वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.18.1
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह।
प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवानात्मनि स्थितम् ॥ ६.१८.१ ॥
तेव्हा प्रसन्न मनाच्या रामाने वायुपुत्राचे (हनुमानाचे) बोलणे ऐकून उत्तर दिले. तो अजेय होता; मनातले बोलला.
6.18.2
ममापि च विवक्षास्ति काचित् प्रति विभीषणम्।
श्रोतुमिच्छामि तत् सर्वं भवद्भिः श्रेयसि स्थितैः ॥ ६.१८.२ ॥
विभीषणाविषयी मलाही काही सांगण्याची इच्छा आहे. कल्याणात स्थिर असलेल्या तुम्ही सर्वांनी ते सांगावे; मला सर्व ऐकायचे आहे.
6.18.3
मित्रभावेन सम्प्राप्तं न त्यजेयं कथंचन।
दोषो यद्यपि तस्य स्यात् सतामेतदगर्हितम् ॥ ६.१८.३ ॥
मैत्रीभावाने आलेल्याचा मी कधीही त्याग करणार नाही. त्याच्यात दोष असला तरी सज्जनांच्या दृष्टीने हे निंद्य नाही.
6.18.4
सुग्रीवस्त्वथ तद्वाक्यमाभाष्य च विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवः ॥ ६.१८.४ ॥
मग सुग्रीवाने ते वचन बोलून आणि नीट विचार करून अधिक शुभ वचन म्हटले — तो वानरश्रेष्ठ होता.
6.18.5
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं यः परित्यजेत् ॥ ६.१८.५ ॥
तो दुष्ट असो वा नसो, या निशाचराशी आपले काय? अशा संकटात सापडलेल्या भावाचा जो त्याग करेल, तो कोण?
6.18.6
को नाम स भवेत् तस्य यमेष न परित्यजेत्।
वानराधिपतेर्वाक्यं श्रुत्वा सर्वानुदीक्ष्य तु ॥ ६.१८.६ ॥
याने ज्याचा त्याग केला नाही, असा तो कोण असेल? वानरराजाचे बोलणे ऐकून, सर्वांकडे पाहून—
6.18.8
ईषदुत्स्मयमानस्तु लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम्।
अनधीत्य च शास्त्राणि वृद्धाननुपसेव्य च।
न शक्यमीदृशं वक्तुं यदुवाच हरीश्वरः ॥ ६.१८.८ ॥
पुण्यलक्षण लक्ष्मणाकडे पाहून किंचित हसत वानरेश्वराने जे म्हटले, असे शास्त्रे न शिकलेला आणि वृद्धांची सेवा न केलेलाच बोलू शकतो.
6.18.9
अस्ति सूक्ष्मतरं किंचिद् यथात्र प्रतिभाति मा।
प्रत्यक्षं लौकिकं चापि वर्तते सर्वराजसु ॥ ६.१८.९ ॥
येथे मला जसे वाटते त्यात आणखी सूक्ष्म असे काहीतरी आहे; हे सर्व राजांमध्ये लौकिक आणि प्रत्यक्षपणे आढळते.
6.18.10
अमित्रास्तत्कुलीनाश्च प्रातिदेश्याश्च कीर्तिताः।
व्यसनेषु प्रहर्तारस्तस्मादयमिहागतः ॥ ६.१८.१० ॥
शत्रू, त्याच कुलातील लोक आणि शेजारील देशातील लोक संकटकाळी प्रहार करणारे म्हटले आहेत; म्हणून हा येथे आला आहे.
6.18.11
अपापास्तत्कुलीनाश्च मानयन्ति स्वकान् हितान्।
एष प्रायो नरेन्द्राणां शङ्कनीयस्तु शोभनः ॥ ६.१८.११ ॥
निष्पाप आणि त्याच कुलातील लोक आपल्या हितचिंतकांचा सन्मान करतात; राजांसाठी हे सहसा शंकास्पद असते, पण हे योग्य आहे.
6.18.12
यस्तु दोषस्त्वया प्रोक्तो ह्यादानेऽरिबलस्य च।
तत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाशास्त्रमिदं शृणु ॥ ६.१८.१२ ॥
तू शत्रुसैन्य स्वीकारण्यात जो दोष सांगितलास, त्याबद्दल मी शास्त्रानुसार तुला सांगतो; ऐक.
6.18.13
न वयं तत्कुलीनाश्च राज्यकाङ्क्षी च राक्षसः।
पण्डिता हि भविष्यन्ति तस्माद् ग्राह्यो विभीषणः ॥ ६.१८.१३ ॥
आम्ही त्या कुलातील नाही, राज्याची इच्छा करणारे राक्षसही नाही; हे ज्ञानी होतील; म्हणून विभीषणाला स्वीकारले पाहिजे.
6.18.15
अव्यग्राश्च प्रहृष्टाश्च ते भविष्यन्ति संगताः।
प्रणादश्च महानेषोऽन्योन्यस्य भयमागतम्।
न सर्वे भ्रातरस्तात भवन्ति भरतोपमाः।
मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ॥ ६.१८.१५ ॥
जे अविचलित आणि आनंदी असतात, ते एकत्र राहतील. हा मोठा गोंधळ आहे; एकमेकांबद्दल भय निर्माण झाले आहे. प्रिया, सर्व भाऊ भरतासारखे नसतात; पित्याचे पुत्र माझ्यासारखे, किंवा मित्र तुमच्यासारखे असू शकतात.
6.18.16
एवमुक्तस्तु रामेण सुग्रीवः सहलक्ष्मणः।
उत्थायेदं महाप्राज्ञः प्रणतो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.१८.१६ ॥
रामाने असे सांगितल्यावर, लक्ष्मणासह सुग्रीव उठला आणि अत्यंत बुद्धिमान असल्याने नम्रपणे हे शब्द बोलला.
6.18.17
रावणेन प्रणिहितं तमवेहि निशाचरम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये क्षमं क्षमवतां वर ॥ ६.१८.१७ ॥
त्याला रावणाने पाठवलेला निशाचर समज. त्याचे नियंत्रण करणे योग्य आहे असे मला वाटते, हे क्षमाशीलांमध्ये श्रेष्ठा.
6.18.18
राक्षसो जिह्मया बुद्ध्या संदिष्टोऽयमिहागतः।
प्रहर्तुं त्वयि विश्वस्ते विश्वस्ते मयि वानघ ॥ ६.१८.१८ ॥
हा राक्षस कुटिल बुद्धीने प्रेरित होऊन येथे आला आहे — विश्वास ठेवणाऱ्या तुझ्यावर आणि विश्वास ठेवणाऱ्या माझ्यावर प्रहार करण्यासाठी. हे निष्पाप!
6.18.19
लक्ष्मणे वा महाबाहो स वध्यः सचिवैः सह।
रावणस्य नृशंसस्य भ्राता ह्येष विभीषणः ॥ ६.१८.१९ ॥
हे महाबाहो, लक्ष्मणावर, किंवा त्याच्या मंत्र्यांसह तो वध्य आहे. हा विभीषण क्रूर रावणाचाच भाऊ आहे.
6.18.20
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठं सुग्रीवो वाहिनीपतिः।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं ततो मौनमुपागमत् ॥ ६.१८.२० ॥
रघुश्रेष्ठाला असे सांगून, सेनापती सुग्रीव, वाक्यज्ञ असल्याने, वाक्यकुशलापुढे मग मौन धारण करता झाला.
6.18.21
स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च।
ततः शुभतरं वाक्यमुवाच हरिपुङ्गवम् ॥ ६.१८.२१ ॥
सुग्रीवाचे ते वचन ऐकून आणि विचार करून रामाने मग वानरश्रेष्ठाला अधिक शुभ वचन सांगितले.
6.18.22
स दुष्टो वाप्यदुष्टो वा किमेष रजनीचरः।
सूक्ष्ममप्यहितं कर्तुं मम शक्तः कथंचन ॥ ६.१८.२२ ॥
तो दुष्ट असो वा नसो, हा रात्रिचर कोणत्याही प्रकारे माझे अगदी सूक्ष्मसे अहित करण्यास समर्थ आहे काय?
6.18.23
पिशाचान् दानवान् यक्षान् पृथिव्यां चैव राक्षसान्।
अङ्गुल्यग्रेण तान् हन्यामिच्छन् हरिगणेश्वर ॥ ६.१८.२३ ॥
हे हरिगणेश्वरा! पिशाच, दानव, यक्ष आणि पृथ्वीवरील राक्षसांनाही, इच्छा केल्यास मी बोटाच्या टोकानेच ठार करीन.
6.18.24
श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः।
अर्चितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ ६.१८.२४ ॥
एका कबुतराने शरण आलेल्या शत्रूचाही न्यायाने सत्कार केला आणि स्वतःच्याच मांसाने त्याचे आतिथ्य केले, असे ऐकले जाते.
6.18.25
स हि तं प्रतिजग्राह भार्याहर्तारमागतम्।
कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर्मद्विधो जनः ॥ ६.१८.२५ ॥
हे वानरश्रेष्ठा! त्या कबुतराने पत्नीचे हरण करणाऱ्या आलेल्या शत्रूलाही स्वीकारले. मग माझ्यासारख्या माणसाने किती अधिक स्वीकारले पाहिजे?
6.18.26
ऋषेः कण्वस्य पुत्रोण कण्डुना परमर्षिणा।
शृणु गाथा पुरा गीता धर्मिष्ठा सत्यवादिना ॥ ६.१८.२६ ॥
कण्व ऋषींचा पुत्र, महर्षी कण्डू, सत्यवादी यांनी पूर्वी गायलेली धर्मिष्ठ गाथा ऐक.
6.18.27
बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम्।
न हन्यादानृशंस्यार्थमपि शत्रुं परंतप ॥ ६.१८.२७ ॥
हात जोडून, दीन होऊन, याचना करत, शरण आलेल्या शत्रूलाही दयेने मारू नये, हे परंतपा.
6.18.28
आर्तो वा यदि वा दृप्तः परेषां शरणं गतः।
अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥ ६.१८.२८ ॥
पीडित असो वा गर्विष्ठ, शत्रूंचा आश्रय घेतलेल्या शत्रूचेही, प्राण देऊनही, संयमी माणसाने रक्षण करावे.
6.18.29
स चेद् भयाद् वा मोहाद् वा कामाद् वापि न रक्षति।
स्वया शक्त्या यथान्यायं तत् पापं लोकगर्हितम् ॥ ६.१८.२९ ॥
तो भयाने, मोहाने किंवा वासनेने सुद्धा आपल्या शक्तीने यथोचित रक्षण करत नसेल, तर ते पाप लोकनिंदित आहे.
6.18.30
विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षिणः शरणं गतः।
आनाय सुकृतं तस्य सर्वं गच्छेदरक्षितः ॥ ६.१८.३० ॥
शरण आलेला माणूस त्याचा रक्षक पाहत असतानाच नष्ट झाला, तर त्याचे सर्व पुण्य न रक्षिणाऱ्या त्या रक्षकाकडे जाते.
6.18.31
एवं दोषो महानत्र प्रपन्नानामरक्षणे।
अस्वर्ग्यं चायशस्यं च बलवीर्यविनाशनम् ॥ ६.१८.३१ ॥
असे, शरण आलेल्यांचे रक्षण न करण्यात मोठा दोष आहे; ते स्वर्गाला नेणारे नाही, अपयशकारक आहे आणि बल-वीर्याचा नाश करणारे आहे.
6.18.32
करिष्यामि यथार्थं तु कण्डोर्वचनमुत्तमम्।
धर्मिष्ठं च यशस्यं च स्वर्ग्यं स्यात् तु फलोदये ॥ ६.१८.३२ ॥
कण्डूच्या या उत्तम वचनानुसारच मी यथार्थ करीन; हे धर्मयुक्त आहे, यशदायक आहे आणि फल आल्यावर स्वर्गदायक होईल.
6.18.33
सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥ ६.१८.३३ ॥
एकदाच शरण येऊन 'मी आपला आहे' असे म्हणून याचना करणाऱ्याला मी सर्व प्राण्यांपासून अभय देतो — हे माझे व्रत आहे.
6.18.34
आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया।
विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥ ६.१८.३४ ॥
हे हरिश्रेष्ठा! याला घेऊन ये; मी याला अभय दिले आहे — तो विभीषण असो, हे सुग्रीवा, किंवा स्वतः रावणच असो.
6.18.35
रामस्य तु वचः श्रुत्वा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः।
प्रत्यभाषत काकुत्स्थं सौहार्देनाभिपूरितः ॥ ६.१८.३५ ॥
रामाचे बोल ऐकून, वानरराज सुग्रीव स्नेहाने भरून जाऊन काकुत्स्थ रामाला उत्तर देऊ लागला.
6.18.36
किमत्र चित्रं धर्मज्ञ लोकनाथशिखामणे।
यत् त्वमार्यं प्रभाषेथाः सत्त्ववान् सत्पथे स्थितः ॥ ६.१८.३६ ॥
हे धर्मज्ञा, लोकनाथांच्या शिरोमणी! तू श्रेष्ठ बोलतोस यात आश्चर्य ते काय? तू सत्त्ववान आहेस आणि सन्मार्गावर स्थिर आहेस.
6.18.37
मम चाप्यन्तरात्मायं शुद्धं वेत्ति विभीषणम्।
अनुमानाच्च भावाच्च सर्वतः सुपरीक्षितः ॥ ६.१८.३७ ॥
माझा अंतरात्माही या विभीषणाला शुद्ध जाणतो; अनुमानाने आणि भावाने, सर्व प्रकारे चांगली परीक्षा घेतलेला.
6.18.38
तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस्तुल्यो भवतु राघव।
विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥ ६.१८.३८ ॥
म्हणून, हे राघवा, महाप्राज्ञ विभीषण लवकरच आमच्या बरोबरीचा होवो आणि आमची मैत्री प्राप्त करो.
6.18.39
ततस्तु सुग्रीववचो निशम्य त-
द्धरीश्वरेणाभिहितं नरेश्वरः।
विभीषणेनाशु जगाम संगमं
पतत्त्रिराजेन यथा पुरंदरः ॥ ६.१८.३९ ॥
तेव्हा वानरेश्वर सुग्रीवाचे ते बोल ऐकून नरेश्वर रामाने तत्काळ विभीषणाची भेट घेण्यासाठी प्रयाण केले, जसे इंद्र पक्षिराज गरुडाला भेटतो.