વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.16.1
सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम्।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ ६.१६.१ ॥
વિભીષણે કહેલાં સુવિચારિત અને હિતકારી વચનો સાંભળીને, કાળથી પ્રેરાયેલો રાવણ કઠોર વચનો બોલ્યો.
6.16.2
वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ ६.१६.२ ॥
માણસ શત્રુ સાથે અને ક્રોધિત સાપ સાથે પણ રહી શકે છે; પરંતુ મિત્રના નામે શત્રુની સેવા કરનાર સાથે ન રહેવું.
6.16.3
जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ६.१६.३ ॥
હે રાક્ષસ! સર્વ લોકોમાં સગાંઓનો સ્વભાવ હું જાણું છું; સગાંઓ આપત્તિમાં હંમેશાં પોતાના સગાંઓની વિપત્તિમાં રાજી થાય છે.
6.16.4
प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस।
ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ६.१६.४ ॥
હે રાક્ષસ! પ્રધાન, કાર્યસાધક, વૈદ્ય અને ધર્મશીલ માણસની પણ સગાંઓ અવગણના કરે છે; શૂરવીરનો પણ તેઓ અપમાન કરે છે.
6.16.5
नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ६.१६.५ ॥
સગાંઓ હંમેશાં એકબીજાની આપત્તિમાં રાજી થાય છે; તેઓ આક્રમણકારી, ગુપ્ત હૃદયવાળા, ભયંકર અને ભય આપનારા હોય છે.
6.16.6
श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा।
पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम ॥ ६.१६.६ ॥
પૂર્વે પદ્મવનમાં હાથીઓએ ગાયેલા શ્લોકો સાંભળવામાં આવ્યા છે; હાથમાં પાશ ધરાવતા માણસોને જોઈને (હાથીઓએ ગાયું). હું કહું છું તે સાંભળ.
6.16.7
नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ६.१६.७ ॥
અગ્નિ નહીં, બીજા શસ્ત્રો નહીં, ભય આપનારા પાશ પણ નહીં; સ્વાર્થથી પ્રેરિત ભયંકર સગાં જ આપણને ભયાવહ છે.
6.16.8
उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः।
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः ॥ ६.१६.८ ॥
આ લોકો આપણને પકડવાનો ઉપાય બતાવશે, એમાં સંશય નથી; બધા ભયોથી વધુ સગાંઓનો ભય કષ્ટદાયક છે, અને તે જ આપણા માટે વિહિત છે.
6.16.9
विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम्।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः ॥ ६.१६.९ ॥
ગાયોમાં સમૃદ્ધિ છે, સગાંઓથી ભય છે; સ્ત્રીઓમાં ચંચળતા છે, બ્રાહ્મણમાં તપ છે.
6.16.10
ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ ६.१६.१० ॥
તેથી, હે સૌમ્ય, લોકમાં સન્માનિત, ઐશ્વર્યવાન અને ઉચ્ચ કુળનો હું શત્રુઓના માથે રહું એ મને ઇષ્ટ નથી.
6.16.11
यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः।
न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.११ ॥
કમળનાં પાંદડાં પર પડેલાં પાણીનાં ટીપાં જેમ ચોંટતાં નથી, તેમ અનાર્યોમાં મિત્રતા ટકતી નથી.
6.16.12
यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम्।
न भवत्यम्बुसंक्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१२ ॥
શરદ ઋતુમાં વરસતા અને ગર્જતા વાદળોથી પણ જેમ ભીનાશ થતી નથી, તેમ અનાર્યોમાં મિત્રતા ભીંજાતી નથી.
6.16.13
यथा मधुकरस्तर्षाद् रसं विन्दन्न तिष्ठति।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१३ ॥
તરસથી ભમરો રસ મેળવીને પણ ત્યાં રહેતો નથી, તેમ તું પણ ત્યાં જ છે; અનાર્યો સાથેની મિત્રતા એવી જ હોય છે.
6.16.14
यथा मधुकरस्तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१४ ॥
તરસથી ભમરો કાશપુષ્પ પીવા છતાં અહીં રસ પામતો નથી, તેમ અનાર્યો સાથેની મિત્રતા છે.
6.16.15
यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः।
दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१५ ॥
હાથી સ્નાન કર્યા પછી સૂંઢથી ધૂળ લઈને પોતાના જ શરીરને મલિન કરે છે, તેમ અનાર્યો સાથેની મિત્રતા છે.
6.16.16
योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर।
अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसन ॥ ६.१६.१६ ॥
હે નિશાચર! બીજા કોઈએ આવાં વચનો કહ્યાં હોત તો આ ક્ષણે જ તે જીવતો ન રહ્યો હોત; પણ તને ધિક્કાર છે, હે કુળકલંક!
6.16.17
इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६.१६.१७ ॥
આ રીતે કઠોર વચનોથી સંબોધાયેલો ન્યાયવાદી વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને ચાર રાક્ષસો સાથે ઊભો થયો.
6.16.18
अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्राता वै राक्षसाधिपम् ॥ ६.१६.१८ ॥
ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલો વિભીષણ આકાશમાં ઊભો રહીને, તે તેજસ્વી ભાઈએ રાક્ષસાધિપતિને આ વચનો કહ્યાં.
6.16.19
स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः।
इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते ॥ ६.१६.१९ ॥
હે રાજા, તું મોહમાં પડ્યો છે. જે ઇચ્છે તે મને કહે. જ્યેષ્ઠ, માન્ય અને પિતા સમાન હોવા છતાં તું ધર્મના માર્ગે સ્થિત નથી. તારા આ કઠોર વચનને, તું મારો અગ્રજ હોવા છતાં, હું ક્ષમા આપતો નથી.
6.16.20
सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ ६.१६.२० ॥
હે દશાનન, તારા હિતની ઇચ્છાથી કહેલું આ સુવચન, જેઓ આત્મસંયમ વિનાના છે અને કાળને વશ થયા છે, તેઓ સ્વીકારતા નથી.
6.16.21
सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६.१६.२१ ॥
હે રાજા, હંમેશા પ્રિય બોલનારા માણસો સહેલાઈથી મળે છે. પણ અપ્રિય છતાં હિતકારી વચન કહેનાર અને સાંભળનાર દુર્લભ છે.
6.16.22
बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः।
न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ ६.१६.२२ ॥
કાળપાશમાં બંધાયેલા, સર્વ પ્રાણીઓનું હરણ કરનાર તને નાશ પામતો જોઈને હું ઉપેક્ષા નહીં કરું, બળતી આગમાં શરણ જેવું.
6.16.23
दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ ६.१६.२३ ॥
બળતી આગ સમાન તેજસ્વી, સોનાના અલંકારવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી રામ દ્વારા હણાયેલા તને જોવા હું ઇચ્છતો નથી.
6.16.24
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ६.१६.२४ ॥
શૂરવીર, બળવાન અને શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ માણસો પણ યુદ્ધમાં કાળના પંજામાં આવે ત્યારે રેતીના પાળાની જેમ તૂટી પડે છે.
6.16.25
तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम्।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ ६.१६.२५ ॥
મોટા હોવાને નાતે અને તારા હિતની ઇચ્છાથી મેં જે કહ્યું, તે ક્ષમા કર. દરેક રીતે તારું અને રાક્ષસો સહિત આ નગરીનું રક્ષણ કર. તારું કલ્યાણ થાઓ; હું જાઉં છું. મારા વિના સુખી રહે.
6.16.26
निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा
न रोचते ते वचनं निशाचर।
परान्तकाले हि गतायुषो नरा
हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ६.१६.२६ ॥
હે નિશાચર, તારું હિત ઇચ્છતા એવા મારા રોકવા છતાં તને મારી વાત ગમતી નથી. અંતકાળ આવે ત્યારે જેમનું આયુષ્ય પૂરું થયું હોય, તેઓ મિત્રોએ કહેલું હિત સ્વીકારતા નથી.