वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.14.1
निशाचरेन्द्रस्य निशम्य वाक्यं
स कुम्भकर्णस्य च गर्जितानि।
विभीषणो राक्षसराजमुख्य-
मुवाच वाक्यं हितमर्थयुक्तम् ॥ ६.१४.१ ॥
राक्षसेन्द्राचे शब्द आणि कुंभकर्णाच्या गर्जना ऐकून विभीषणाने राक्षसराजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रावणाला हितकारक व अर्थपूर्ण वचन सांगितले.
6.14.2
वृतो हि बाह्वन्तरभोगराशि-
श्चिन्ताविषः सुस्मिततीक्ष्णदंष्ट्रः।
पञ्चाङ्गुलीपञ्चशिरोऽतिकायः
सीतामहाहिस्तव केन राजन् ॥ ६.१४.२ ॥
हे राजा, तुझ्या बाहूंमध्ये वेटोळे घालून बसलेली, चिंता हेच विष असलेली, मंद हास्य आणि तीक्ष्ण दाढा असलेली, पाच बोटे आणि पाच डोकी असलेली ही महासर्पिणी सीता तुला कशी वेढून बसली आहे?
6.14.3
यावन्न लङ्कां समभिद्रवन्ति
बलीमुखाः पर्वतकूटमात्राः।
दंष्ट्रायुधाश्चैव नखायुधाश्च
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६.१४.३ ॥
पर्वतशिखरांसारखे विशाल, दात आणि नखे हेच शस्त्र असलेले बलवान वानर लंकेवर चालून येण्यापूर्वीच मैथिलीला दशरथपुत्र रामाला परत करावे.
6.14.4
यावन्न गृह्णन्ति शिरांसि बाणा
रामेरिता राक्षसपुंगवानाम्।
वज्रोपमा वायुसमानवेगाः
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ६.१४.४ ॥
रामाने सोडलेले वज्रासारखे, वायुवेगाचे बाण राक्षसश्रेष्ठांची मस्तके घेण्यापूर्वीच मैथिलीला दशरथपुत्र रामाला परत करावे.
6.14.5
न कुम्भकर्णेन्द्रजितौ च राजं-
स्तथा महापार्श्वमहोदरौ वा।
निकुम्भकुम्भौ च तथातिकायः
स्थातुं समर्था युधि राघवस्य ॥ ६.१४.५ ॥
हे राजा, कुंभकर्ण आणि इंद्रजित, तसेच महापार्श्व आणि महोदर, निकुंभ आणि कुंभ, आणि अतिकायही युद्धात राघवासमोर उभे राहण्यास समर्थ नाहीत.
6.14.6
जीवंस्तु रामस्य न मोक्ष्यसे त्वं
गुप्तः सवित्राप्यथवा मरुद्भिः।
न वासवस्याङ्कगतो न मृत्यो-
र्नभो न पातालमनुप्रविष्टः ॥ ६.१४.६ ॥
राम जिवंत असताना तू सुटणार नाहीस; सूर्याने रक्षिलेला असलास, मरुतांनी रक्षिलेला असलास, इंद्राच्या मांडीवर बसलेला असलास, मृत्यूपासून लपलेला असलास, आकाशात किंवा पाताळात शिरलेला असलास तरी.
6.14.7
निशम्य वाक्यं तु विभीषणस्य
ततः प्रहस्तो वचनं बभाषे।
न नो भयं विद्म न दैवतेभ्यो
न दानवेभ्योऽप्यथवा कदाचित् ॥ ६.१४.७ ॥
विभीषणाचे बोलणे ऐकून प्रहस्त म्हणाला: देवांपासून, दानवांपासून किंवा कधीही कोणापासून आम्हाला भय आहे हे आम्ही जाणत नाही.
6.14.8
न यक्षगन्धर्वमहोरगेभ्यो
भयं न संख्ये पतगोरगेभ्यः।
कथं नु रामाद् भविता भयं नो
नरेन्द्रपुत्रात् समरे कदाचित् ॥ ६.१४.८ ॥
यक्ष, गंधर्व, महानाग यांच्यापासून युद्धात आम्हाला भय नाही; पक्षी आणि सर्पांपासूनही नाही. मग राजपुत्र रामापासून युद्धात आम्हाला भय कसे येईल?
6.14.9
प्रहस्तवाक्यं त्वहितं निशम्य
विभीषणो राजहितानुकाङ्क्षी।
ततो महार्थं वचनं बभाषे
धर्मार्थकामेषु निविष्टबुद्धिः ॥ ६.१४.९ ॥
प्रहस्ताचे अहितकारक बोलणे ऐकून राजाच्या हिताची इच्छा करणारा विभीषण, धर्म-अर्थ-कामात स्थिर बुद्धी असलेला, तेव्हा महान अर्थाचे शब्द बोलला.
6.14.10
प्रहस्त राजा च महोदरश्च
त्वं कुम्भकर्णश्च यथार्थजातम्।
ब्रवीत रामं प्रति तन्न शक्यं
यथा गतिः स्वर्गमधर्मबुद्धेः ॥ ६.१४.१० ॥
हे प्रहस्ता! राजा, महोदर, तू आणि कुंभकर्ण — यथार्थ स्थिती रामाला सांगा; पण ते शक्य नाही, जसे अधर्मबुद्धीच्या माणसाचे स्वर्गात जाणे अशक्य असते.
6.14.11
वधस्तु रामस्य मया त्वया च
प्रहस्त सर्वैरपि राक्षसैर्वा।
कथं भवेदर्थविशारदस्य
महार्णवं तर्तुमिवाप्लवस्य ॥ ६.१४.११ ॥
प्रहस्ता, रामाचा वध माझ्याकडून, तुझ्याकडून किंवा सर्व राक्षसांकडूनही कसा होईल? होडीविना महासागर तरून जाणे अशक्य असते, तसेच हे आहे.
6.14.12
धर्मप्रधानस्य महारथस्य
इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः।
पुरोऽस्य देवाश्च तथाविधस्य
कृत्येषु शक्तस्य भवन्ति मूढाः ॥ ६.१४.१२ ॥
धर्मप्रधान, महारथी, इक्ष्वाकु वंशात जन्मलेल्या त्या राजासमोर — कार्यात समर्थ अशा पुरुषासमोर — देवसुद्धा मूढ होतात.
6.14.13
तीक्ष्णा न तावत् तव कङ्कपत्रा
दुरासदा राघवविप्रमुक्ताः।
भित्त्वा शरीरं प्रविशन्ति बाणाः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम् ॥ ६.१४.१३ ॥
प्रहस्ता, राघवाने सोडलेले, कंकपक्ष्याच्या पिसांचे, असह्य तीक्ष्ण बाण अजून तुझे शरीर भेदून आत शिरलेले नाहीत; तरीही त्याच्याच बळावर तू बढाया मारतोस.
6.14.14
भित्त्वा न तावत् प्रविशन्ति कायं
प्राणान्तिकास्तेऽशनितुल्यवेगाः।
शिताः शरा राघवविप्रमुक्ताः
प्रहस्त तेनैव विकत्थसे त्वम् ॥ ६.१४.१४ ॥
प्रहस्ता, वीजेच्या वेगाचे, प्राणघातक, राघवाने सोडलेले तीक्ष्ण बाण अजून तुझे शरीर भेदून आत शिरलेले नाहीत; तरीही त्याच्याच बळावर तू बढाया मारतोस.
6.14.15
न रावणो नातिबलस्त्रिशीर्षो
न कुम्भकर्णस्य सुतो निकुम्भः।
न चेन्द्रजिद् दाशरथिं प्रवोढुं
त्वं वा रणे शक्रसमं समर्थः ॥ ६.१४.१५ ॥
रावण नव, अति-बलवान त्रिशीर्ष नव, कुंभकर्णाचा पुत्र निकुंभ नव, इंद्रजित नव; इंद्रासमान तूसुद्धा युद्धात दशरथपुत्राला जिंकण्यास समर्थ नाहीस.
6.14.16
देवान्तको वापि नरान्तको वा
तथातिकायोऽतिरथो महात्मा।
अकम्पनश्चाद्रिसमानसारः
स्थातुं न शक्ता युधि राघवस्य ॥ ६.१४.१६ ॥
देवांतक असो वा नरांतक, तसेच अतिकाय नावाचा महात्मा अतिरथी आणि पर्वतासारखे बल असलेला अकंपन—युद्धात राघवासमोर कोणीही उभे राहू शकणार नाही.
6.14.17
अयं च राजा व्यसनाभिभूतो
मित्रैरमित्रप्रतिमैर्भवद्भिः।
अन्वास्यते राक्षसनाशनार्थे
तीक्ष्णः प्रकृत्या ह्यसमीक्षकारी ॥ ६.१४.१७ ॥
हा राजा संकटाने ग्रासलेला आहे; शत्रूसारख्या तुम्हा मित्रांकडून, राक्षसांच्या नाशासाठी तो सेविला जात आहे. स्वभावाने तो तीक्ष्ण असून विचार न करता कृती करणारा आहे.
6.14.18
अनन्तभोगेन सहस्रमूर्ध्ना
नागेन भीमेन महाबलेन।
बलात् परिक्षिप्तमिमं भवन्तो
राजानमुत्क्षिप्य विमोचयन्तु ॥ ६.१४.१८ ॥
अनंत वेटोळ्यांच्या, हजार फण्यांच्या, भयंकर महाबलवान नागाने बळजबरीने वेढलेल्या या राजाला तुम्ही उचलून सोडवा.
6.14.19
यावद्धि केशग्रहणात् सुहृद्भिः
समेत्य सर्वैः परिपूर्णकामैः।
निगृह्य राजा परिरक्षितव्यो
भूतैर्यथा भीमबलैर्गृहीतः ॥ ६.१४.१९ ॥
केस धरून ओढले जाण्यापूर्वी, पूर्ण मनोरथ झालेल्या सर्व हितचिंतकांनी एकत्र येऊन राजाला धरून रक्षण केले पाहिजे, जसे भयंकर बलवान प्राण्यांनी त्याला धरले आहे.
6.14.20
सुवारिणा राघवसागरेण
प्रच्छाद्यमानस्तरसा भवद्भिः।
युक्तस्त्वयं तारयितुं समेत्य
काकुत्स्थपातालमुखे पतन् सः ॥ ६.१४.२० ॥
पाण्याने भरलेल्या राघव-सागराने वेगाने झाकला जात, काकुत्स्थाच्या पाताळ-मुखात कोसळत असलेल्या त्याला, तुम्ही सर्वांनी एकत्र येऊन सोडवणे योग्य आहे.
6.14.21
इदं पुरस्यास्य सराक्षसस्य
राज्ञश्च पथ्यं ससुहृज्जनस्य।
सम्यग्घि वाक्यं स्वमतं ब्रवीमि
नरेन्द्रपुत्राय ददातु मैथिलीम् ॥ ६.१४.२१ ॥
या नगरासाठी, राक्षसांसह या राजासाठी, आणि मित्र व प्रजेसाठी हितकारक वचन हेच आहे. माझे स्वतःचे मत खरेपणाने सांगतो: मैथिलीला राजपुत्राकडे परत द्यावे.
6.14.22
परस्य वीर्यं स्वबलं च बुद्ध्वा
स्थानं क्षयं चैव तथैव वृद्धिम्।
तथा स्वपक्षेऽप्यनुमृश्य बुद्ध्या
वदेत् क्षमं स्वामिहितं स मन्त्री ॥ ६.१४.२२ ॥
शत्रूचे सामर्थ्य आणि स्वतःचे बळ, स्थान, क्षय व वृद्धी जाणून, आपल्या पक्षाचाही बुद्धीने विचार करून, त्या मंत्र्याने स्वामीच्या हिताला योग्य तेच सांगावे.