वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.22
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.22.1
अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः।
अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव ॥ ६.२२.१ ॥
तब रघुश्रेष्ठ राम ने समुद्र से कठोर वचन कहे — "आज मैं तुझे पाताल सहित सुखा दूँगा, हे महासागर!"
6.22.2
शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर।
मया निहतसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान् ॥ ६.२२.२ ॥
"हे सागर! मेरे बाणों से जल जलकर सूख जाएगा, मेरे द्वारा जीव-जंतु नष्ट होंगे, और तब महान धूल उठेगी।"
6.22.3
मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर।
परं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवंगमाः ॥ ६.२२.३ ॥
"हे सागर! मेरे धनुष से छूटी बाणवर्षा से, वानर पैदल ही दूसरे तट पर चले जाएँगे।"
6.22.4
विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम्।
दानवालय संतापं मत्तो नाम गमिष्यसि ॥ ६.२२.४ ॥
"हे दानवों के आवास! तू मेरा पौरुष और पराक्रम पहचानता नहीं, इसलिए मुझसे अवश्य संताप पाएगा।"
6.22.5
ब्राह्मेणास्त्रेण संयोज्य ब्रह्मदण्डनिभं शरम्।
संयोज्य धनुषि श्रेष्ठे विचकर्ष महाबलः ॥ ६.२२.५ ॥
महाबली राम ने ब्रह्मदण्ड के समान ब्राह्म अस्त्र से युक्त बाण को उत्तम धनुष पर चढ़ाकर खींचा।
6.22.6
तस्मिन् विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने।
रोदसी सम्पफालेव पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ ६.२२.६ ॥
राघव द्वारा धनुष के सहसा खींचे जाते ही मानो आकाश और पृथ्वी फट पड़े, और पर्वत काँप उठे।
6.22.7
तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे।
प्रतिचुक्षुभिरे चाशु सरांसि सरितस्तथा ॥ ६.२२.७ ॥
अंधकार ने लोक को ढक लिया, दिशाएँ प्रकाशित नहीं हुईं, और सरोवर तथा नदियाँ भी तुरंत विक्षुब्ध हो उठीं।
6.22.8
तिर्यक् च सह नक्षत्रैः संगतौ चन्द्रभास्करौ।
भास्करांशुभिरादीप्तं तमसा च समावृतम् ॥ ६.२२.८ ॥
चंद्रमा और सूर्य तारों के साथ तिरछे होकर मिल गए; सूर्य की किरणों से प्रज्वलित होते हुए भी (आकाश) अंधकार से ढका था।
6.22.9
प्रचकाशे तदाऽऽकाशमुल्काशतविदीपितम्।
अन्तरिक्षाच्च निर्घाता निर्जग्मुरतुलस्वनाः ॥ ६.२२.९ ॥
तब आकाश सैकड़ों उल्काओं से प्रकाशित होकर चमक उठा, और अंतरिक्ष से अतुलनीय ध्वनि वाले वज्रपात निकल पड़े।
6.22.10
वपुःप्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुतपङ्क्तयः।
बभञ्ज च तदा वृक्षाञ्जलदानुद्वहन्मुहुः ॥ ६.२२.१० ॥
दिव्य वायुओं की पंक्तियाँ अपने पूरे बल से बहने लगीं; तब वे वृक्षों को तोड़ती रहीं और बादलों को बार-बार ऊपर उठाती रहीं।
6.22.11
आरुजंश्चैव शैलाग्रान् शिखराणि बभञ्ज च।
दिवि च स्म महामेघाः संहताः समहास्वनाः ॥ ६.२२.११ ॥
वे पर्वतों की चोटियों को भी तोड़ते हुए उनके शिखर चूर-चूर करने लगे; और आकाश में महामेघ एकत्र होकर भयंकर गर्जन करने लगे।
6.22.12
मुमुचुर्वैद्युतानग्नींस्ते महाशनयस्तदा।
यानि भूतानि दृश्यानि चुक्रुशुश्चाशनेः समम् ॥ ६.२२.१२ ॥
तब उन महावज्रों ने विद्युत-जनित अग्नियाँ छोड़ीं; और जो दृश्य प्राणी थे, वे वज्रपात के साथ ही चीख उठे।
6.22.13
अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम्।
शिश्यिरे चाभिभूतानि संत्रस्तान्युद्विजन्ति च ॥ ६.२२.१३ ॥
अदृश्य प्राणियों ने भयानक गर्जन किया; वे अभिभूत और भयभीत होकर लेट गए और काँपने लगे।
6.22.14
सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात्।
सह भूतैः सतोयोर्मिः सनागः सहराक्षसः ॥ ६.२२.१४ ॥
वे अत्यंत व्याकुल हो उठे, फिर भी भय से हिले नहीं; प्राणियों, जल की लहरों, नागों और राक्षसों सहित।
6.22.15
सहसाभूत् ततो वेगाद् भीमवेगो महोदधिः।
योजनं व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र सम्प्लवात् ॥ ६.२२.१५ ॥
तब अचानक भयानक वेग से महासमुद्र उठ आया; बाढ़ के कारण वह अपनी तट-रेखा से एक योजन आगे बढ़ गया।
6.22.16
तं तथा समतिक्रान्तं नातिचक्राम राघवः।
समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम् ॥ ६.२२.१६ ॥
उसे इस प्रकार सीमा लाँघते देख भी राघव ने सीमा नहीं लाँघी; शत्रुघाती राम ने उस उफनते नदी-नदों के स्वामी को (संयम से देखा)।
6.22.17
ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः।
उदयाद्रिमहाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः ॥ ६.२२.१७ ॥
तब समुद्र के मध्य से स्वयं सागर-देवता उठे, जैसे उदयाचल जैसे महापर्वत या मेरु पर्वत से सूर्य उगता है।
6.22.18
पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत।
स्निग्धवैदूर्यसंकाशो जाम्बूनदविभूषणः ॥ ६.२२.१८ ॥
दीप्त मुखों वाले सर्पों सहित समुद्र प्रकट हुआ; चिकने वैदूर्य मणि के समान, स्वर्ण-आभूषणों से सुशोभित।
6.22.19
रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः।
सर्वपुष्पमयीं दिव्यां शिरसा धारयन् स्रजम् ॥ ६.२२.१९ ॥
लाल मालाएँ और वस्त्र धारण किए, कमल की पंखुड़ियों जैसे नेत्रों वाले (सागर) ने सिर पर सभी फूलों से बनी दिव्य माला धारण की।
6.22.20
जातरूपमयैश्चैव तपनीयविभूषणैः।
आत्मजानां च रत्नानां भूषितो भूषणोत्तमैः ॥ ६.२२.२० ॥
स्वर्ण से बने और तपाए हुए सोने के आभूषणों से, अपनी संतानों (नदियों) के रत्नों तथा उत्तम आभूषणों से सजा हुआ (सागर)।
6.22.21
धातुभिर्मण्डितः शैलो विविधैर्हिमवानिव।
एकावलीमध्यगतं तरलं पाण्डरप्रभम् ॥ ६.२२.२१ ॥
विविध धातुओं से सजे हिमालय पर्वत के समान (सागर), जो एक हार के मध्य में स्थित, चमकीली, श्वेताभ प्रभा वाली हो।
6.22.22
विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम्।
आघूर्णिततरङ्गौघः कालिकानिलसंकुलः ॥ ६.२२.२२ ॥
विशाल वक्षस्थल पर कौस्तुभ मणि के सहोदर के समान (आभूषण) धारण किए हुए, जिसकी लहरों का समूह घूम रहा था और जो काली आँधी से विक्षुब्ध था (सागर)।
6.22.23
गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः।
उद्वर्तितमहाग्राहः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ॥ ६.२२.२३ ॥
गंगा और सिंधु जैसी प्रमुख नदियों से घिरा हुआ, जिसमें बड़े मगर उछल रहे थे और सर्प तथा राक्षस व्याकुल हो रहे थे (सागर)।
6.22.24
देवतानां सुरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः।
सागरः समुपक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् ॥ ६.२२.२४ ॥
देवताओं के सुंदर और विविध रूपों के साथ, वह शक्तिशाली ईश्वर सागर पहले आकर और पहले संबोधित करके (श्रीराम से बोला)।
6.22.25
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥ ६.२२.२५ ॥
हाथ जोड़कर बाण हाथ में लिए हुए राघव (राम) से उसने यह वचन कहा।
6.22.26
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघव।
स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ ६.२२.२६ ॥
हे राघव, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और तेज — हे सौम्य, ये सब अपने स्वभाव में स्थित रहते हैं, शाश्वत मार्ग का आश्रय लेकर।
6.22.27
तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः।
विकारस्तु भवेद् गाध एतत् ते प्रवदाम्यहम् ॥ ६.२२.२७ ॥
मेरा भी स्वभाव यही है कि मैं अगाध और दुस्तर हूँ; किंतु कुछ परिवर्तन हो सकता है, तो मैं आपसे यह कहता हूँ कि मुझमें थाह हो सकती है।
6.22.28
न कामान्न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिवात्मज।
ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथंचन ॥ ६.२२.२८ ॥
हे राजकुमार, न कामना से, न लोभ से, न भय से — मैं ग्राह और मगरों से भरे इस जल को किसी भी प्रकार रोकूँगा नहीं।
6.22.29
विधास्ये येन गन्तासि विषहिष्येऽप्यहं तथा।
न ग्राहा विधमिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति।
हरीणां तरणे राम करिष्यामि यथा स्थलम् ॥ ६.२२.२९ ॥
जिससे तुम जा सको, वह उपाय मैं करूँगा, और मैं यह सहन भी करूँगा; जब तक सेना पार करेगी, तब तक ग्राह उसे नहीं सताएँगे। हे राम, वानरों के पार जाने के लिए मैं वैसा स्थल बना दूँगा।
6.22.30
तमब्रवीत् तदा रामः शृणु मे वरुणालय।
अमोघोऽयं महाबाणः कस्मिन् देशे निपात्यताम् ॥ ६.२२.३० ॥
तब राम ने उससे कहा — हे वरुण के निवास, मेरी बात सुनो। यह अमोघ महाबाण है; इसे किस देश में छोड़ा जाए?
6.22.31
रामस्य वचनं श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा महाशरम्।
महोदधिर्महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.२२.३१ ॥
राम के वचन सुनकर और उस महान बाण को देखकर, महान तेज वाले महासागर ने राघव से यह वचन कहा।
6.22.32
उत्तरेणावकाशोऽस्ति कश्चित् पुण्यतरो मम।
द्रुमकुल्य इति ख्यातो लोके ख्यातो यथा भवान् ॥ ६.२२.३२ ॥
मेरे उत्तर में कोई अत्यंत पवित्र स्थान है, जो द्रुमकुल्य नाम से विख्यात है, जैसे आप संसार में विख्यात हैं।
6.22.33
उग्रदर्शनकर्माणो बहवस्तत्र दस्यवः।
आभीरप्रमुखाः पापाः पिबन्ति सलिलं मम ॥ ६.२२.३३ ॥
वहाँ भयानक रूप और कर्म वाले अनेक डाकू हैं, जिनमें आभीर प्रमुख हैं; वे पापी मेरा जल पीते हैं।
6.22.34
तैर्न तत्स्पर्शनं पापं सहेयं पापकर्मभिः।
अमोघः क्रियतां राम अयं तत्र शरोत्तमः ॥ ६.२२.३४ ॥
उन पापकर्मियों का स्पर्श मुझसे सहा नहीं जाता। हे राम, यह श्रेष्ठ बाण वहाँ अमोघ कर दिया जाए।
6.22.35
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सागरस्य महात्मनः।
मुमोच तं शरं दीप्तं परं सागरदर्शनात् ॥ ६.२२.३५ ॥
उस महात्मा सागर का वह वचन सुनकर, सागर को देखते ही, राम ने वह दीप्त श्रेष्ठ बाण छोड़ दिया।
6.22.36
तेन तन्मरुकान्तारं पृथिव्यां किल विश्रुतम्।
निपातितः शरो यत्र वज्राशनिसमप्रभः ॥ ६.२२.३६ ॥
उसके द्वारा वह मरुभूमि, जो पृथ्वी पर प्रसिद्ध है, बनी, जहाँ वज्र और विद्युत के समान दीप्ति वाला बाण गिराया गया था।
6.22.37
ननाद च तदा तत्र वसुधा शल्यपीडिता।
तस्माद् व्रणमुखात् तोयमुत्पपात रसातलात् ॥ ६.२२.३७ ॥
तब वहाँ बाण से पीड़ित पृथ्वी चीत्कार कर उठी, और उस घाव के मुख से रसातल से जल फूट निकला।
6.22.38
स बभूव तदा कूपो व्रण इत्येव विश्रुतः।
सततं चोत्थितं तोयं समुद्रस्येव दृश्यते ॥ ६.२२.३८ ॥
तब वह कुआँ 'घाव' नाम से ही प्रसिद्ध हो गया; उससे निरंतर उठता जल समुद्र के समान दिखाई देता है।
6.22.39
अवदारणशब्दश्च दारुणः समपद्यत।
तस्मात् तद् बाणपातेन अपः कुक्षिष्वशोषयत् ॥ ६.२२.३९ ॥
और बाण के गिरने से उस भूमि को चीरने का भयानक शब्द उठा; उसी से उसने उसकी कुक्षियों के जल को सुखा दिया।
6.22.40
विख्यातं त्रिषु लोकेषु मरुकान्तारमेव च।
शोषयित्वा तु तं कुक्षिं रामो दशरथात्मजः ॥ ६.२२.४० ॥
तीनों लोकों में विख्यात वह मरु-कान्तार (मरुस्थल) ही बन गया; उस कुक्षि को सुखाकर दशरथ-पुत्र राम ने (ऐसा किया)।
6.22.41
वरं तस्मै ददौ विद्वान् मरवेऽमरविक्रमः ॥ ६.२२.४१ ॥
उस विद्वान् और अमर पराक्रम वाले (राम) ने उस मरुस्थल को वर दिया।
6.22.42
पशव्यश्चाल्परोगश्च फलमूलरसायुतः।
बहुस्नेहो बहुक्षीरः सुगन्धिर्विविधौषधिः ॥ ६.२२.४२ ॥
वह पशुओं के लिए उत्तम, कम रोगों वाला, फल-मूल और रस से युक्त, बहुत स्नेह (चिकनाई) और बहुत दूध वाला, सुगन्धित और विविध औषधियों से भरा होगा।
6.22.43
एवमेतैश्च संयुक्तो बहुभिः संयुतो मरुः।
रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ॥ ६.२२.४३ ॥
इस प्रकार इन और अनेक गुणों से युक्त वह मरुभूमि राम के वरदान के कारण शुभ मार्ग बन गई।
6.22.44
तस्मिन् दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रः सरितां पतिः।
राघवं सर्वशास्त्रज्ञमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.२२.४४ ॥
उस क्षेत्र के जल जाने पर तब नदियों के स्वामी समुद्र ने सर्वशास्त्रज्ञ राघव से यह वचन कहा।
6.22.45
अयं सौम्य नलो नाम तनयो विश्वकर्मणः।
पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रीतिमान् विश्वकर्मणः ॥ ६.२२.४५ ॥
हे सौम्य! यह नल नाम का विश्वकर्मा का पुत्र है, जिसे पिता ने वरदान दिया था; यह तेजस्वी है और विश्वकर्मा का प्रिय है।
6.22.46
एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः।
तमहं धारयिष्यामि यथा ह्येष पिता तथा ॥ ६.२२.४६ ॥
यह महोत्साही वानर मुझ पर सेतु बनाए; मैं उसे धारण करूँगा, जैसे उसके पिता ने किया था।
6.22.47
एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः।
अब्रवीद् वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलम् ॥ ६.२२.४७ ॥
ऐसा कहकर समुद्र अदृश्य हो गया; तब वानरश्रेष्ठ नल उठकर महाबली राम से बोला।
6.22.48
अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे मकरालये।
पितुः सामर्थ्यमासाद्य तत्त्वमाह महोदधिः ॥ ६.२२.४८ ॥
मैं इस विस्तीर्ण मकरालय (समुद्र) पर सेतु बनाऊँगा। पिता की सामर्थ्य प्राप्त कर महोदधि ने यह सत्य कहा।
6.22.49
दण्ड एव वरो लोके पुरुषस्येति मे मतिः।
धिक् क्षमामकृतज्ञेषु सान्त्वं दानमथापि वा ॥ ६.२२.४९ ॥
मेरा मत है कि संसार में मनुष्य के लिए दण्ड ही उत्तम है। कृतघ्नों के प्रति क्षमा को धिक्कार है; सान्त्वना अथवा दान भी (उनके प्रति व्यर्थ है)।
6.22.50
अयं हि सागरो भीमः सेतुकर्मदिदृक्षया।
ददौ दण्डभयाद् गाधं राघवाय महोदधिः ॥ ६.२२.५० ॥
यह भयानक सागर सेतु-निर्माण देखने की इच्छा से, दण्ड के भय से, राघव (राम) को थल मार्ग दे रहा है, महासागर ने (यह) किया।
6.22.51
मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा।
मया तु सदृशः पुत्रस्तव देवि भविष्यति ॥ ६.२२.५१ ॥
मन्दर पर्वत पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वर दिया था कि मेरे समान पुत्र होगा। हे देवी, आपका पुत्र (मेरे समान) होगा।
6.22.52
औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा।
स्मारितोऽस्म्यहमेतेन तत्त्वमाह महोदधिः।
न चाप्यहमनुक्तो वः प्रब्रूयामात्मनो गुणान् ॥ ६.२२.५२ ॥
मैं उसी (विश्वकर्मा) से समान, उनका औरस पुत्र हूँ। इसी से स्मरण कराया गया हूँ — यह बात महासागर ने कही। और बिना पूछे मैं तुम लोगों से अपने गुण नहीं बताता।
6.22.53
समर्थश्चाप्यहं सेतुं कर्तुं वै वरुणालये।
तस्मादद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुङ्गवाः ॥ ६.२२.५३ ॥
मैं भी वरुण-आलय (समुद्र) में सेतु बनाने में समर्थ हूँ। इसलिए आज ही श्रेष्ठ वानर सेतु बाँधें।
6.22.54
ततो विसृष्टा रामेण सर्वतो हरिपुङ्गवाः।
उत्पेततुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ ६.२२.५४ ॥
तब राम द्वारा सब ओर भेजे गए श्रेष्ठ वानर हर्षित होकर लाखों की संख्या में महान वन की ओर उछल पड़े।
6.22.55
ते नगान् नगसंकाशाः शाखामृगगणर्षभाः।
बभञ्जुः पादपांस्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥ ६.२२.५५ ॥
वे पर्वतों के समान विशाल शाखामृगों के श्रेष्ठ यूथपति वहाँ वृक्षों को तोड़ते और उन्हें समुद्र की ओर खींच ले जाते थे।
6.22.56
ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः।
कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्तिनिशैरपि ॥ ६.२२.५६ ॥
वे वानर साल, अश्वकर्ण, धव और बाँस के वृक्षों से तथा कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक और तिनिश के वृक्षों से भी (समुद्र को पाटने लगे)।
6.22.57
बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः।
चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥ ६.२२.५७ ॥
बेल, सप्तपर्ण, खिले हुए कर्णिकार, आम और अशोक के वृक्षों से उन्होंने समुद्र को पूरी तरह भर दिया।
6.22.58
समूलांश्च विमूलांश्च पादपान् हरिसत्तमाः।
इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्वानरास्तरून् ॥ ६.२२.५८ ॥
श्रेष्ठ वानरों ने जड़ सहित और जड़ से उखड़े वृक्षों को इंद्र की ध्वजाओं के समान उठाकर ले चले।
6.22.59
तालान् दाडिमगुल्मांश्च नारिकेलविभीतकान्।
करीरान् बकुलान् निम्बान् समाजह्रुरितस्ततः ॥ ६.२२.५९ ॥
ताड़, अनार की झाड़ियाँ, नारियल और बहेड़ा, करीर, बकुल और नीम वृक्षों को इधर-उधर से इकट्ठा कर लिया।
6.22.60
हस्तिमात्रान् महाकायाः पाषाणांश्च महाबलाः।
पर्वतांश्च समुत्पाट्य यन्त्रैः परिवहन्ति च ॥ ६.२२.६० ॥
महाकाय और महाबली वानर हाथी जितने बड़े पत्थरों और पर्वतों को उखाड़कर यंत्रों (साधनों) से ढो रहे थे।
6.22.61
प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धृतम्।
समुत्ससर्प चाकाशमवासर्पत् ततः पुनः ॥ ६.२२.६१ ॥
पर्वतों के फेंके जाने से अचानक जल ऊपर उछला, आकाश की ओर उठा और फिर वहाँ से नीचे लौट आया।
6.22.62
समुद्रं क्षोभयामासुर्निपतन्तः समन्ततः।
सूत्राण्यन्ये प्रगृह्णन्ति ह्यायतं शतयोजनम् ॥ ६.२२.६२ ॥
गिरते हुए वे चारों ओर से समुद्र को मथने लगे; दूसरे लोग सौ योजन लंबा मापने का सूत्र थामने लगे।
6.22.63
नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः।
स तदा क्रियते सेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ॥ ६.२२.६३ ॥
नल ने समुद्र के बीच एक महान सेतु बनाया; तब वह सेतु उन भयंकर कर्म करने वाले वानरों द्वारा बनाया जा रहा था।
6.22.64
दण्डानन्ये प्रगृह्णन्ति विचिन्वन्ति तथापरे।
वानरैः शतशस्तत्र रामस्याज्ञापुरःसरैः ॥ ६.२२.६४ ॥
कुछ लोग मापदंड उठा लेते थे, और दूसरे उन्हें ढूँढते थे; वहाँ राम की आज्ञा का पालन करते हुए सैकड़ों वानर यही कर रहे थे।
6.22.65
मेघाभैः पर्वताभैश्च तृणैः काष्ठैर्बबन्धिरे।
पुष्पिताग्रैश्च तरुभिः सेतुं बघ्नन्ति वानराः ॥ ६.२२.६५ ॥
मेघों और पर्वतों के समान वानरों ने घास और लकड़ी से बाँधा; और फूलों से भरे शिखरों वाले वृक्षों से वे सेतु को बाँध रहे थे।
6.22.66
पाषाणांश्च गिरिप्रख्यान् गिरीणां शिखराणि च।
दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य दानवसंनिभाः ॥ ६.२२.६६ ॥
पर्वत-समान पाषाण और पर्वतों के शिखर उठाए, दानवों के समान वानर दौड़ते हुए दिखाई देते हैं।
6.22.67
शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम्।
बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन् महोदधौ ॥ ६.२२.६७ ॥
वहाँ चट्टानें फेंकी जा रही थीं और पर्वत गिराए जा रहे थे, तब उस महासागर में भयंकर कोलाहल उठा।
6.22.68
कृतानि प्रथमेनाह्ना योजनानि चतुर्दश।
प्रहृष्टैर्गजसंकाशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः ॥ ६.२२.६८ ॥
पहले दिन प्रसन्न, हाथियों के समान विशाल और शीघ्रता करते वानरों ने चौदह योजन (सेतु) बना डाला।
6.22.69
द्वितीयेन तथैवाह्ना योजनानि तु विंशतिः।
कृतानि प्लवगैस्तूर्णं भीमकायैर्महाबलैः ॥ ६.२२.६९ ॥
दूसरे दिन भी उसी प्रकार भीमकाय, महाबली वानरों ने शीघ्र ही बीस योजन (सेतु) बना दिए।
6.22.70
अह्ना तृतीयेन तथा योजनानि तु सागरे।
त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेव च ॥ ६.२२.७० ॥
तीसरे दिन भी इसी प्रकार शीघ्रता करते विशालकाय वानरों ने समुद्र में इक्कीस योजन (सेतु) बना दिए।
6.22.71
चतुर्थेन तथा चाह्ना द्वाविंशतिरथापि वा।
योजनानि महावेगैः कृतानि त्वरितैस्ततः ॥ ६.२२.७१ ॥
चौथे दिन भी उसी प्रकार, अत्यंत वेगवान और शीघ्रता करते वानरों ने बाईस योजन (सेतु) बना दिए।
6.22.72
पञ्चमेन तथा चाह्ना प्लवगैः क्षिप्रकारिभिः।
योजनानि त्रयोविंशत् सुवेलमधिकृत्य वै ॥ ६.२२.७२ ॥
पाँचवें दिन भी उसी प्रकार शीघ्रकारी वानरों ने सुवेल पर्वत तक तेईस योजन (सेतु) बना दिए।
6.22.73
स वानरवरः श्रीमान् विश्वकर्मात्मजो बली।
बबन्ध सागरे सेतुं यथा चास्य पिता तथा ॥ ६.२२.७३ ॥
वह श्रीमान्, विश्वकर्मा के पुत्र, बलवान् वानरश्रेष्ठ ने समुद्र में सेतु बाँधा, जैसे उनके पिता (विश्वकर्मा) ने बाँधा था।
6.22.74
स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये।
शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वातीपथ इवाम्बरे ॥ ६.२२.७४ ॥
नल द्वारा बनाया गया वह सेतु, मकरों के निवास समुद्र में, सुंदर और श्रीमान् होकर आकाश में स्वाती-पथ के समान शोभित हुआ।
6.22.75
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
आगम्य गगने तस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ६.२२.७५ ॥
तब देवता, गन्धर्व, सिद्ध और परम ऋषि उस अद्भुत दृश्य को देखने की इच्छा से आकाश में आकर खड़े हो गए।
6.22.76
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्।
ददृशुर्देवगन्धर्वा नलसेतुं सुदुष्करम् ॥ ६.२२.७६ ॥
दस योजन चौड़े और सौ योजन लंबे, अत्यंत दुष्कर नल-सेतु को देवताओं और गन्धर्वों ने देखा।
6.22.77
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
तमचिन्त्यमसह्यं च ह्यद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ ६.२२.७७ ॥
कूदते, उछलते और गर्जते हुए वानरों ने उस अचिन्त्य, असह्य, अद्भुत और रोमांचकारी (कार्य) को (देखा)।
6.22.78
ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम्।
तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् ॥ ६.२२.७८ ॥
सभी प्राणियों ने समुद्र में सेतु-निर्माण देखा। वे हजारों करोड़ महातेजस्वी वानर (भी वहाँ थे)।
6.22.79
बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः।
विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः ॥ ६.२२.७९ ॥
समुद्र में सेतु बाँधते हुए वे महासागर के उस पार चले गए। विशाल, सुदृढ़ निर्मित, शोभायुक्त, सुदृढ़ आधार वाला और भली-भाँति जुड़ा हुआ वह सेतु था।
6.22.80
अशोभत महान् सेतुः सीमन्त इव सागरे।
ततः पारे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः ॥ ६.२२.८० ॥
समुद्र में वह महान सेतु सीमंत (माँग) की तरह सुशोभित हो रहा था। तब समुद्र के पार गदा हाथ में लिए विभीषण (खड़े थे)।
6.22.81
परेषामभिघातार्थमतिष्ठत् सचिवैः सह।
सुग्रीवस्तु ततः प्राह रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ६.२२.८१ ॥
शत्रुओं पर प्रहार करने के लिए वह अपने मंत्रियों के साथ खड़ा था। तब सुग्रीव ने सत्यपराक्रमी राम से कहा।
6.22.82
हनूमन्तं त्वमारोह अङ्गदं त्वथ लक्ष्मणः।
अयं हि विपुलो वीर सागरो मकरालयः ॥ ६.२२.८२ ॥
हनुमान, तुम और अंगद पर सवार हो जाओ; और लक्ष्मण भी। हे वीर, यह समुद्र, मकरों का निवास, अत्यंत विशाल है।
6.22.83
वैहायसौ युवामेतौ वानरौ धारयिष्यतः।
अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः ॥ ६.२२.८३ ॥
ये दोनों वानर, तुम दोनों, आकाश में विचरने वाले होकर (उन्हें) ले जाएँगे। उस सेना के आगे श्रीमान राम लक्ष्मण के साथ।
6.22.84
जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः।
अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवंगमाः ॥ ६.२२.८४ ॥
धनुर्धर धर्मात्मा राम सुग्रीव के साथ आगे बढ़े। कुछ वानर बीच से जा रहे थे, और कुछ बगल से।
6.22.85
सलिलं प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये प्रपेदिरे।
केचिद् वैहायसगताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥ ६.२२.८५ ॥
कुछ जल में गिरने लगे, कुछ दूसरे मार्ग पर चल पड़े, और कुछ आकाश में उड़ते गरुड़ों की भाँति कूद-कूदकर बढ़ने लगे।
6.22.86
घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम्।
भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥ ६.२२.८६ ॥
महान गर्जना से वह उठी हुई समुद्र की भयंकर ध्वनि भी दब गई, जब भयानक वानर-सेना पार होती जा रही थी।
6.22.87
वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नलसेतुना।
तीरे निविविशे राज्ञो बहुमूलफलोदके ॥ ६.२२.८७ ॥
वानरों की वह सेना नल-सेतु से पार होकर राजा के लिए जल, कंद-मूल और फलों से भरे तट पर डेरा डाल बैठी।
6.22.88
तदद्भुतं राघवकर्म दुष्करं
समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः।
उपेत्य रामं सहसा महर्षिभि-
स्तमभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥ ६.२२.८८ ॥
राघव के उस अद्भुत और दुष्कर कर्म को देखकर देवता सिद्धों और चारणों के साथ, महर्षियों सहित, सहसा राम के पास पहुँचे और उन्हें अलग-अलग शुभ जलों से अभिषिक्त किया।
6.22.89
जयस्व शत्रून् नरदेव मेदिनीं
ससागरां पालय शाश्वतीः समाः।
इतीव रामं नरदेवसत्कृतं
शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥ ६.२२.८९ ॥
"हे नरदेव! शत्रुओं को जीतो और सागरों सहित इस पृथ्वी का शाश्वत वर्षों तक पालन करो।" इस प्रकार नरदेवों से सम्मानित राम का देवताओं ने अनेक शुभ वचनों से सम्मान किया।