ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 6.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.17.1
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणं रावणानुजः।
आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६.१७.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
6.17.2
तं मेरुशिखराकारं दीप्तामिव शतह्रदाम्।
गगनस्थं महीस्थास्ते ददृशुर्वानराधिपाः ॥ ६.१७.२ ॥
ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
6.17.3
ते चाप्यनुचरास्तस्य चत्वारो भीमविक्रमाः।
तेऽपि वर्मायुधोपेता भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ६.१७.३ ॥
ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਅਨੁਚਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕਰਮ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਹ ਵੀ ਕਵਚ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਉੱਤਮ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
6.17.4
स च मेघाचलप्रख्यो वज्रायुधसमप्रभः।
वरायुधधरो वीरो दिव्याभरणभूषितः ॥ ६.१७.४ ॥
ਉਹ ਮੇਘ-ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ, ਵਜ੍ਰਾਯੁਧ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਸੀ, ਦਿਵਿਆ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।
6.17.5
तमात्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः।
वानरैः सह दुर्धर्षश्चिन्तयामास बुद्धिमान् ॥ ६.१७.५ ॥
ਆਪਣੇ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਜੇਤੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ।
6.17.6
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु वानरांस्तानुवाच ह।
हनुमत्प्रमुखान् सर्वानिदं वचनमुत्तमम् ॥ ६.१७.६ ॥
ਇੱਕ ਪਲ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਕਹੇ।
6.17.7
एष सर्वायुधोपेतश्चतुर्भिः सह राक्षसैः।
राक्षसोभ्येति पश्यध्वमस्मान् हन्तुं न संशयः ॥ ६.१७.७ ॥
ਵੇਖੋ, ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਇਹ ਚਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
6.17.8
सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः।
सालानुद्यम्य शैलांश्च इदं वचनमब्रुवन् ॥ ६.१७.८ ॥
ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲੇ।
6.17.9
शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम्।
निपतन्ति हता यावद् धरण्यामल्पचेतनाः ॥ ६.१७.९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਾਤਮਾਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਛੇਤੀ ਸਾਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿਓ; ਇਹ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ।
6.17.10
तेषां सम्भाषमाणानामन्योन्यं स विभीषणः।
उत्तरं तीरमासाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत ॥ ६.१७.१० ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।
6.17.11
स उवाच महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान्।
सुग्रीवं तांश्च सम्प्रेक्ष्य खस्थ एव विभीषणः ॥ ६.१७.११ ॥
ਤਦ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।
6.17.12
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः।
तस्याहमनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥ ६.१७.१२ ॥
ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
6.17.13
तेन सीता जनस्थानाद् हृता हत्वा जटायुषम्।
रुद्धा च विवशा दीना राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ६.१७.१३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੇਬਸ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ।
6.17.14
तमहं हेतुभिर्वाक्यैर्विविधैश्च न्यदर्शयम्।
साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः ॥ ६.१७.१४ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ; ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਹਾ।
6.17.15
स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः।
उच्यमानं हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥ ६.१७.१५ ॥
ਪਰ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਲਟੀ ਹਾਲਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗੀ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
6.17.16
सोऽहं परुषितस्तेन दासवच्चावमानितः।
त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च राघवं शरणं गतः ॥ ६.१७.१६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨੌਕਰ ਵਾਂਗ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।
6.17.17
निवेदयत मां क्षिप्रं राघवाय महात्मने।
सर्वलोकशरण्याय विभीषणमुपस्थितम् ॥ ६.१७.१७ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਨ-ਦਾਤਾ ਨੂੰ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਇਹ ਛੇਤੀ ਦੱਸੋ।
6.17.18
एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः।
लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ६.१७.१८ ॥
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਫੁਰਤੀਲੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ।
6.17.19
प्रविष्टः शत्रुसैन्यं हि प्राप्तः शत्रुरतर्कितः।
निहन्यादन्तरं लब्ध्वा उलूको वायसानिव ॥ ६.१७.१९ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਆਇਆ ਵੈਰੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉੱਲੂ ਵਾਂਗ ਕਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6.17.20
मन्त्रे व्यूहे नये चारे युक्तो भवितुमर्हसि।
वानराणां च भद्रं ते परेषां च परंतप ॥ ६.१७.२० ॥
ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ! ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਹ, ਵਿਊਹ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਭੇਤੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।
6.17.21
अन्तर्धानगता ह्येते राक्षसाः कामरूपिणः।
शूराश्च निकृतिज्ञाश्च तेषां जातु न विश्वसेत् ॥ ६.१७.२१ ॥
ਇਹ ਰਾਖਸ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਮਨਚਾਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਛਲ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
6.17.22
प्रणिधी राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य भवेदयम्।
अनुप्रविश्य सोऽस्मासु भेदं कुर्यान्न संशयः ॥ ६.१७.२२ ॥
ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਰਾਜ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭੇਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਫੁੱਟ ਪਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
6.17.23
अथ वा स्वयमेवैष छिद्रमासाद्य बुद्धिमान्।
अनुप्रविश्य विश्वस्ते कदाचित् प्रहरेदपि ॥ ६.१७.२३ ॥
ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਆਣਾ ਆਪ ਹੀ ਮੋਰੀ ਲੱਭ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਵਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6.17.24
मित्राटविबलं चैव मौलभृत्यबलं तथा।
सर्वमेतद् बलं ग्राह्यं वर्जयित्वा द्विषद्बलम् ॥ ६.१७.२४ ॥
ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਜੰਗਲੀ ਬਲ, ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ — ਵੈਰੀ ਦੀ ਫੌਜ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.17.25
प्रकृत्या राक्षसो ह्येष भ्रातामित्रस्य वै प्रभो।
आगतश्च रिपुः साक्षात् कथमस्मिंश्च विश्वसेत् ॥ ६.१७.२५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ; ਵੈਰੀ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਸਾਖਿਆਤ ਵੈਰੀ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?
6.17.26
रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः।
चतुर्भिः सह रक्षोभिर्भवन्तं शरणं गतः ॥ ६.१७.२६ ॥
ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।
6.17.27
रावणेन प्रणीतं हि तमवेहि विभीषणम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६.१७.२७ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝੋ; ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੈ। ਹੇ ਖਿਮਾਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ।
6.17.28
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि चानघ ॥ ६.१७.२८ ॥
ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਟੇਢੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲੁਕ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ।
6.17.29
वध्यतामेष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६.१७.२९ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕਰੂਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਹੀ ਭਰਾ ਹੈ।
6.17.30
एवमुक्त्वा तु तं रामं संरब्धो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६.१७.३० ॥
ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਸੈਨਾਪਤੀ — ਬੋਲ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ — ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।
6.17.31
सुग्रीवस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा रामो महाबलः।
समीपस्थानुवाचेदं हनुमत्प्रमुखान् कपीन् ॥ ६.१७.३१ ॥
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਉਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ ਆਦਿ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
6.17.32
यदुक्तं कपिराजेन रावणावरजं प्रति।
वाक्यं हेतुमदत्यर्थं भवद्भिरपि च श्रुतम् ॥ ६.१७.३२ ॥
ਵਾਨਰਰਾਜ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਰਕਸੰਗਤ ਬਚਨ ਸੀ; ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
6.17.33
सुहृदामर्थकृच्छ्रेषु युक्तं बुद्धिमता सदा।
समर्थेनोपसंदेष्टुं शाश्वतीं भूतिमिच्छता ॥ ६.१७.३३ ॥
ਸਦੀਵੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਔਖੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯੋਗ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
6.17.34
इत्येवं परिपृष्टास्ते स्वं स्वं मतमतन्द्रिताः।
सोपचारं तदा राममूचुः प्रियचिकीर्षवः ॥ ६.१७.३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਢਿੱਲ ਕੀਤੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਮਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
6.17.35
अज्ञातं नास्ति ते किंचित् त्रिषु लोकेषु राघव।
आत्मानं पूजयन् राम पृच्छस्यस्मान् सुहृत्तया ॥ ६.१७.३५ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ।
6.17.36
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो धार्मिको दृढविक्रमः।
परीक्ष्यकारी स्मृतिमान् निसृष्टात्मा सुहृत्सु च ॥ ६.१७.३६ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਬ੍ਰਤੀ, ਸੂਰਬੀਰ, ਧਰਮੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।
6.17.37
तस्मादेकैकशस्तावद् ब्रुवन्तु सचिवास्तव।
हेतुतो मतिसम्पन्नाः समर्थाश्च पुनः पुनः ॥ ६.१७.३७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬੋਲਣ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਉਹ ਕਾਰਨਾਂ ਸਹਿਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿਣ।
6.17.38
इत्युक्ते राघवायाथ मतिमानङ्गदोऽग्रतः।
विभीषणपरीक्षार्थमुवाच वचनं हरिः ॥ ६.१७.३८ ॥
ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅੰਗਦ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਲਈ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
6.17.39
शत्रोः सकाशात् सम्प्राप्तः सर्वथा तर्क्य एव हि।
विश्वासनीयः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥ ६.१७.३९ ॥
ਵੈਰੀ ਕੋਲੋਂ ਆਇਆ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਟਪਟ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
6.17.40
छादयित्वाऽऽत्मभावं हि चरन्ति शठबुद्धयः।
प्रहरन्ति च रन्ध्रेषु सोऽनर्थः सुमहान् भवेत् ॥ ६.१७.४० ॥
ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਲੁਕੋ ਕੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਅਨਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
6.17.41
अर्थानर्थौ विनिश्चित्य व्यवसायं भजेत ह।
गुणतः संग्रहं कुर्याद् दोषतस्तु विसर्जयेत् ॥ ६.१७.४१ ॥
ਲਾਭ ਤੇ ਹਾਨੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.17.42
यदि दोषो महांस्तस्मिंस्त्यज्यतामविशङ्कितम्।
गुणान् वापि बहून् ज्ञात्वा संग्रहः क्रियतां नृप ॥ ६.१७.४२ ॥
ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕੋਚ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
6.17.43
शरभस्त्वथ निश्चित्य सार्थं वचनमब्रवीत्।
क्षिप्रमस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् ॥ ६.१७.४३ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ਰਭ ਨੇ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਆਖਿਆ — ਹੇ ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਜਾਸੂਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
6.17.44
प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना।
परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥ ६.१७.४४ ॥
ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਜਾਸੂਸ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਕੇ ਹੀ ਫਿਰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.17.45
जाम्बवांस्त्वथ सम्प्रेक्ष्य शास्त्रबुद्ध्या विचक्षणः।
वाक्यं विज्ञापयामास गुणवद् दोषवर्जितम् ॥ ६.१७.४५ ॥
ਫਿਰ ਵਿਚਕਸ਼ਣ ਜਾਂਬਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ ਬਚਨ ਦੱਸਿਆ।
6.17.46
बद्धवैराच्च पापाच्च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः।
अदेशकाले सम्प्राप्तः सर्वथा शंक्यतामयम् ॥ ६.१७.४६ ॥
ਇਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਕਸ਼ਸਰਾਜ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
6.17.47
ततो मैन्दस्तु सम्प्रेक्ष्य नयापनयकोविदः।
वाक्यं वचनसम्पन्नो बभाषे हेतुमत्तरम् ॥ ६.१७.४७ ॥
ਫਿਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮੈਂਦ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤਰਕਯੁਕਤ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
6.17.48
अनुजो नाम तस्यैष रावणस्य विभीषणः।
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर्नरपतीश्वर ॥ ६.१७.४८ ॥
ਇਹ ਰਾਵਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਪਤੀਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ।
6.17.49
भावमस्य तु विज्ञाय तत्त्वतस्तं करिष्यसि।
यदि दुष्टो न दुष्टो वा बुद्धिपूर्वं नरर्षभ ॥ ६.१७.४९ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰੀਂ — ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
6.17.50
अथ संस्कारसम्पन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमर्थवन्मधुरं लघु ॥ ६.१७.५० ॥
ਫਿਰ ਸੰਸਕਾਰਸੰਪੰਨ, ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਤਰੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਕੋਮਲ, ਅਰਥਪੂਰਨ, ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਬੋਲ ਬੋਲੇ।
6.17.51
न भवन्तं मतिश्रेष्ठं समर्थं वदतां वरम्।
अतिशाययितुं शक्तो बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ ६.१७.५१ ॥
ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਆਪ ਨੂੰ, ਬੋਲਦਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ।
6.17.52
न वादान्नापि संघर्षान्नाधिक्यान्न च कामतः।
वक्ष्यामि वचनं राजन् यथार्थं राम गौरवात् ॥ ६.१७.५२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਹਿਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਰਾਮ, ਆਦਰ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਬੋਲਾਂਗਾ।
6.17.53
अर्थानर्थनिमित्तं हि यदुक्तं सचिवैस्तव।
तत्र दोषं प्रपश्यामि क्रिया नह्युपपद्यते ॥ ६.१७.५३ ॥
ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਨੁਕਸ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕੰਮ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
6.17.54
ऋते नियोगात् सामर्थ्यमवबोद्धुं न शक्यते।
सहसा विनियोगोऽपि दोषवान् प्रतिभाति मे ॥ ६.१७.५४ ॥
ਨਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਫੁਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਨਿਯੋਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
6.17.55
चारप्रणिहितं युक्तं यदुक्तं सचिवैस्तव।
अर्थस्यासम्भवात् तत्र कारणं नोपपद्यते ॥ ६.१७.५५ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਗੱਲ ਦੇ ਅਸੰਭਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
6.17.56
अदेशकाले सम्प्राप्त इत्ययं यद् विभीषणः।
विवक्षा तत्र मेऽस्तीयं तां निबोध यथामति ॥ ६.१७.५६ ॥
ਅਣਉਚਿਤ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
6.17.57
एष देशश्च कालश्च भवतीह यथा तथा।
पुरुषात् पुरुषं प्राप्य तथा दोषगुणावपि ॥ ६.१७.५७ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਣ ਵੀ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)।
6.17.58
दौरात्म्यं रावणे दृष्ट्वा विक्रमं च तथा त्वयि।
युक्तमागमनं ह्यत्र सदृशं तस्य बुद्धितः ॥ ६.१७.५८ ॥
ਰਾਵਣ ਦੀ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਆਉਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।
6.17.59
अज्ञातरूपैः पुरुषैः स राजन् पृच्छ्यतामिति।
यदुक्तमत्र मे प्रेक्षा काचिदस्ति समीक्षिता ॥ ६.१७.५९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਣਜਾਣ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ — ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਵਿਚਾਰ ਹੈ।
6.17.60
पृच्छ्यमानो विशङ्केत सहसा बुद्धिमान् वचः।
तत्र मित्रं प्रदुष्येत मिथ्या पृष्टं सुखागतम् ॥ ६.१७.६० ॥
ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰੇਗਾ; ਤਦ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਆਏ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
6.17.61
अशक्यं सहसा राजन् भावो बोद्धुं परस्य वै।
अन्तरेण स्वरैर्भिन्नैर्नैपुण्यं पश्यतां भृशम् ॥ ६.१७.६१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਭਾਵ ਤੁਰੰਤ ਜਾਣਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਪੁਣਤਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ।
6.17.62
न त्वस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता।
प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६.१७.६२ ॥
ਉਹ ਬੋਲਦੇ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਟ ਭਾਵ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
6.17.63
अशङ्कितमतिः स्वस्थो न शठः परिसर्पति।
न चास्य दुष्टवागस्ति तस्मान्मे नास्ति संशयः ॥ ६.१७.६३ ॥
ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸਥਿਰ ਮਨੁੱਖ ਠੱਗ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਫਿਰਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
6.17.64
आकारश्छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम्।
बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ ६.१७.६४ ॥
ਢਕਣ ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ (ਹਾਵ-ਭਾਵ) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
6.17.65
देशकालोपपन्नं च कार्यं कार्यविदां वर।
सफलं कुरुते क्षिप्रं प्रयोगेणाभिसंहितम् ॥ ६.१७.६५ ॥
ਹੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਜਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ, ਜੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਸਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
6.17.66
उद्योगं तव सम्प्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम्।
वालिनं च हतं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् ॥ ६.१७.६६ ॥
ਤੇਰਾ ਉੱਦਮ ਵੇਖ ਕੇ, ਝੂਠੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ...
6.17.67
राज्यं प्रार्थयमानस्तु बुद्धिपूर्वमिहागतः।
एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते तस्य संग्रहः ॥ ६.१७.६७ ॥
ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਹੈ।
6.17.68
यथाशक्ति मयोक्तं तु राक्षसस्यार्जवं प्रति।
प्रमाणं त्वं हि शेषस्य श्रुत्वा बुद्धिमतां वर ॥ ६.१७.६८ ॥
ਰਾਖਸ਼ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ, ਬਾਕੀ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਹੀ ਨਿਰਣਾ ਕਰ।