वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.21
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.21.1
ततः सागरवेलायां दर्भानास्तीर्य राघवः।
अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ॥ ६.२१.१ ॥
तेव्हा राघवाने सागराच्या किनाऱ्यावर दर्भ पसरून, हात जोडून, पूर्वाभिमुख होऊन महासागराकडे शयन केले.
6.21.2
बाहुं भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः।
जातरूपमयैश्चैव भूषणैर्भूषितं पुरा ॥ ६.२१.२ ॥
शत्रुसूदनाने सर्पाच्या वेटोळ्यासारखा आपला बाहू उशी करून ठेवला; तो पूर्वी सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेला होता.
6.21.3
मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः।
भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा ॥ ६.२१.३ ॥
मणी, सोन्याचे बाजूबंद आणि उत्तम मोत्यांच्या अलंकारांनी युक्त, श्रेष्ठ स्त्रियांच्या बाहूंनी अनेक प्रकारे स्पर्श केलेला.
6.21.4
चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम्।
बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम् ॥ ६.२१.४ ॥
चंदन आणि अगरूने आधीच सुगंधित केलेला, आणि उगवत्या सूर्यासारख्या तेजस्वी चंदनलेपाने शोभणारा.
6.21.5
शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितं पुरा।
तक्षकस्येव सम्भोगं गङ्गाजलनिषेवितम् ॥ ६.२१.५ ॥
पूर्वी सीतेच्या मस्तकाच्या स्पर्शाने शय्येवर शोभणारा; तक्षकाच्या वेटोळ्यासारखा, गंगाजलाने सिंचित.
6.21.6
संयुगे युगसंकाशं शत्रूणां शोकवर्धनम्।
सुहृदां नन्दनं दीर्घं सागरान्तव्यपाश्रयम् ॥ ६.२१.६ ॥
युद्धात जुवाप्रमाणे, शत्रूंचा शोक वाढवणारा, मित्रांना आनंद देणारा, लांब, सागराच्या टोकापर्यंत पसरलेला.
6.21.7
अस्यता च पुनः सव्यं ज्याघातविहतत्वचम्।
दक्षिणो दक्षिणं बाहुं महापरिघसंनिभम् ॥ ६.२१.७ ॥
डाव्या हाताने पुन्हा बाण सोडताना, प्रत्यंचेच्या आघातांनी त्वचा फाटलेल्या उजव्या हाताने, मोठ्या परिघासारख्या उजव्या बाहूला ...
6.21.8
गोसहस्रप्रदातारं ह्युपधाय भुजं महत्।
अद्य मे तरणं वाथ मरणं सागरस्य वा ॥ ६.२१.८ ॥
हजार गायी दान करणाऱ्याप्रमाणे मोठा बाहू उशी करून, आज माझे सागर तरणे किंवा सागरातच मरण.
6.21.9
अधिशिष्ये च विधिवत् प्रयतो नियतो मुनिः ॥ ६.२१.९ ॥
मी विधीप्रमाणे, संयमी व नियंत्रित मुनीप्रमाणे शयन करतो.
6.21.10
तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले।
नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽभिजग्मतुः ॥ ६.२१.१० ॥
कुश गवत अंथरलेल्या जमिनीवर निजलेल्या त्या रामाच्या, नियमाने सावध राहिल्यामुळे, तीन रात्री उलटून गेल्या.
6.21.11
स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः।
उपासत तदा रामः सागरं सरितां पतिम् ॥ ६.२१.११ ॥
तेथे तीन रात्री राहिलेल्या, नीतिज्ञ व धर्मप्रिय रामाने तेव्हा सरितांच्या स्वामी सागराची उपासना केली.
6.21.12
न च दर्शयते रूपं मन्दो रामस्य सागरः।
प्रयतेनापि रामेण यथार्हमभिपूजितः ॥ ६.२१.१२ ॥
रामाने यथोचित प्रयत्नपूर्वक पूजा केली तरीही मंद सागर रामाला आपले रूप दाखवत नाही.
6.21.13
समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्तान्तलोचनः।
समीपस्थमुवाचेदं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ ६.२१.१३ ॥
तेव्हा समुद्रावर क्रुद्ध झालेले राम, लालसर डोळ्यांच्या कडांसह, जवळ उभ्या असलेल्या शुभलक्षण लक्ष्मणाला असे म्हणाले.
6.21.14
अवलेपः समुद्रस्य न दर्शयति यः स्वयम्।
प्रशमश्च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता ॥ ६.२१.१४ ॥
समुद्र स्वतः आपला गर्व दाखवत नाही. शांती, क्षमा, सरळपणा आणि प्रिय बोलणेही (तो दाखवत नाही).
6.21.15
असामर्थ्यफला ह्येते निर्गुणेषु सतां गुणाः।
आत्मप्रशंसिनं दुष्टं धृष्टं विपरिधावकम् ॥ ६.२१.१५ ॥
सज्जनांचे हे गुण गुणहीनांवर वापरले तर असमर्थतेचेच फळ देतात. आत्मप्रशंसक, दुष्ट, धीट, इकडे-तिकडे धावणारा यांच्यावर (हे निष्फळ).
6.21.16
सर्वत्रोत्सृष्टदण्डं च लोकः सत्कुरुते नरम्।
न साम्ना शक्यते कीर्तिर्न साम्ना शक्यते यशः ॥ ६.२१.१६ ॥
जो सर्वत्र दंड वापरतो, त्यालाच जग मान देते. सामाने कीर्ती मिळत नाही; सामाने यशही मिळत नाही.
6.21.17
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ्जयो वा रणमूर्धनि।
अद्य मद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरालयम् ॥ ६.२१.१७ ॥
हे लक्ष्मणा, या जगात युद्धाच्या आघाडीवर विजय मिळवणेच (श्रेष्ठ). आज माझ्या बाणांनी मोडलेल्या मकरांसह मकरालय (समुद्र).
6.21.18
निरुद्धतोयं सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः।
भोगिनां पश्य भोगानि मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ६.२१.१८ ॥
हे सौमित्र, सर्वत्र तरंगणाऱ्या जीवांनी पाणी अडवलेला (समुद्र) पाहा. हे लक्ष्मणा, माझ्याकडून भेदलेली नागांची शरीरे पाहा.
6.21.19
महाभोगानि मत्स्यानां करिणां च करानिह।
सशङ्खशुक्तिकाजालं समीनमकरं तथा ॥ ६.२१.१९ ॥
येथे माशांचे आणि हत्तींसारख्या जलचरांच्या सोंडांचे विपुल वैभव आहे; शंख व शिंपल्यांचे जाळे, मासे व मकरांसह हा समुद्र आहे.
6.21.20
अद्य युद्धेन महता समुद्रं परिशोषये।
क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः ॥ ६.२१.२० ॥
आज महान युद्धाने मी हा समुद्र आटवून टाकीन; क्षमाशील समजून हे मकरालय मला पाहत आहे.
6.21.21
असमर्थं विजानाति धिक् क्षमामीदृशे जने।
न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥ ६.२१.२१ ॥
तो मला असमर्थ समजतो; अशा माणसाबद्दलच्या क्षमेचा धिक्कार असो. सामाने सागर मला आपले रूप दाखवत नाही.
6.21.22
चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्।
समुद्रं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लवंगमाः ॥ ६.२१.२२ ॥
हे सौमित्री, धनुष्य आणि सर्पांसारखे बाण आण. मी समुद्र आटवीन; वानरांना पायी जाऊ दे.
6.21.23
अद्याक्षोभ्यमपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम्।
वेलासु कृतमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् ॥ ६.२१.२३ ॥
आज संतापाने मी अक्षोभ्य समुद्रालाही क्षुब्ध करीन; जो किनाऱ्यांवर मर्यादा राखतो आणि हजारो लाटांनी भरलेला आहे.
6.21.24
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्।
महार्णवं क्षोभयिष्ये महादानवसंकुलम् ॥ ६.२१.२४ ॥
बाणांनी मी वरुणाच्या या आलयाला मर्यादाहीन करीन; महान दानवांनी भरलेल्या या महार्णवाला क्षुब्ध करीन.
6.21.25
एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधविस्फारितेक्षणः।
बभूव रामो दुर्धर्षो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ६.२१.२५ ॥
असे बोलून, हाती धनुष्य घेतलेले, क्रोधाने विस्फारित नेत्र असलेले राम युगान्ताच्या अग्नीसारखे प्रज्वलित व दुर्धर्ष झाले.
6.21.26
सम्पीड्य च धनुर्घोरं कम्पयित्वा शरैर्जगत्।
मुमोच विशिखानुग्रान् वज्रानिव शतक्रतुः ॥ ६.२१.२६ ॥
भयंकर धनुष्य ताणून, बाणांनी जगत कंपवून, शतक्रतू इंद्राने वज्रे सोडावीत तसे उग्र बाण सोडले.
6.21.27
ते ज्वलन्तो महावेगास्तेजसा सायकोत्तमाः।
प्रविशन्ति समुद्रस्य जलं वित्रस्तपन्नगम् ॥ ६.२१.२७ ॥
तेजाने प्रज्वलित, महावेगवान ते उत्तम बाण, सर्प भयभीत झालेल्या समुद्राच्या जलात शिरले.
6.21.28
तोयवेगः समुद्रस्य समीनमकरो महान्।
स बभूव महाघोरः समारुतरवस्तथा ॥ ६.२१.२८ ॥
मासे व मकरांनी भरलेला समुद्राचा जलवेग महाभयंकर झाला आणि वाऱ्याच्या गर्जनेसह गर्जू लागला.
6.21.29
महोर्मिमालाविततः शङ्खशुक्तिसमावृतः।
सधूमः परिवृत्तोर्मिः सहसासीन्महोदधिः ॥ ६.२१.२९ ॥
मोठ्या लाटांच्या माळेने व्यापलेला, शंख व शिंपल्यांनी झाकलेला, धुरासह, फिरणाऱ्या लाटांचा तो महासागर अचानक असा झाला.
6.21.30
व्यथिताः पन्नगाश्चासन् दीप्तास्या दीप्तलोचनाः।
दानवाश्च महावीर्याः पातालतलवासिनः ॥ ६.२१.३० ॥
सर्प व्यथित झाले; त्यांची तोंडे व डोळे प्रज्वलित झाले. पाताळतळात राहणारे महापराक्रमी दानवही व्यथित झाले.
6.21.31
ऊर्मयः सिन्धुराजस्य सनक्रमकरास्तथा।
विन्ध्यमन्दरसंकाशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ६.२१.३१ ॥
सागरराजाच्या लाटा, मगर आणि मकरांसह, विंध्य व मंदर पर्वतांसारख्या, हजारोंच्या संख्येने उसळल्या.
6.21.32
आघूर्णिततरङ्गौघः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः।
उद्वर्तितमहाग्राहः सघोषो वरुणालयः ॥ ६.२१.३२ ॥
लाटांचा समूह ढवळला गेला, नाग आणि राक्षस घाबरले, महाग्राह उलटले; गर्जना करणारे वरुणालय.
6.21.33
ततस्तु तं राघवमुग्रवेगं
प्रकर्षमाणं धनुरप्रमेयम्।
सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तं
मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे ॥ ६.२१.३३ ॥
तेव्हा सौमित्री (लक्ष्मण), उग्र वेगाने अप्रमेय धनुष्य ओढणाऱ्या, दीर्घ श्वास टाकणाऱ्या राघवाला 'मला' असे म्हणून, उडी मारून धनुष्य धरले.
6.21.34
एतद्विनापि ह्युदधेस्तवाद्य
सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम्।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति
दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम् ॥ ६.२१.३४ ॥
समुद्राशिवायही, हे वीरश्रेष्ठा, आज आपले कार्य सिद्ध होईल. आपल्यासारखे लोक क्रोधाच्या अधीन होत नाहीत; दीर्घकाल साधू आचरण पाहा.
6.21.35
अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे
ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च।
शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि-
र्मामेति चोक्त्वा महता स्वरेण ॥ ६.२१.३५ ॥
आकाशात लपलेल्या ब्रह्मर्षी आणि देवर्षींनीही, 'कष्ट आहे!' असे म्हणत, 'मला' असे म्हणून मोठ्या स्वराने शब्द केला.