भार्याएँ तथा कन्याएँ।

6.125.45

हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः।
सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥ ६.१२५.४५ ॥

स्वर्ण-वर्ण, सुंदर नासिका और जंघाओं वाली, चंद्रमा के समान सौम्य मुख वाली स्त्रियाँ, सब आभूषणों से सम्पन्न और उत्तम कुल-जाति वाली।

6.125.46

निशम्य रामागमनं नृपात्मजः
कपिप्रवीरस्य तदाद्भुतोपमम्।
प्रहर्षितो रामदिदृक्षयाभवत्
पुनश्च हर्षादिदमब्रवीद् वचः ॥ ६.१२५.४६ ॥

राम के आगमन का समाचार सुनकर, और कपिश्रेष्ठ की वह अद्भुत बात सुनकर, राजकुमार राम को देखने की इच्छा से अत्यंत प्रसन्न हो गए, और हर्ष से फिर यह वचन बोले।