वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.17.1
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६.१७.१ ॥
असे रावणाला कठोर शब्द बोलून रावणाचा धाकटा भाऊ एका क्षणात लक्ष्मणासह राम जिथे होता तिथे आला.
6.17.2
तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम्।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ ६.१७.२ ॥
मेरु पर्वताच्या शिखराच्या आकाराचा, विजेसारखा तेजस्वी, आकाशात उभा असलेला त्याला पृथ्वीवरील वानरराजांनी पाहिले.
6.17.3
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ६.१७.३ ॥
त्याचे चार अनुचरही भयंकर पराक्रमी होते; तेही कवच-शस्त्रांनी युक्त आणि उत्तम अलंकारांनी सजलेले होते.
6.17.4
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ ६.१७.४ ॥
तो मेघपर्वतासारखा, वज्रायुधासारखी प्रभा असलेला, उत्तम शस्त्रे धारण करणारा वीर, दिव्य अलंकारांनी शोभलेला होता.
6.17.5
तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ६.१७.५ ॥
स्वतःसह पाच जण असलेल्या त्याला पाहून वानरराज सुग्रीव, वानरांसह अजेय असूनही, बुद्धिमान असल्यामुळे विचार करू लागला.
6.17.6
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह।
हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६.१७.६ ॥
क्षणभर विचार करून त्याने हनुमानप्रमुख त्या सर्व वानरांना हे उत्तम वचन सांगितले.
6.17.7
एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः।
राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ ६.१७.७ ॥
पाहा, सर्व शस्त्रांनी सज्ज असलेला हा चार राक्षसांसह एक राक्षस येत आहे. आम्हांला मारण्यासाठीच तो येत आहे, यात संशय नाही.
6.17.8
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६.१७.८ ॥
सुग्रीवाचे बोल ऐकून ते सर्व श्रेष्ठ वानर साल वृक्ष आणि पर्वतशिखरे उचलून हे वचन बोलले.
6.17.9
शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम्।
निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः ॥ ६.१७.९ ॥
हे राजा, या दुरात्म्यांच्या वधासाठी लवकर आम्हाला आज्ञा द्या; हे अल्पबुद्धी मारले जाऊन जमिनीवर पडतील.
6.17.10
तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ ६.१७.१० ॥
ते एकमेकांशी बोलत असताना तो विभीषण उत्तर किनाऱ्यावर पोहोचून आकाशातच उभा राहिला.
6.17.11
स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान्।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ६.१७.११ ॥
तेव्हा महाप्राज्ञ आणि थोर असा तो विभीषण आकाशातच उभा राहून सुग्रीवाकडे व त्यांच्याकडे पाहत मोठ्या आवाजात म्हणाला.
6.17.12
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ ६.१७.१२ ॥
रावण नावाचा दुराचारी राक्षस, राक्षसांचा स्वामी आहे. त्याचा धाकटा भाऊ मी असून मी विभीषण म्हणून ओळखला जातो.
6.17.13
तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम्।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ६.१७.१३ ॥
त्याने जनस्थानातून सीतेचे हरण केले आणि जटायूचा वध केला. ती असहाय्य व दुःखी असून राक्षसींच्या कडक पहाऱ्यात ठेवलेली आहे.
6.17.14
तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम्।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ ६.१७.१४ ॥
मी त्याला अनेक कारणांनी व शब्दांनी समजावले; सीतेला रामाकडे योग्य रीतीने परत पाठवावे असे वारंवार सांगितले.
6.17.15
स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ ६.१७.१५ ॥
पण कालप्रेरित रावणाने ते हितकारक वचन स्वीकारले नाही, जसे विपरीत अवस्थेतील रोगी औषध घेत नाही.
6.17.16
सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ ६.१७.१६ ॥
त्याने कठोर बोलून, दासासारखा अपमानित होऊन, मी पुत्र व पत्नींचा त्याग करून राघवाला शरण आलो आहे.
6.17.17
निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६.१७.१७ ॥
त्वरित महात्मा राघवाला, सर्व लोकांचे आश्रयस्थान असलेल्याला, विभीषण आला आहे असे कळवा.
6.17.18
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ६.१७.१८ ॥
हे वचन ऐकून वेगवान पराक्रमी सुग्रीव लक्ष्मणासमोर रामाला संतप्त होऊन म्हणाला.
6.17.19
प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ ६.१७.१९ ॥
शत्रुसैन्यात प्रवेश करून अनपेक्षितपणे आलेला शत्रू संधी मिळताच घुबड कावळ्यांवर झडप घालते तसा प्रहार करू शकतो.
6.17.20
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप ॥ ६.१७.२० ॥
हे शत्रुतापना! मंत्रणा, व्यूहरचना, नीती आणि हेरगिरी यांत तू सावध असावेस; वानरांचे आणि शत्रूंचेही तुझे कल्याण असो.
6.17.21
अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत् ॥ ६.१७.२१ ॥
हे राक्षस अदृश्य होण्यास समर्थ, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे, शूर आणि कपटात निपुण आहेत; त्यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.
6.17.22
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः ॥ ६.१७.२२ ॥
हा राक्षसराज रावणाचा हेर असू शकतो; आपल्यात शिरून तो निश्चितच फूट पाडेल, यात संशय नाही.
6.17.23
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि ॥ ६.१७.२३ ॥
किंवा हा बुद्धिमान स्वतःच छिद्र शोधून आत शिरून विश्वास ठेवणाऱ्यांवर कधीही प्रहार करू शकतो.
6.17.24
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥ ६.१७.२४ ॥
मित्रांचे सैन्य, वनबल आणि पिढीजात सेवकांचे सैन्य — शत्रूचे सैन्य सोडून हे सर्व बल स्वीकारले पाहिजे.
6.17.25
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो।
आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत् ॥ ६.१७.२५ ॥
हे प्रभो, हा स्वभावाने राक्षस आहे; शत्रूचा भाऊ आहे. साक्षात शत्रूच आला आहे; याच्यावर कसा विश्वास ठेवावा?
6.17.26
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ ६.१७.२६ ॥
रावणाचा धाकटा भाऊ विभीषण म्हणून प्रसिद्ध आहे. चार राक्षसांसह तो आपल्या शरणी आला आहे.
6.17.27
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६.१७.२७ ॥
त्याला रावणाने पाठवलेला समजा; तो विभीषण आहे. हे क्षमाशीलांमध्ये श्रेष्ठ, त्याचे निग्रहण करणे योग्य आहे असे मला वाटते.
6.17.28
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ ॥ ६.१७.२८ ॥
हा राक्षस वक्र बुद्धीने प्रेरित होऊन येथे आला आहे. हे निष्पाप, मायेने लपून, तुम्ही विश्वास ठेवलेला असताना प्रहार करण्यासाठी.
6.17.29
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६.१७.२९ ॥
याला त्याच्या सचिवांसह कठोर दंडाने ठार करावे. हा विभीषण क्रूर रावणाचाच भाऊ आहे.
6.17.30
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६.१७.३० ॥
रामाला असे सांगून, संतप्त सेनापती — वाक्याचा जाणकार — वाक्यकुशल रामासमोर मग मौन धारण केले.
6.17.31
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ६.१७.३१ ॥
सुग्रीवाचे ते बोलणे ऐकून महाबली राम जवळ उभ्या असलेल्या हनुमानादी वानरांना म्हणाला.
6.17.32
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम् ॥ ६.१७.३२ ॥
वानरराजाने रावणाच्या धाकट्या भावाला जे सांगितले ते अत्यंत युक्तिपूर्ण बोलणे होते; ते तुम्हीही ऐकले आहे.
6.17.33
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा।
समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ६.१७.३३ ॥
शाश्वत कल्याण इच्छिणाऱ्या समर्थ बुद्धिमानाने कठीण प्रसंगी मित्रांना नेहमी योग्य सल्ला द्यावा.
6.17.34
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः ॥ ६.१७.३४ ॥
असे विचारल्यावर त्या सर्वांनी आळस न करता, रामाला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने आदराने आपापले मत सांगितले.
6.17.35
अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ ६.१७.३५ ॥
हे राघवा, त्रिलोकात तुला अज्ञात असे काहीच नाही. हे रामा, स्वतःचा सन्मान करत तू आम्हाला मित्र म्हणून विचारत आहेस.
6.17.36
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ६.१७.३६ ॥
तू सत्यव्रत, शूर, धार्मिक, दृढ पराक्रमी, विचारपूर्वक कृती, स्मरणशील आहेस; मित्रांविषयी उदार मनाचा आहेस.
6.17.37
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ६.१७.३७ ॥
म्हणून तुझे मंत्री आधी एकेक करून बोलोत. बुद्धिमान आणि समर्थ असे ते कारणांसह पुन्हा पुन्हा सांगोत.
6.17.38
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ६.१७.३८ ॥
राघवाने असे म्हटल्यावर बुद्धिमान अंगद पुढे येऊन विभीषणाची परीक्षा घेण्यासाठी हे वचन बोलला.
6.17.39
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ६.१७.३९ ॥
शत्रूकडून आलेला विभीषण सर्व प्रकारे संशयास पात्र आहे. त्याच्यावर अचानक विश्वास ठेवू नये.
6.17.40
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत् ॥ ६.१७.४० ॥
आपले खरे भाव लपवून कपटी बुद्धीचे लोक वावरतात आणि दुर्बल जागी प्रहार करतात. ते मोठे अनर्थ घडवू शकते.
6.17.41
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह।
गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ६.१७.४१ ॥
लाभ-हानी निश्चित करून मगचे निर्णय घ्यावा. गुणांवरून स्वीकारावे आणि दोषांमुळे सोडून द्यावे.
6.17.42
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्।
गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ ६.१७.४२ ॥
त्याच्यात मोठा दोष असेल तर शंका न धरता त्याला सोडून द्यावे. किंवा पुष्कळ गुण जाणून, हे राजा, त्याचा स्वीकार करावा.
6.17.43
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्।
क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ६.१७.४३ ॥
मग शरभाने निश्चय करून अर्थपूर्ण वचन सांगितले — हे नरव्याघ्रा, या बाबतीत लवकर हेर नेमावा.
6.17.44
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ६.१७.४४ ॥
सूक्ष्मबुद्धी हेर पाठवून नीट तपासल्यानंतरच न्यायानुसार त्याचा स्वीकार करावा.
6.17.45
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम् ॥ ६.१७.४५ ॥
मग विचक्षण जांबवानाने शास्त्रबुद्धीने नीट विचार करून गुणयुक्त व दोषरहित वचन सांगितले.
6.17.46
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम् ॥ ६.१७.४६ ॥
हा विभीषण राक्षसराजाशी वैर बाळगणारा व पापी आहे; अयोग्य ठिकाणी व अयोग्य वेळी तो आला आहे. याला सर्व प्रकारे संशयाने पाहिले पाहिजे.
6.17.47
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ६.१७.४७ ॥
मग नय-अपनयात निपुण मैंदाने नीट विचार करून, वाक्चातुर्याने अधिक तर्कयुक्त वचन सांगितले.
6.17.48
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर ॥ ६.१७.४८ ॥
हा रावणाचा धाकटा भाऊ विभीषण आहे. हे नरपतीश्वरा, याला मधुर वाणीने हळूहळू विचारावे.
6.17.49
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ६.१७.४९ ॥
हे नरश्रेष्ठा, त्याचा हेतू खरोखर जाणूनच तू त्याच्याशी व्यवहार कर — तो दुष्ट आहे की नाही, किंवा जाणूनबुजून असे वागत आहे की नाही.
6.17.50
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ६.१७.५० ॥
तेव्हा संस्कारसंपन्न, श्रेष्ठ मंत्री हनुमान मृदू, अर्थपूर्ण, मधुर आणि संक्षिप्त शब्द बोलले.
6.17.51
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ६.१७.५१ ॥
बुद्धीत श्रेष्ठ आणि वक्त्यांत उत्तम अशा आपल्याला, बोलणारा बृहस्पतीदेखील मागे टाकू शकणार नाही.
6.17.52
न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः।
वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात् ॥ ६.१७.५२ ॥
हे राजा, वादामुळे नव्हे, स्पर्धेमुळे नव्हे, श्रेष्ठत्व दाखवण्यासाठी नव्हे, इच्छेमुळेही नव्हे; हे राम, आदरामुळे मी यथार्थ शब्द सांगतो.
6.17.53
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते ॥ ६.१७.५३ ॥
लाभहानीविषयी आपल्या मंत्र्यांनी जे सांगितले, त्यात मला दोष दिसतो, कारण ती कृती योग्य ठरत नाही.
6.17.54
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥ ६.१७.५४ ॥
योग्य नियोजनाशिवाय सामर्थ्य जाणता येत नाही; घाईने केलेले नियोजनही मला दोषपूर्ण वाटते.
6.17.55
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव।
अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ६.१७.५५ ॥
तुमच्या मंत्र्यांनी हेरांद्वारे कळवलेले जे सांगितले ते योग्य आहे; परंतु त्या विषयात अशक्यता असल्याने त्याचे कारण संगत होत नाही.
6.17.56
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति ॥ ६.१७.५६ ॥
अयोग्य स्थळी आणि वेळी विभीषण आला आहे याबद्दल माझे म्हणणे हे आहे; माझ्या बुद्धीनुसार ते ऐका.
6.17.57
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा।
पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ६.१७.५७ ॥
येथे हे स्थान आणि हा काळ जसे असतात, तसेच एका माणसाकडून दुसऱ्या माणसापर्यंत पोहोचल्यावर दोष आणि गुणही (प्रकट होतात).
6.17.58
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ६.१७.५८ ॥
रावणाची दुष्टता आणि तुझा पराक्रम पाहून येथे त्याचे येणे योग्य आहे; त्याच्या बुद्धीलाही ते साजेसे आहे.
6.17.59
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ६.१७.५९ ॥
हे राजा, अज्ञात रूपातील माणसांकडून त्याची चौकशी केली जावी — इथे मी जे म्हटले त्यात माझा काही विचारपूर्वक विचार आहे.
6.17.60
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम् ॥ ६.१७.६० ॥
प्रश्न विचारला गेल्यास बुद्धिमान माणूसही अचानक आपल्या बोलण्याबद्दल शंका घेईल; तेव्हा मित्रही दुखावला जाईल, कारण खोटी चौकशी सुखाने आलेल्या मित्राचा अपमान करते.
6.17.61
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम् ॥ ६.१७.६१ ॥
हे राजा, दुसऱ्याचा अंतर्भाव एकदम जाणणे अशक्य आहे; निरनिराळ्या स्वरभेदांशिवाय, बारकाईने पाहणाऱ्यांचे कौशल्यच ते ओळखते.
6.17.62
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६.१७.६२ ॥
तो बोलत असताना कधीही दुष्ट भाव दिसत नाही; त्याचे मुखही प्रसन्न आहे; म्हणून मला यात संशय नाही.
6.17.63
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६.१७.६३ ॥
निःशंक मनाचा, स्वस्थ माणूस धूर्तासारखा फिरत नाही; त्याच्या बोलण्यातही दुष्टपणा नाही; म्हणून मला संशय नाही.
6.17.64
आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम्।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६.१७.६४ ॥
झाकूनही माणसांचा आकार (मुखभाव) पूर्णपणे लपवता येत नाही; तो बळाने का होईना, त्यांच्या अंतरातील भाव उघड करतोच.
6.17.65
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६.१७.६५ ॥
हे कार्यकुशलांत श्रेष्ठा, देश-कालाला अनुरूप आणि विचारपूर्वक योजून केलेले कार्य लवकर सफल करते.
6.17.66
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६.१७.६६ ॥
तुझा उद्योग पाहून, मिथ्याचारी रावणाविषयी, वालीचा वध आणि सुग्रीवाचा राज्याभिषेक ऐकून...
6.17.67
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः।
एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः ॥ ६.१७.६७ ॥
राज्याची इच्छा धरून तो बुद्धिपूर्वक येथे आला आहे. इतकेच मनात ठेवून त्याचा स्वीकार करणे योग्य आहे.
6.17.68
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६.१७.६८ ॥
राक्षसाविषयी माझ्या शक्तीप्रमाणे प्रामाणिकपणे मी सांगितले. हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठा, उरलेले ऐकून तूच प्रमाण ठरव.