वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.31.1
ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चराः।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ ६.३१.१ ॥
तेव्हा लंकेत राजाच्या हेरांनी, अक्षोभ्य सैन्य असलेला राघव सुवेल पर्वतावर तळ ठोकून असल्याची बातमी दिली.
6.31.2
चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम्।
जातोद्वेगोऽभवत् किंचित् सचिवानिदमब्रवीत् ॥ ६.३१.२ ॥
हेरांकडून महाबली राम आल्याची बातमी ऐकून रावण किंचित अस्वस्थ झाला आणि मंत्र्यांना म्हणाला.
6.31.3
मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः।
अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इति राक्षसाः ॥ ६.३१.३ ॥
मंत्र्यांनो, तुम्ही सर्वांनी लवकर आणि एकाग्रतेने इथे या; राक्षसहो, आपल्या विचारविनिमयाची वेळ आली आहे.
6.31.4
तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम्।
ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह ॥ ६.३१.४ ॥
त्याची ती आज्ञा ऐकून मंत्री लगेच आले. मग तो राक्षस आणि सचिवांसह विचारविनिमय करू लागला.
6.31.5
मन्त्रयित्वा तु दुर्धर्षः क्षमं यत् तदनन्तरम्।
विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ६.३१.५ ॥
दुर्धर्ष रावणाने विचारविनिमय करून जे योग्य होते ते ठरवले; नंतर मंत्र्यांना निरोप देऊन तो आपल्या महालात गेला.
6.31.6
ततो राक्षसमादाय विद्युज्जिह्वं महाबलम्।
मायाविनं महामायं प्राविशद् यत्र मैथिली ॥ ६.३१.६ ॥
मग महाबली विद्युज्जिह्व नावाच्या राक्षसाला घेऊन, मायेत निपुण असलेला तो महामायावी जिथे मैथिली होती तिथे शिरला.
6.31.7
विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद् राक्षसाधिपः।
मोहयिष्यावहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥ ६.३१.७ ॥
मायेत निपुण विद्युज्जिह्वाला राक्षसाधिपती म्हणाला: आपण दोघे मायेने जनकाची कन्या सीतेला मोहित करू.
6.31.8
शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर।
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ ६.३१.८ ॥
हे निशाचरा, मायेने बनवलेले राघवाचे मस्तक आणि बाणांसह असलेले महान धनुष्य घेऊन तू माझ्यासमोर उभा राहा.
6.31.9
एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः।
दर्शयामास तां मायां सुप्रयुक्तां स रावणे ॥ ६.३१.९ ॥
असे सांगितल्यावर निशाचर विद्युज्जिह्व "तसेच होवो" म्हणाला आणि त्याने रावणाला ती सुयोजित माया दाखवली.
6.31.10
तस्य तुष्टोऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम्।
अशोकवनिकायां च सीतादर्शनलालसः ॥ ६.३१.१० ॥
त्याच्यावर संतुष्ट होऊन राजाने त्याला एक अलंकार दिला; सीतेला पाहण्याच्या उत्कट इच्छेने अशोकवनिकेत...
6.31.11
नैर्ऋतानामधिपतिः संविवेश महाबलः।
ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः ॥ ६.३१.११ ॥
राक्षसांचा अधिपती महाबल आत शिरला; तेव्हा धनदाच्या धाकट्या भावाने दीन असूनही दैन्यास अयोग्य असलेल्या तिला पाहिले.
6.31.12
अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले।
भर्तारं समनुध्यान्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ ६.३१.१२ ॥
खाली मान घालून, शोकात बुडालेली, जमिनीवर बसलेली, पतीचे चिंतन करीत अशोकवनिकेत गेलेली (सीता).
6.31.13
उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः।
उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षं नाम कीर्तयन् ॥ ६.३१.१३ ॥
भयंकर राक्षसींनी वेढलेल्या सीतेजवळ दुरून जाऊन, प्रहर्ष नावाचा (राक्षस) तिला संबोधून बोलू लागला.
6.31.14
इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम्।
सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमाश्रित्य विमन्यसे ॥ ६.३१.१४ ॥
तो जनकाच्या कन्येला हे धृष्ट वचन म्हणाला: "हे भद्रे! मी समजावूनही, ज्याचा आधार घेऊन तू माझा अवमान करतेस..."
6.31.15
खरहन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः।
छिन्नं ते सर्वथा मूलं दर्पश्च निहतो मया ॥ ६.३१.१५ ॥
"खराचा वध करणारा राघव, तुझा पती, युद्धात मारला गेला आहे. तुझे मूळच पूर्णपणे तुटले आहे; तुझा दर्पही माझ्याकडून चिरडला गेला आहे."
6.31.16
व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि।
विसृजैतां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि ॥ ६.३१.१६ ॥
"हे सीते! तुझ्या संकटामुळे तू माझी पत्नी होशील. हे मूढे! हा विचार सोड; मृत पतीसह तू काय करशील?"
6.31.17
भवस्व भद्रे भार्याणां सर्वासामीश्वरी मम।
अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि।
शृणु भर्तृवधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ ६.३१.१७ ॥
"हे भद्रे! माझ्या सर्व पत्नींची तू स्वामिनी हो. हे अल्प-पुण्य असलेली, हेतू संपलेली, मूढे, स्वतःला पंडित मानणारी! हे सीते, वृत्रवधाप्रमाणे तुझ्या पतीचा घोर वध ऐक."
6.31.18
समायातः समुद्रान्तं हन्तुं मां किल राघवः।
वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥ ६.३१.१८ ॥
"राघव मला मारण्यासाठी समुद्रकिनाऱ्यापर्यंत आला आहे; वानरराजाने नेतृत्व केलेल्या प्रचंड सैन्याने वेढलेला."
6.31.19
संनिविष्टः समुद्रस्य पीड्य तीरमथोत्तरम्।
बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे ॥ ६.३१.१९ ॥
समुद्रतीर व्यापून उत्तर किनाऱ्यावर प्रचंड सैन्यासह तळ ठोकलेला राम, सूर्य अस्ताला जात असताना...
6.31.20
अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम्।
सुखसुप्तं समासाद्य चरितं प्रथमं चरैः ॥ ६.३१.२० ॥
नंतर, मार्गाने थकलेले आणि मध्यरात्री सुखाने झोपलेले सैन्य हेरांनी प्रथम जाऊन पाहिले...
6.31.21
तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम।
बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ ६.३१.२१ ॥
प्रहस्ताच्या नेतृत्वाखाली माझ्या प्रचंड सैन्याने, लक्ष्मणासह राम जिथे होता तिथे, रात्री त्याचे सैन्य मारले गेले...
6.31.22
पट्टिशान् परिघांश्चक्रानृष्टीन् दण्डान् महायुधान्।
बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् ॥ ६.३१.२२ ॥
पट्टिश, परिघ, चक्रे, ऋष्टी, दंड, महायुधे, बाणजाळी, शूळ, तेजस्वी कूटमुद्गर...
6.31.23
यष्टीश्च तोमरान् प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च।
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥ ६.३१.२३ ॥
यष्टी, तोमर, प्रास, चक्रे आणि मुसळे — राक्षसांनी वारंवार उचलून वानरांवर फेकली...
6.31.24
अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना।
असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना ॥ ६.३१.२४ ॥
मग्न, झोपलेल्या रामाचे मस्तक, उग्र आणि कुशल हात असलेल्या प्रहस्ताने एका महान खड्गाने कोणताही अडथळा न येता कापले...
6.31.25
विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया।
दिशः प्रव्राजितः सैन्यैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ ६.३१.२५ ॥
विभीषण उसळून उठला आणि योगायोगाने पकडला गेला; लक्ष्मण वानरांसह सैन्याकडून दिशादिशांना पळवून लावला गेला.
6.31.26
सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः।
निरस्तहनुकः सीते हनूमान् राक्षसैर्हतः ॥ ६.३१.२६ ॥
हे सीते! वानराधिपती सुग्रीवाची मान मोडली; हे सीते! हनुमानाचा जबडा फोडला गेला आणि राक्षसांनी त्याला ठार मारले.
6.31.27
जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन् निहतो युधि।
पट्टिशैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ ६.३१.२७ ॥
जांबवान गुडघ्यांवर उडी घेत असताना युद्धात मारला गेला; अनेक पट्टिशांनी छिन्न होऊन वृक्षासारखा तोडला गेला.
6.31.28
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तौ वानरवरर्षभौ।
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण परिप्लुतौ ॥ ६.३१.२८ ॥
मैंद आणि द्विविद — ते दोन श्रेष्ठ वानर — दीर्घ उसासे टाकत, रडत रक्ताने माखलेले होते.
6.31.29
असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ।
अनुश्वसिति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥ ६.३१.२९ ॥
तलवारीने मध्यातून छेद पडलेले, शत्रूंचा संहार करणारे ते दोघे लांब पडले होते; जमिनीवर पडलेल्या फणसाच्या झाडासारखे श्वास घेत होते.
6.31.30
नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः।
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर्हतः ॥ ६.३१.३० ॥
अनेक नाराचांनी भेदलेला दरीमुख गुहेत पडला आहे; आणि महातेजस्वी कुमुद, आवाज न करता कण्हत, बाणांनी मारला गेला.
6.31.31
अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः।
परितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः ॥ ६.३१.३१ ॥
राक्षसांनी चारही बाजूंनी घेरून अनेक बाणांनी विद्ध केलेला अंगद रक्त ओकत जमिनीवर कोसळला.
6.31.32
हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे।
शयाना मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ६.३१.३२ ॥
वानरांना हत्ती आणि रथांच्या समूहांनी चिरडले; इतरही तिथे तुडवले जाऊन पडले होते, वाऱ्याच्या वेगाने विखुरलेल्या ढगांप्रमाणे.
6.31.33
प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः।
अनुद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥ ६.३१.३३ ॥
इतर भयभीत होऊन पळाले, मागून मारले जात; राक्षसांनी पाठलाग केलेले, सिंहांनी पाठलाग केलेल्या महाहत्तींप्रमाणे.
6.31.34
सागरे पतिताः केचित् केचिद् गगनमाश्रिताः।
ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरीं वृत्तिमाश्रिताः ॥ ६.३१.३४ ॥
काही समुद्रात पडले, काही आकाशाचा आश्रय घेतला; अस्वले झाडांवर चढली, वानरांचा मार्ग स्वीकारून.
6.31.35
सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च।
पिङ्गलास्ते विरूपाक्षै राक्षसैर्बहवो हताः ॥ ६.३१.३५ ॥
समुद्राच्या किनाऱ्यांवर, पर्वतांवर आणि अरण्यांत, ते पिंगल वानर विरूपाक्ष राक्षसांकडून पुष्कळ मारले गेले.
6.31.36
एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया।
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः ॥ ६.३१.३६ ॥
अशा प्रकारे तुमचा स्वामी आपल्या सैन्यासह माझ्या सैन्याकडून मारला गेला; रक्ताने भिजलेले आणि धुळीने माखलेले त्याचे हे मस्तक आणले आहे.
6.31.37
ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः।
सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥ ६.३१.३७ ॥
तेव्हा अत्यंत दुर्धर्ष राक्षसराज रावण सीता ऐकत असताना राक्षसींना हे म्हणाला.
6.31.38
राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं समानय।
येन तद्राघवशिरः संग्रामात् स्वयमाहृतम् ॥ ६.३१.३८ ॥
"रघुवीराचे ते मस्तक युद्धातून स्वतः आणणाऱ्या क्रूरकर्मा राक्षस विद्युज्जिह्वाला आणा."
6.31.39
विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्सशरासनम्।
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ ६.३१.३९ ॥
तेव्हा विद्युज्जिह्वाने ते मस्तक आणि धनुष्य घेऊन, मस्तक नमवून प्रणाम करत रावणासमोर उभा राहिला.
6.31.40
तमब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम्।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ ६.३१.४० ॥
तेव्हा राजा रावण जवळ उभ्या असलेल्या महाजिह्व विद्युज्जिह्वाला म्हणाला.
6.31.41
अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः।
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ६.३१.४१ ॥
"दशरथपुत्राचे मस्तक लवकर सीतेसमोर ठेवा, म्हणजे ती दीन स्त्री पतीची अंतिम अवस्था नीट पाहील."
6.31.42
एवमुक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम्।
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ६.३१.४२ ॥
असे सांगितल्यावर त्या राक्षसाने ते सुंदर मस्तक सीतेजवळ ठेवून लगेच अदृश्य झाला.
6.31.43
रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत्।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन् ॥ ६.३१.४३ ॥
रावणाने त्रिलोकात प्रसिद्ध असलेले ते तेजस्वी मोठे धनुष्य फेकले आणि "हे रामाचे आहे" असे म्हणाला.
6.31.44
इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम्।
इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम् ॥ ६.३१.४४ ॥
हे तुझ्या रामाचे धनुष्य आहे, प्रत्यंचेने वेष्टित. रात्री त्या मानवाला मारून प्रहस्ताने ते येथे आणले होते.
6.31.45
स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो
धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः।
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं
ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा ॥ ६.३१.४५ ॥
तो विद्युज्जिह्वासह ते मस्तक व धनुष्य जमिनीवर विखरून विदेहराजाच्या यशस्विनी कन्येला म्हणाला, "माझ्या वशात राहा."