वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.19.1
राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः।
विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिं समवलोकयत् ॥ ६.१९.१ ॥
राघवाने अभय दिल्यावर रावणाचा धाकटा भाऊ महाप्राज्ञ विभीषण नमला आणि भूमीकडे पाहू लागला.
6.19.2
खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह।
स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः ॥ ६.१९.२ ॥
आनंदित होऊन आपल्या भक्त अनुचरांसह तो आकाशातून भूमीवर पडला; त्या धर्मात्मा विभीषणाने रामाच्या चरणांवर लोटांगण घातले.
6.19.3
पादयोर्निपपाताथ चतुर्भिः सह राक्षसैः।
अब्रवीच्च तदा वाक्यं रामं प्रति विभीषणः ॥ ६.१९.३ ॥
मग चार राक्षसांसह तो चरणांवर पडला; आणि तेव्हा विभीषण रामाला हे शब्द बोलला.
6.19.4
धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम्।
अनुजो रावणस्याहं तेन चास्म्यवमानितः ॥ ६.१९.४ ॥
हे धर्मसंगत, योग्य आणि या क्षणी आनंददायक वचन आहे: मी रावणाचा धाकटा भाऊ आहे, आणि त्यानेच माझा अपमान केला आहे.
6.19.5
भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणं गतः।
परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च ॥ ६.१९.५ ॥
सर्व प्राण्यांचे आश्रयस्थान असलेल्या आपल्याला मी शरण आलो आहे. मी लंका, मित्र आणि धन सोडून दिले आहे.
6.19.6
भवद्गतं हि मे राज्यं जीवितं च सुखानि च।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥ ६.१९.६ ॥
माझे राज्य, माझे जीवन आणि माझी सुखे सर्व आपल्यावरच अवलंबून आहेत. त्याचे ते वचन ऐकून राम असे म्हणाला.
6.19.7
वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव।
आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् ॥ ६.१९.७ ॥
त्याला शब्दांनी धीर देऊन, डोळ्यांनी जणू पिणाऱ्यासारखे पाहत राम म्हणाला: राक्षसांचे बलाबल मला खरेखुरे सांग.
6.19.8
एवमुक्तं तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ६.१९.८ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाने असे म्हटल्यावर, त्या राक्षसाने रावणाचे सर्व बल सांगण्यास आरंभ केला.
6.19.9
अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वोरगपक्षिणाम्।
राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः ॥ ६.१९.९ ॥
हे राजपुत्रा! दशग्रीव स्वयंभू ब्रह्मदेवाच्या वरदानामुळे सर्व प्राणी, गंधर्व, नाग व पक्षी यांच्याकडून अवध्य आहे.
6.19.10
रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान्।
कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ॥ ६.१९.१० ॥
रावणानंतरचा माझा ज्येष्ठ बंधू, पराक्रमी व महातेजस्वी कुंभकर्ण, युद्धात इंद्राच्या बरोबरीचा आहे.
6.19.11
राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः।
कैलासे येन समरे मणिभद्रः पराजितः ॥ ६.१९.११ ॥
हे रामा! त्याचा सेनापती प्रहस्त आहे; तू ऐकले असशील तर, त्याने कैलासावर युद्धात मणिभद्राला पराभूत केले होते.
6.19.12
बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि।
धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥ ६.१९.१२ ॥
बांधलेले गोधाचर्माचे बोटत्राण व युद्धात अवध्य कवच धारण करणारा इंद्रजित धनुष्य घेऊन उभा राहून अदृश्य होतो.
6.19.13
संग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम्।
अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव ॥ ६.१९.१३ ॥
युद्धात मोठ्या व्यूहात, अग्नीला तृप्त करून, अंतर्धान पावलेला श्रीमान इंद्रजित प्रहार करतो, हे राघवा.
6.19.14
महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः।
अनीकपास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि ॥ ६.१९.१४ ॥
महोदर, महापार्श्व आणि राक्षस अकंपनही — हे त्याचे सेनापती आहेत, युद्धात लोकपालांसमान.
6.19.15
दशकोटिसहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम्।
मांसशोणितभक्ष्याणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥ ६.१९.१५ ॥
लंकापुरीत राहणारे, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे, मांस व रक्त भक्षण करणारे दहा कोटी हजार राक्षस.
6.19.16
स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत्।
सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना ॥ ६.१९.१६ ॥
त्यांच्यासह त्या राजाने लोकपालांशी युद्ध केले; देवांसह ते दुरात्मा रावणाकडून पराभूत झाले.
6.19.17
विभीषणस्य तु वचस्तच्छ्रुत्वा रघुसत्तमः।
अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.१९.१७ ॥
विभीषणाचे ते बोल ऐकून रघुश्रेष्ठाने मनात सर्व विचार करून हे वचन म्हटले.
6.19.18
यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण।
आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम् ॥ ६.१९.१८ ॥
हे विभीषणा, रावणाची जी कर्मे व पराक्रम सांगितले गेले आहेत, ती मी यथार्थपणे जाणतो.
6.19.19
अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सहात्मजम्।
राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे ॥ ६.१९.१९ ॥
मी दशग्रीवाला प्रहस्त आणि त्याच्या पुत्रांसह ठार मारून तुला राजा करीन. माझे हे सत्य ऐक.
6.19.20
रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः।
पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते ॥ ६.१९.२० ॥
रावण रसातलात प्रवेश करो, पाताळात जावो, किंवा पितामह ब्रह्मदेवांजवळ जावो, तरी माझ्या हातून जिवंत सुटणार नाही.
6.19.21
अहत्वा रावणं संख्ये सपुत्रजनबान्धवम्।
अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे ॥ ६.१९.२१ ॥
युद्धात रावणाला त्याचे पुत्र, कुटुंबीय व बांधवांसह ठार मारल्याशिवाय मी अयोध्येत प्रवेश करणार नाही. त्या तिन्ही बंधूंची शपथ घेतो.
6.19.22
श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
शिरसाऽऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवं प्रचक्रमे ॥ ६.१९.२२ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाचे ते शब्द ऐकून धर्मात्मा विभीषणाने मस्तक लववून वंदन केले आणि असे बोलण्यास आरंभ केला.
6.19.23
राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणे।
करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥ ६.१९.२३ ॥
राक्षसांच्या वधात आणि लंकेवरील आक्रमणात माझ्या प्राणांच्या शक्तीप्रमाणे मी साहाय्य करीन; सेनेतही प्रवेश करीन.
6.19.24
अब्रवील्लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ॥ ६.१९.२४ ॥
प्रसन्न होऊन त्यांनी लक्ष्मणाला सांगितले, "समुद्रातून पाणी आण."
6.19.25
तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम्।
राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥ ६.१९.२५ ॥
त्या जलाने या महाप्राज्ञ विभीषणाचा राक्षसांचा राजा म्हणून तत्काळ अभिषेक कर; मी प्रसन्न आहे, हे मानदा.
6.19.26
एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्यषिञ्चद् विभीषणम्।
मध्ये वानरमुख्यानां राजानं राजशासनात् ॥ ६.१९.२६ ॥
असे सांगितल्यावर सौमित्रीने राजाच्या आज्ञेने मुख्य वानरांच्या मध्ये विभीषणाचा राजा म्हणून अभिषेक केला.
6.19.27
तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधुसाध्विति चाब्रुवन् ॥ ६.१९.२७ ॥
रामाची ती कृपा पाहून वानर तत्काळ त्या महात्म्याचा जयजयकार करू लागले आणि "साधू, साधू" म्हणू लागले.
6.19.28
अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम्।
कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम्।
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम् ॥ ६.१९.२८ ॥
हनुमान आणि सुग्रीव विभीषणाला म्हणाले: "वरुणाचे निवासस्थान असलेला, न हलणारा हा समुद्र, महापराक्रमी वानर आपण सर्व सैन्यासह कसे ओलांडू?"
6.19.29
उपायैरभिगच्छाम यथा नदनदीपतिम्।
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् ॥ ६.१९.२९ ॥
नद्या आणि ओढ्यांचा स्वामी, वरुणाचे निवासस्थान असलेल्या या समुद्राजवळ कोणत्या तरी उपायाने जाऊ, म्हणजे आपण सर्व सैन्यासह वेगाने ओलांडू शकू.
6.19.30
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच विभीषणः।
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति ॥ ६.१९.३० ॥
असे सांगितल्यावर धर्मात्मा विभीषण उत्तरला: "राजा राघव (राम) याने समुद्राला शरण जाणे योग्य आहे."
6.19.31
खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः।
कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥ ६.१९.३१ ॥
सगराने खोदलेला हा अप्रमेय महासागर रामाच्या नातेवाइकाचे (मित्राचे) कार्य करण्यास योग्य आहे.
6.19.32
एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता।
आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६.१९.३२ ॥
विद्वान राक्षस विभीषणाने असे सांगितल्यावर सुग्रीव लक्ष्मणासह असलेल्या रामाजवळ आला.
6.19.33
ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम्।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ॥ ६.१९.३३ ॥
मग विशाल मानेच्या सुग्रीवाने विभीषणाचे शुभ वचन, सागराच्या तीरावर बसण्याबद्दल, सांगण्यास सुरुवात केली.
6.19.34
प्रकृत्या धर्मशीलस्य रामस्यास्याप्यरोचत।
सलक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् ॥ ६.१९.३४ ॥
स्वभावतः धर्मशील असलेल्या रामालाही हे रुचले; महातेजस्वी रामाला, लक्ष्मणासह आणि वानरराज सुग्रीवालाही हे पसंत पडले.
6.19.35
सत्क्रियार्थं क्रियादक्षं स्मितपूर्वमभाषत।
विभीषणस्य मन्त्रोऽयं मम लक्ष्मण रोचते ॥ ६.१९.३५ ॥
सन्मानासाठी, कार्यकुशल लक्ष्मणाला रामाने हसून म्हटले: “लक्ष्मणा, विभीषणाचा हा सल्ला मला पसंत आहे.”
6.19.36
सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः।
उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत् तदुच्यताम् ॥ ६.१९.३६ ॥
सुग्रीव नेहमी पंडित आहे; तू मात्र मंत्रणेत कुशल आहेस. आपण दोघांनी विचार करून जे योग्य वाटेल ते सांग.
6.19.37
एवमुक्तौ ततो वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ।
समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः ॥ ६.१९.३७ ॥
असे सांगितल्यावर, सुग्रीव आणि लक्ष्मण या दोन वीरांनी सभ्य शिष्टाचारयुक्त हे वचन म्हटले.
6.19.38
किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव।
विभीषणेन यत् तूक्तमस्मिन् काले सुखावहम् ॥ ६.१९.३८ ॥
हे नरश्रेष्ठ राघवा, या काळी विभीषणाने सांगितलेले सुखकर वचन आपणास का रुचणार नाही?
6.19.39
अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरेऽस्मिन् वरुणालये।
लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ६.१९.३९ ॥
वरुणाच्या या भयंकर सागरात सेतू बांधल्याशिवाय, इंद्रासह देव-असुरांनाही लंकेपर्यंत पोहोचता येणार नाही.
6.19.40
विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः।
अलं कालात्ययं कृत्वा सागरोऽयं नियुज्यताम्।
यथा सैन्येन गच्छाम पुरीं रावणपालिताम् ॥ ६.१९.४० ॥
शूर विभीषणाचे वचन यथार्थपणे पाळावे. आता वेळ न दवडता या सागराला आज्ञा द्यावी, जेणेकरून आपण सैन्यासह रावणाने पाळलेल्या त्या नगरीस जाऊ शकू.
6.19.41
एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः।
संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ॥ ६.१९.४१ ॥
असे सांगितल्यावर राम कुशांनी आच्छादलेल्या सागरतीरावर बसले; वेदीवरील होमाग्नीप्रमाणे ते शोभू लागले.