વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.18.1
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ ६.१८.१ ॥
ત્યારે પ્રસન્ન મનના રામે વાયુપુત્ર (હનુમાન)ની વાત સાંભળી ઉત્તર આપ્યો. તે અજેય હતા; મનમાં જે હતું તે કહ્યું.
6.18.2
ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ ६.१८.२ ॥
વિભીષણ વિશે મારે પણ કંઈક કહેવું છે. કલ્યાણમાં સ્થિત તમે સૌ તે કહો; હું બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
6.18.3
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम् ॥ ६.१८.३ ॥
મૈત્રીભાવે આવેલાનો હું કોઈ રીતે ત્યાગ નહીં કરું. તેનામાં દોષ હોય તોપણ સજ્જનો માટે આ નિંદનીય નથી.
6.18.4
सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः ॥ ६.१८.४ ॥
પછી સુગ્રીવે તે વચન કહીને અને સારી રીતે વિચારીને વધુ શુભ વચન કહ્યું — તે વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
6.18.5
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत् ॥ ६.१८.५ ॥
તે દુષ્ટ હોય કે ન હોય, આ રાક્ષસથી આપણું શું? આવી આપત્તિમાં પડેલા ભાઈને જે ત્યજે, તે કોણ?
6.18.6
को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु ॥ ६.१८.६ ॥
આ જેને ત્યજે નહીં, એવો તે કોણ હોઈ શકે? વાનરરાજનું વચન સાંભળીને, સૌને જોઈને—
6.18.8
ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।
अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः ॥ ६.१८.८ ॥
પુણ્યલક્ષણ લક્ષ્મણ તરફ થોડું હસીને વાનરેશ્વરે જે કહ્યું, એવું તો એ જ કહી શકે જેણે શાસ્ત્રો ભણ્યા નથી અને વડીલોની સેવા કરી નથી.
6.18.9
अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु ॥ ६.१८.९ ॥
અહીં મને જેવું લાગે છે તેમાં હજી સૂક્ષ્મ કંઈક છે; આ બધા રાજાઓમાં લૌકિક રીતે પ્રત્યક્ષ રહે છે.
6.18.10
अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ॥ ६.१८.१० ॥
શત્રુઓ, તેના જ કુળના લોકો અને પડોશી દેશના લોકો આપત્તિમાં પ્રહાર કરનારા કહેવાયા છે; તેથી આ અહીં આવ્યો છે.
6.18.11
अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान्।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः ॥ ६.१८.११ ॥
નિષ્પાપ અને તે કુળના લોકો પોતાના હિતૈષીઓનું સન્માન કરે છે; રાજાઓ માટે આ સામાન્ય રીતે શંકાસ્પદ હોય છે, પરંતુ આ યોગ્ય છે.
6.18.12
यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु ॥ ६.१८.१२ ॥
તેં શત્રુસૈન્યને સ્વીકારવામાં જે દોષ કહ્યો, તે વિશે હું શાસ્ત્ર અનુસાર તને કહીશ; સાંભળ.
6.18.13
न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः ॥ ६.१८.१३ ॥
અમે તે કુળના નથી, રાજ્યની ઇચ્છા રાખનારા રાક્ષસ પણ નથી; આ લોકો પંડિત હશે; તેથી વિભીષણને સ્વીકારવો જોઈએ.
6.18.15
अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्।
न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ॥ ६.१८.१५ ॥
જેઓ અવિચલિત અને હર્ષિત હોય છે, તેઓ સાથે રહેશે. આ મોટો કોલાહલ છે; એકબીજા પ્રત્યે ભય ઉત્પન્ન થયો છે. પ્રિય, બધા ભાઈઓ ભરત જેવા નથી હોતા; પિતાના પુત્રો મારા જેવા, અથવા મિત્રો તમારા જેવા હોઈ શકે.
6.18.16
एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.१८.१६ ॥
રામે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે, લક્ષ્મણ સાથે સુગ્રીવ ઊભો થયો અને અત્યંત બુદ્ધિમાન હોવાથી નમ્રતાથી આ વચન બોલ્યો.
6.18.17
रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६.१८.१७ ॥
તેને રાવણે મોકલેલો નિશાચર જાણો. તેનું નિયંત્રણ કરવું યોગ્ય છે એમ હું માનું છું, હે ક્ષમાશીલોમાં શ્રેષ્ઠ.
6.18.18
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ ॥ ६.१८.१८ ॥
આ રાક્ષસ કુટિલ બુદ્ધિથી પ્રેરાઈને અહીં આવ્યો છે — વિશ્વાસ રાખનાર તારા પર, વિશ્વાસ રાખનાર મારા પર પ્રહાર કરવા. હે નિષ્પાપ!
6.18.19
लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६.१८.१९ ॥
હે મહાબાહુ, લક્ષ્મણ પર, અથવા તેના મંત્રીઓ સાથે તે વધ્ય છે. આ વિભીષણ ક્રૂર રાવણનો જ ભાઈ છે.
6.18.20
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६.१८.२० ॥
રઘુશ્રેષ્ઠને આ પ્રમાણે કહીને, સેનાપતિ સુગ્રીવ, વાક્યજ્ઞ હોવાથી, વાક્યકુશળ સમક્ષ પછી મૌન થઈ ગયો.
6.18.21
स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम् ॥ ६.१८.२१ ॥
સુગ્રીવનું તે વચન સાંભળી અને વિચારીને રામે પછી વાનરશ્રેષ્ઠને વધુ શુભ વચન કહ્યું.
6.18.22
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन ॥ ६.१८.२२ ॥
તે દુષ્ટ હો કે ન હો, આ રાત્રિચર કોઈ પણ રીતે મારું સૂક્ષ્મ પણ અહિત કરવા સમર્થ છે શું?
6.18.23
पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान्।
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ॥ ६.१८.२३ ॥
હે હરિગણોના સ્વામી! પિશાચો, દાનવો, યક્ષો અને પૃથ્વી પરના રાક્ષસોને, ઇચ્છું તો આંગળીના ટેરવાથી જ હું મારી નાખું.
6.18.24
श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ ६.१८.२४ ॥
એક કબૂતરે પોતાને શરણે આવેલા શત્રુનો પણ ન્યાયપૂર્વક સત્કાર કર્યો અને પોતાના જ માંસથી તેનું આતિથ્ય કર્યું, એમ સંભળાય છે.
6.18.25
स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ ६.१८.२५ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ! તે કબૂતરે પત્નીનું હરણ કરનાર આવેલા શત્રુને પણ સ્વીકાર્યો. તો મારા જેવા માણસે તો કેટલું વધારે સ્વીકારવું જોઈએ?
6.18.26
ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना ॥ ६.१८.२६ ॥
કણ્વ ઋષિના પુત્ર, મહર્ષિ કંડુ, સત્યવાદીએ પૂર્વે ગાયેલી ધર્મનિષ્ઠ ગાથા સાંભળ.
6.18.27
बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप ॥ ६.१८.२७ ॥
હાથ જોડીને, દીન બનીને, યાચના કરતા, શરણે આવેલા શત્રુને પણ કરુણાથી ન મારવો, હે પરંતપ.
6.18.28
आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ ६.१८.२८ ॥
પીડિત હોય કે અભિમાની, શત્રુઓના શરણે આવેલા શત્રુને પણ, પોતાના પ્રાણ આપીને પણ સંયમી પુરુષે રક્ષવો જોઈએ.
6.18.29
स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥ ६.१८.२९ ॥
જો તે ભયથી, મોહથી, કે કામનાથી પણ પોતાની શક્તિથી યથોચિત રીતે રક્ષણ ન કરે, તો તે પાપ લોકમાં નિંદનીય છે.
6.18.30
विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ ६.१८.३० ॥
શરણે આવેલો માણસ તેના રક્ષકની સામે જ નાશ પામે, તો તેનું સર્વ પુણ્ય ન રક્ષનારા તે રક્ષક પાસે જાય છે.
6.18.31
एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ ६.१८.३१ ॥
આ રીતે, શરણે આવેલાઓનું રક્ષણ ન કરવામાં મોટો દોષ છે; તે સ્વર્ગદાયક નથી, અપયશકારક છે અને બળ-વીર્યનો નાશ કરે છે.
6.18.32
करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये ॥ ६.१८.३२ ॥
કંડુના આ ઉત્તમ વચન પ્રમાણે જ હું યથાર્થ કરીશ; આ ધર્મયુક્ત છે, યશદાયક છે અને ફળ આવે ત્યારે સ્વર્ગદાયક થશે.
6.18.33
सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥ ६.१८.३३ ॥
એક વાર પણ શરણે આવી 'હું આપનો છું' એમ કહીને યાચના કરનારને હું સર્વ પ્રાણીઓથી અભય આપું છું — આ મારું વ્રત છે.
6.18.34
आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ ६.१८.३४ ॥
હે હરિશ્રેષ્ઠ! આને લઈ આવો; મેં એને અભય આપ્યું છે — એ વિભીષણ હોય, હે સુગ્રીવ, કે સ્વયં રાવણ જ હોય.
6.18.35
रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः ॥ ६.१८.३५ ॥
રામના વચન સાંભળી, વાનરરાજ સુગ્રીવ સ્નેહથી ભરાઈ જઈ કાકુત્સ્થ રામને ઉત્તર આપવા લાગ્યા.
6.18.36
किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे।
यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः ॥ ६.१८.३६ ॥
હે ધર્મજ્ઞ, લોકનાથોના શિરોમણિ! તું શ્રેષ્ઠ વચન બોલે એમાં આશ્ચર્ય શું? તું સત્ત્વવાન છે અને સન્માર્ગે સ્થિત છે.
6.18.37
मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ६.१८.३७ ॥
મારો અંતરાત્મા પણ આ વિભીષણને શુદ્ધ જાણે છે; અનુમાન અને ભાવથી, સર્વ રીતે સારી રીતે પરખાયેલો.
6.18.38
तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ६.१८.३८ ॥
તેથી, હે રાઘવ, મહાપ્રાજ્ઞ વિભીષણ જલદી અમારી સમાન થાય અને અમારી મિત્રતા પામે.
6.18.39
ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं
पतत्त्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ ६.१८.३९ ॥
ત્યારે વાનરેશ્વર સુગ્રીવનાં એ વચનો સાંભળીને નરેશ્વર રામ તરત વિભીષણને મળવા ગયા, જેમ ઇન્દ્ર પક્ષીરાજ ગરુડને મળે.