वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.32.1
सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम्।
सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ॥ ६.३२.१ ॥
सीतेने ते मस्तक आणि ते उत्तम धनुष्य पाहिले; आणि हनुमंताने सुग्रीवाशी असलेल्या संबंधाविषयी जे सांगितले होते तेही तिला आठवले.
6.32.2
नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम्।
केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ ६.३२.२ ॥
डोळे, चेहऱ्याचा रंग, पतीच्या चेहऱ्यासारखा तो चेहरा; केस, केसांचा किनारा, आणि ती शुभ चूडामणी.
6.32.3
एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता।
विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ६.३२.३ ॥
या सर्व खुणांनी ओळखून अत्यंत दुःखी झालेल्या सीतेने, ओरडणाऱ्या कुररी पक्ष्याप्रमाणे, येथे कैकेयीची निंदा केली.
6.32.4
सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः।
कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ ६.३२.४ ॥
हे कैकेयी, तुझी इच्छा पूर्ण झाली! कुलाचा आनंद असणारा हा मारला गेला; कलहप्रिय स्वभावाच्या तू संपूर्ण कुल उखडून टाकलेस.
6.32.5
आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम्।
यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम् ॥ ६.३२.५ ॥
आर्य रामाने कैकेयीचे कोणते अप्रिय केले होते, ज्यामुळे मला वल्कले देऊन वनात पाठवले गेले?
6.32.6
एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी।
जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ ६.३२.६ ॥
असे बोलून थरथरणारी तपस्विनी वैदेही सीता, छिन्न केळीच्या झाडासारखी ती बाला भूमीवर कोसळली.
6.32.7
सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम्।
तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा ॥ ६.३२.७ ॥
क्षणभरात स्वतःला सावरून, शुद्धी परत मिळवून, त्यांचे मस्तक जवळ घेऊन विशाल नेत्रांची ती विलाप करू लागली.
6.32.8
हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत।
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ ६.३२.८ ॥
अरेरे, मी नष्ट झाले! हे महाबाहो, वीरव्रताचे पालन करणाऱ्या, तुमच्या या अंतिम अवस्थेला मी पोहोचले, विधवा केली गेले.
6.32.9
प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते।
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ ६.३२.९ ॥
स्त्रीसाठी पहिले मरण म्हणजे पतीचे अपयश असे सांगितले जाते. सदाचारी साध्वी अशा माझ्यासमोर, हे सदाचारी, तुम्ही हे संकट ओढवून घेतले आहे.
6.32.10
महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः ॥ ६.३२.१० ॥
शोकसागरात बुडालेल्या, महादुःखाला प्राप्त झालेल्या मला वाचवण्यास तत्पर असलेले तुम्हीही पाडले गेलात.
6.32.11
सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव।
वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता ॥ ६.३२.११ ॥
हे राघवा, माझी सासू कौसल्या तुमच्यामुळे, पुत्रामुळे, वासराला मुकलेल्या प्रेमळ गाईसारखी केली गेली.
6.32.12
उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥ ६.३२.१२ ॥
हे राघवा, ज्योतिष्यांनीही तुमचे दीर्घायुष्य सांगितले होते. त्यांची वचने खोटी ठरली; हे राघवा, तुम्ही अल्पायुषी ठरलात.
6.32.13
अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव।
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ ६.३२.१३ ॥
किंवा ज्ञानी असूनही तुझी बुद्धी नष्ट झाली आहे. काळच याला असा परिपक्व करतो, कारण हाच सर्व प्राण्यांचा उगम आहे.
6.32.14
अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित्।
व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ ६.३२.१४ ॥
तू नीतिशास्त्र जाणणारा आहेस, संकटांचा उपाय जाणणारा आहेस आणि ती टाळण्यात कुशल आहेस. तरीही अदृश्य मृत्यूच्या तावडीत तू कसा सापडलास?
6.32.15
तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया।
कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन ॥ ६.३२.१५ ॥
अशा प्रकारे, भयंकर आणि अति क्रूर कालरात्रीने तुला आलिंगन देऊन माझ्यापासून हिरावून नेले, हे कमललोचना!
6.32.16
इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम्।
प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ ६.३२.१६ ॥
हे महाबाहो, तपस्विनी अशा मला सोडून, प्रिय स्त्रीला सोडणाऱ्या माणसाप्रमाणे येथे पृथ्वीवर तू पडला आहेस, हे पुरुषश्रेष्ठा!
6.32.17
अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर्मया तव।
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ ६.३२.१७ ॥
मी नेहमी काळजीपूर्वक गंध आणि माळांनी तुझी पूजा केली आहे. हे वीरा, सोन्याने सजवलेले हे धनुष्य मला प्रिय आहे; ते तुझेच आहे.
6.32.18
पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ।
सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ ६.३२.१८ ॥
हे निष्पाप, तुझे पिता दशरथ, माझे सासरे, आणि सर्व पितरांसह तू निश्चितच स्वर्गात सामील झाला आहेस.
6.32.19
दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा।
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे ॥ ६.३२.१९ ॥
स्वर्गात नक्षत्र होऊन, महान कर्मे करणाऱ्या, आणि पवित्र राजर्षि वंशाकडे तू स्वतःच्या बाबतीत दुर्लक्ष करतोस.
6.32.20
किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं वा न प्रतिभाषसे।
बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ ६.३२.२० ॥
हे राजा! तू मला का पाहत नाहीस? का माझ्याशी बोलत नाहीस? लहान वयात ज्याला पती म्हणून मिळवलेली, सहचारिणी अशी मी?
6.32.21
संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया।
स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम् ॥ ६.३२.२१ ॥
हे काकुत्स्था! हात हाती धरताना तू दिलेले वचन आठव. दुःखी अशा मलाही सोबत ने.
6.32.22
कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर।
अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम् ॥ ६.३२.२२ ॥
हे गतिमानांत श्रेष्ठा! मला सोडून तू का गेलास? या लोकातून त्या लोकात जाताना दुःखी अशा मलाही का सोडलेस?
6.32.23
कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ ६.३२.२३ ॥
मी मंगल बाहूंनी आलिंगिलेले तुझे सुंदर शरीर निश्चितच आता मांसभक्षक प्राणी ओढून नेत आहेत.
6.32.24
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः।
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे ॥ ६.३२.२४ ॥
अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञ, यथेष्ट दक्षिणेसह करणाऱ्या तुला, अग्निहोत्रासह अंतिम संस्कार कोणाकडून मिळणार नाही?
6.32.25
प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम्।
परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ ६.३२.२५ ॥
वनवासाला गेलेल्या तिघांपैकी फक्त एकच परत आलेला पाहून, शोकाकुल कौसल्या लक्ष्मणाचा शोध घेईल.
6.32.26
स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते।
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम् ॥ ६.३२.२६ ॥
ती विचारल्यावर, तुझ्या मित्रसैन्याच्या वधाबद्दल आणि रात्री राक्षसांनी केलेल्या तुझ्या वधाबद्दलही त्याला निश्चितच सांगितले जाईल.
6.32.27
सा त्वां सुप्तं हतं ज्ञात्वा मां च रक्षोगृहं गताम्।
हृदयेनावदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ ६.३२.२७ ॥
हे राघवा, तू झोपेत असताना मारला गेलास आणि मी राक्षसांच्या घरात गेले आहे हे कळल्यावर, विदीर्ण हृदयाने ती जिवंत राहणार नाही.
6.32.28
मम हेतोरनार्याया अनघः पार्थिवात्मजः।
रामः सागरमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः ॥ ६.३२.२८ ॥
मी अनार्या स्त्री असल्यामुळे, निष्पाप राजपुत्र पराक्रमी राम समुद्र ओलांडूनही गोपदात मारला गेला.
6.32.29
अहं दाशरथेनोढा मोहात् स्वकुलपांसनी।
आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत ॥ ६.३२.२९ ॥
मी दशरथपुत्राने मोहाने विवाहित झाले; मी स्वतःच्या कुलाला कलंक आहे. आर्यपुत्र रामाची पत्नी असून मी त्याच्यासाठी मृत्यू ठरले.
6.32.30
नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम्।
याहमद्यैव शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह ॥ ६.३२.३० ॥
निश्चितच मी दुसऱ्या जन्मात उत्तम दानाला अडथळा आणला असावा; म्हणूनच आज येथे सर्वातिथीची पत्नी होऊन मी शोक करत आहे.
6.32.31
साधु घातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण।
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ६.३२.३१ ॥
ठीक आहे, रावणा! मला लवकर रामाच्या अंगावर मार. पतीला पत्नीशी पुन्हा जोडून दे, आणि सर्वोत्तम कल्याण कर.
6.32.32
शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय।
रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः ॥ ६.३२.३२ ॥
माझे डोके त्यांच्या डोक्याशी आणि माझे शरीर त्यांच्या शरीराशी जोड. रावणा, महात्मा पतीच्या मार्गाचेच मी अनुसरण करीन.
6.32.33
इतीव दुःखसंतप्ता विललापायतेक्षणा।
भर्तुः शिरो धनुश्चैव ददर्श जनकात्मजा ॥ ६.३२.३३ ॥
अशा प्रकारे दुःखाने तप्त झालेली, विशाल नेत्रांची जनकपुत्री सीता विलाप करू लागली; पतीचे मस्तक आणि धनुष्यही तिने पाहिले.
6.32.34
एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः।
अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ ६.३२.३४ ॥
तेथे सीता असा विलाप करत असताना, सैन्यात उभा असलेला तो राक्षस हात जोडून आपल्या स्वामीकडे गेला.
6.32.35
विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च।
न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ ६.३२.३५ ॥
"आर्यपुत्रा, तुम्हाला विजय असो" असे म्हणून अभिवादन व प्रसन्न करून त्याने सेनापती प्रहस्त आल्याचे निवेदन केले.
6.32.36
अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः।
तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो ॥ ६.३२.३६ ॥
"सर्व अमात्यांसह प्रहस्त आपल्याजवळ उपस्थित आहे. आपल्याला भेटण्याच्या इच्छेने त्यानेच मला पाठवले आहे, प्रभो."
6.32.37
नूनमस्ति महाराज राजभावात् क्षमान्वित।
किंचिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ ६.३२.३७ ॥
महाराज, राजभावामुळे आपण क्षमाशील आहात; त्यांचे काही तातडीचे कार्य आहे, आपण त्यांना भेट द्या.
6.32.38
एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम्।
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ ६.३२.३८ ॥
राक्षसांनी कळविलेले ऐकून दशग्रीव रावण अशोकवनिका सोडून मंत्र्यांना भेटण्यास गेला.
6.32.39
स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः।
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ ६.३२.३९ ॥
त्याने मंत्र्यांसह आपल्या सर्व कार्याचा विचार करून, रामाचा पराक्रम जाणून, सभेत प्रवेश करून योजना आखली.
6.32.40
अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम्।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ ६.३२.४० ॥
रावण निघताच त्याचे ते शीर्ष आणि ते उत्तम धनुष्य अंतर्धान पावले.
6.32.41
राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः।
समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ ६.३२.४१ ॥
तेव्हा राक्षसराजाने त्या भयंकर पराक्रमी मंत्र्यांसह रामकार्याचा निश्चय विचारला.
6.32.42
अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणः।
अब्रवीत् कालसदृशं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६.३२.४२ ॥
राक्षसाधिपती रावणाने जवळ उभ्या असलेल्या सर्व हितचिंतक सेनापतींना प्रसंगोचित शब्द सांगितले.
6.32.43
शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटं कोणाहतेन मे।
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ ६.३२.४३ ॥
भेरीच्या नादाने, माझ्या आज्ञेने, कोणाच्या आघाताने त्वरित सैन्यांना एकत्र करा; कारण सांगण्याची गरज नाही.
6.32.44
ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वच-
स्तदैव दूताः सहसा महद् बलम्।
समानयंश्चैव समागतं च
न्यवेदयन् भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ ६.३२.४४ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून त्याचे वचन स्वीकारून दूतांनी तत्काळ मोठे सैन्य एकत्र केले, आणि एकत्र झाल्यावर युद्धेच्छु स्वामीला कळवले.