वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.16.1
सुनिविष्टं हितं वाक्यमुक्तवन्तं विभीषणम्।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं रावणः कालचोदितः ॥ ६.१६.१ ॥
विभीषणाचे सुविचारित आणि हितकारक वचन ऐकून, कालप्रेरित रावण कठोर शब्द बोलला.
6.16.2
वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण च।
न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छत्रुसेविना ॥ ६.१६.२ ॥
माणूस शत्रूसोबत आणि रागावलेल्या सापासोबतही राहू शकतो; पण मित्राच्या नावाखाली शत्रूची सेवा करणाऱ्यासोबत राहू नये.
6.16.3
जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस।
हृष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥ ६.१६.३ ॥
हे राक्षसा! सर्व लोकांत नातेवाइकांचा स्वभाव मला ठाऊक आहे; नातेवाईक संकटात नेहमी आपल्या नातेवाइकांच्या दुःखात आनंदी होतात.
6.16.4
प्रधानं साधकं वैद्यं धर्मशीलं च राक्षस।
ज्ञातयोऽप्यवमन्यन्ते शूरं परिभवन्ति च ॥ ६.१६.४ ॥
हे राक्षसा! प्रमुख, कार्यसाधक, वैद्य, धर्मशील माणसालाही नातेवाईक तुच्छ लेखतात; शूराचाही अपमान करतात.
6.16.5
नित्यमन्योन्यसंहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः।
प्रच्छन्नहृदया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥ ६.१६.५ ॥
नातेवाईक नेहमी एकमेकांच्या संकटात आनंदी होतात; ते आक्रमक, गुप्त मनाचे, भयंकर आणि भय देणारे असतात.
6.16.6
श्रूयन्ते हस्तिभिर्गीताः श्लोकाः पद्मवने पुरा।
पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणुष्व गदतो मम ॥ ६.१६.६ ॥
पूर्वी पद्मवनात हत्तींनी गायिलेले श्लोक ऐकले गेले आहेत; हातात पाश घेतलेल्या माणसांना पाहून (हत्ती गायले). मी बोलतो ते ऐक.
6.16.7
नाग्निर्नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः।
घोराः स्वार्थप्रयुक्तास्तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥ ६.१६.७ ॥
अग्नी नाही, इतर शस्त्रे नाहीत, भय देणारे पाशही नाहीत; स्वार्थाने प्रेरित झालेले भयंकर नातेवाईकच आपल्याला भयावह आहेत.
6.16.8
उपायमेते वक्ष्यन्ति ग्रहणे नात्र संशयः।
कृत्स्नाद् भयाज्ज्ञातिभयं कुकष्टं विहितं च नः ॥ ६.१६.८ ॥
हे लोक आपल्याला पकडण्याचा उपाय सांगतील, यात संशय नाही; सर्व भयांपेक्षा नातेवाइकांचे भय कष्टदायक आहे आणि तेच आपल्यासाठी विहित आहे.
6.16.9
विद्यते गोषु सम्पन्नं विद्यते ज्ञातितो भयम्।
विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ब्राह्मणे तपः ॥ ६.१६.९ ॥
गायींमध्ये समृद्धी आहे, नातेवाइकांपासून भय आहे; स्त्रियांमध्ये चंचलता आहे, ब्राह्मणामध्ये तप आहे.
6.16.10
ततो नेष्टमिदं सौम्य यदहं लोकसत्कृतः।
ऐश्वर्यमभिजातश्च रिपूणां मूर्ध्नि च स्थितः ॥ ६.१६.१० ॥
म्हणून हे सौम्या, जगात सन्मानित, ऐश्वर्यवान आणि कुलीन असलेला मी शत्रूंच्या डोक्यावर उभे राहणे मला इष्ट नाही.
6.16.11
यथा पुष्करपत्रेषु पतितास्तोयबिन्दवः।
न श्लेषमभिगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.११ ॥
कमळाच्या पानांवर पडलेले पाण्याचे थेंब जसे चिकटत नाहीत, तसे अनार्यांमध्ये मैत्री टिकत नाही.
6.16.12
यथा शरदि मेघानां सिञ्चतामपि गर्जताम्।
न भवत्यम्बुसंक्लेदस्तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१२ ॥
शरद ऋतूत बरसणाऱ्या आणि गर्जणाऱ्या ढगांनीही जसा ओलावा येत नाही, तसे अनार्यांमध्ये मैत्रीला ओलावा येत नाही.
6.16.13
यथा मधुकरस्तर्षाद् रसं विन्दन्न तिष्ठति।
तथा त्वमपि तत्रैव तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१३ ॥
तहानलेला भ्रमर मध मिळाले तरी तिथे थांबत नाही, तसाच तूही तिथेच आहेस; अनार्यांशी मैत्रीही तशीच असते.
6.16.14
यथा मधुकरस्तर्षात् काशपुष्पं पिबन्नपि।
रसमत्र न विन्देत तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१४ ॥
तहानलेला भ्रमर काशफुल प्यायला तरी येथे रस मिळत नाही, तसेच अनार्यांशी मैत्रीही असते.
6.16.15
यथा पूर्वं गजः स्नात्वा गृह्य हस्तेन वै रजः।
दूषयत्यात्मनो देहं तथानार्येषु सौहृदम् ॥ ६.१६.१५ ॥
हत्ती स्नान केल्यावर सोंडेने धूळ उचलून स्वतःचेच शरीर मलिन करतो, तसेच अनार्यांशी मैत्री असते.
6.16.16
योऽन्यस्त्वेवंविधं ब्रूयाद् वाक्यमेतन्निशाचर।
अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसन ॥ ६.१६.१६ ॥
हे निशाचरा! दुसरा कोणी असे बोलला असता तर या क्षणीच तो जिवंत राहिला नसता; पण तुला धिक्कार असो, हे कुलकलंका!
6.16.17
इत्युक्तः परुषं वाक्यं न्यायवादी विभीषणः।
उत्पपात गदापाणिश्चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥ ६.१६.१७ ॥
अशा कठोर शब्दांनी बोलला गेलेला न्यायवादी विभीषण गदा हाती घेऊन चार राक्षसांसह उठला.
6.16.18
अब्रवीच्च तदा वाक्यं जातक्रोधो विभीषणः।
अन्तरिक्षगतः श्रीमान् भ्राता वै राक्षसाधिपम् ॥ ६.१६.१८ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेला विभीषण आकाशात उभा राहून त्या तेजस्वी बंधूने राक्षसाधिपतीला हे शब्द बोलला.
6.16.19
स त्वं भ्रान्तोऽसि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि।
ज्येष्ठो मान्यः पितृसमो न च धर्मपथे स्थितः।
इदं हि परुषं वाक्यं न क्षमाम्यग्रजस्य ते ॥ ६.१६.१९ ॥
हे राजा, तू मोहात सापडला आहेस. तुला हवे ते माझ्याशी बोल. ज्येष्ठ, मान्य आणि पित्यासमान असूनही तू धर्माच्या मार्गावर स्थिर नाहीस. तुझे हे कठोर वचन, तू माझा अग्रज असलास तरी, मी क्षमा करत नाही.
6.16.20
सुनीतं हितकामेन वाक्यमुक्तं दशानन।
न गृह्णन्त्यकृतात्मानः कालस्य वशमागताः ॥ ६.१६.२० ॥
हे दशानना, तुझ्या हिताची इच्छा करून सांगितलेले हे सुवचन, जे आत्मसंयमहीन आहेत आणि कालाच्या वशात आले आहेत, ते स्वीकारत नाहीत.
6.16.21
सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ६.१६.२१ ॥
हे राजा, नेहमी प्रिय बोलणारे लोक सहज मिळतात. पण अप्रिय तरीही हितकारक बोलणारा आणि ऐकणारा दुर्मिळ असतो.
6.16.22
बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणः।
न नश्यन्तमुपेक्षे त्वां प्रदीप्तं शरणं यथा ॥ ६.१६.२२ ॥
कालपाशात बद्ध झालेल्या, सर्व प्राण्यांचे हरण करणाऱ्या तुला नष्ट होताना मी उपेक्षा करणार नाही, जसे पेटलेल्या अग्नीत आश्रय.
6.16.23
दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः।
न त्वामिच्छाम्यहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥ ६.१६.२३ ॥
पेटलेल्या अग्नीसारखे तेजस्वी, सोन्याच्या अलंकारांनी युक्त तीक्ष्ण बाणांनी रामाने मारलेल्या तुला मला पाहायचे नाही.
6.16.24
शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च नरा रणे।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ६.१६.२४ ॥
शूर, बलवान आणि शस्त्रविद्येत निपुण माणसेही युद्धात कालाच्या तावडीत सापडली की वाळूच्या बंधाऱ्यांप्रमाणे कोसळतात.
6.16.25
तन्मर्षयतु यच्चोक्तं गुरुत्वाद्धितमिच्छता।
आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम्।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥ ६.१६.२५ ॥
वडील या नात्याने आणि तुझे हित इच्छून मी जे म्हटले, ते क्षमा कर. सर्व प्रकारे स्वतःचे आणि राक्षसांसह या नगरीचे रक्षण कर. तुझे कल्याण असो; मी जात आहे. माझ्याविना सुखी राहा.
6.16.26
निवार्यमाणस्य मया हितैषिणा
न रोचते ते वचनं निशाचर।
परान्तकाले हि गतायुषो नरा
हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ६.१६.२६ ॥
हे निशाचरा, तुझे हित इच्छिणाऱ्या माझ्याकडून रोखले जात असतानाही माझे बोलणे तुला आवडत नाही. अंतकाल आल्यावर ज्यांचे आयुष्य संपलेले असते, ती माणसे मित्रांनी सांगितलेले हित स्वीकारत नाहीत.