वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.40.1
ततो रामः सुवेलाग्रं योजनद्वयमण्डलम्।
उपारोहत् ससुग्रीवो हरियूथैः समन्वितः ॥ ६.४०.१ ॥
नंतर राम, सुग्रीवासह, वानरसेनेने वेढलेला, दोन योजने परिघ असलेल्या सुवेल पर्वताच्या शिखरावर चढला.
6.40.2
स्थित्वा मुहूर्तं तत्रैव दिशो दश विलोकयन्।
त्रिकूटशिखरे रम्ये निर्मितां विश्वकर्मणा ॥ ६.४०.२ ॥
तेथेच क्षणभर उभा राहून, दहा दिशांकडे पाहत, विश्वकर्म्याने निर्मिलेल्या त्रिकूटाच्या रम्य शिखरावरील नगरी त्याने पाहिली.
6.40.3
ददर्श लङ्कां सुन्यस्तां रम्यकाननशोभिताम्।
तस्य गोपुरशृङ्गस्थं राक्षसेन्द्रं दुरासदम् ॥ ६.४०.३ ॥
सुंदर उद्यानांनी शोभणारी, सुव्यवस्थित लंका त्याने पाहिली; आणि तिच्या गोपुरशिखरावर उभा असलेला, दुर्जय राक्षसराजही पाहिला.
6.40.4
श्वेतचामरपर्यन्तं विजयच्छत्रशोभितम्।
रक्तचन्दनसंलिप्तं रत्नाभरणभूषितम् ॥ ६.४०.४ ॥
श्वेत चामरांनी वेढलेला, विजयछत्राने शोभणारा, रक्तचंदनाने लेपलेला आणि रत्नालंकारांनी भूषित असा (तो होता).
6.40.5
नीलजीमूतसंकाशं हेमसंछादिताम्बरम्।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसम् ॥ ६.४०.५ ॥
निळ्या मेघासारखा, सोन्याने आच्छादलेली वस्त्रे असलेला, ऐरावताच्या दंतांग्रांनी छातीवर गाढ खुणा असलेला (तो होता).
6.40.6
शशलोहितरागेण संवीतं रक्तवाससा।
संध्यातपेन संछन्नं मेघराशिमिवाम्बरे ॥ ६.४०.६ ॥
लाल वस्त्र परिधान केलेला, चंद्राच्या रक्तवर्णी आभेने वेढलेला, संध्याकाळच्या उन्हाने झाकलेला, आकाशातील मेघराशीसारखा (तो होता).
6.40.7
पश्यतां वानरेन्द्राणां राघवस्यापि पश्यतः।
दर्शनाद् राक्षसेन्द्रस्य सुग्रीवः सहसोत्थितः ॥ ६.४०.७ ॥
वानरश्रेष्ठ पाहत असताना, राघवही पाहत असताना, राक्षसराजाचे दर्शन होताच सुग्रीव अचानक उठला.
6.40.8
क्रोधवेगेन संयुक्तः सत्त्वेन च बलेन च।
अचलाग्रादथोत्थाय पुप्लुवे गोपुरस्थले ॥ ६.४०.८ ॥
क्रोधाच्या वेगाने, धैर्याने आणि बलाने भरलेला सुग्रीव पर्वतशिखरावरून उठून गोपुराच्या चौथऱ्यावर उडी मारला.
6.40.9
स्थित्वा मुहूर्तं सम्प्रेक्ष्य निर्भयेनान्तरात्मना।
तृणीकृत्य च तद् रक्षः सोऽब्रवीत् परुषं वचः ॥ ६.४०.९ ॥
क्षणभर उभे राहून, निर्भय मनाने पाहून, त्या राक्षसाला गवताच्या काडीसारखे मानून त्याने कठोर शब्द उच्चारले.
6.40.10
लोकनाथस्य रामस्य सखा दासोऽस्मि राक्षस।
न मया मोक्ष्यसेऽद्य त्वं पार्थिवेन्द्रस्य तेजसा ॥ ६.४०.१० ॥
मी लोकनाथ रामाचा मित्र आणि दास आहे, हे राक्षसा. आज माझ्याकडून तुझी सुटका होणार नाही; पार्थिवेंद्राच्या तेजानेच तुझी सुटका होईल.
6.40.11
इत्युक्त्वा सहसोत्पत्य पुप्लुवे तस्य चोपरि।
आकृष्य मुकुटं चित्रं पातयामास तद् भुवि ॥ ६.४०.११ ॥
असे बोलून सुग्रीव अचानक उडी घेऊन त्याच्यावर झेपावला; त्याचा सुंदर मुकुट ओढून त्याने तो जमिनीवर पाडला.
6.40.12
समीक्ष्य तूर्णमायान्तं बभाषे तं निशाचरः।
सुग्रीवस्त्वं परोक्षं मे हीनग्रीवो भविष्यसि ॥ ६.४०.१२ ॥
वेगाने येत असलेल्या त्याला पाहून तो निशाचर म्हणाला, "सुग्रीवा, माझ्या नजरेआड तू मानेविना होशील."
6.40.13
इत्युक्त्वोत्थाय तं क्षिप्रं बाहुभ्यामाक्षिपत् तले।
कन्दुवत् स समुत्थाय बाहुभ्यामाक्षिपद्धरिः ॥ ६.४०.१३ ॥
असे बोलून तो लगेच उठला आणि दोन्ही बाहूंनी त्याला तळहातावर आपटले.
6.40.14
परस्परं स्वेदविदिग्धगात्रौ
परस्परं शोणितरक्तदेहौ।
परस्परं श्लिष्टनिरुद्धचेष्टौ
परस्परं शाल्मलिकिंशुकाविव ॥ ६.४०.१४ ॥
दोघे एकमेकांना घट्ट बिलगले होते, घामाने भिजलेल्या, रक्ताने लाल झालेल्या देहांनी, हालचाल थांबलेले, जणू शाल्मली आणि किंशुक वृक्ष.
6.40.15
मुष्टिप्रहारैश्च तलप्रहारै-
ररत्निघातैश्च कराग्रघातैः।
तौ चक्रतुर्युद्धमसह्यरूपं
महाबलौ राक्षसवानरेन्द्रौ ॥ ६.४०.१५ ॥
मुठींच्या प्रहारांनी, तळहाताच्या प्रहारांनी, कोपराच्या आघातांनी आणि बोटांच्या टोकांच्या आघातांनी त्या दोघा महाबली राक्षस आणि वानरराजाने असह्य युद्ध केले.
6.40.16
कृत्वा नियुद्धं भृशमुग्रवेगौ
कालं चिरं गोपुरवेदिमध्ये।
उत्क्षिप्य चोत्क्षिप्य विनम्य देहौ
पादक्रमाद् गोपुरवेदिलग्नौ ॥ ६.४०.१६ ॥
अति उग्र वेगाचे ते दोघे बराच वेळ गोपुरवेदीच्या मध्यभागी भयंकर मल्लयुद्ध करत राहिले; एकमेकांना उचलत आणि वाकवत, पावलांच्या क्रमाने ते गोपुरवेदीला बिलगून राहिले.
6.40.17
अन्योन्यमापीड्य विलग्नदेहौ
तौ पेततुः सालनिखातमध्ये।
उत्पेततुर्भूमितलं स्पृशन्तौ
स्थित्वा मुहूर्तं त्वभिनिःश्वसन्तौ ॥ ६.४०.१७ ॥
एकमेकांना दाबत, देह बिलगलेले ते दोघे शाल-खंदकाच्या मध्यभागी कोसळले; मग भूमीला स्पर्श करत वर उडाले, क्षणभर उभे राहून जोरजोराने श्वास घेत राहिले.
6.40.18
आलिङ्ग्य चालिङ्ग्य च बाहुयोक्त्रैः
संयोजयामासतुराहवे तौ।
संरम्भशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ
सुचेरतुः सम्प्रति युद्धमार्गैः ॥ ६.४०.१८ ॥
एकमेकांना आलिंगन देऊन आणि बाहूंना जोखड करून ते दोघे युद्धात भिडले. संताप, प्रशिक्षण आणि बळाने युक्त झालेले ते आता युद्धमार्गांनी चांगले फिरू लागले.
6.40.19
शार्दूलसिंहाविव जातदंष्ट्रौ
गजेन्द्रपोताविव सम्प्रयुक्तौ।
संहत्य संवेद्य च तौ कराभ्यां
तौ पेततुर्वै युगपद् धरायाम् ॥ ६.४०.१९ ॥
ते दोघे दात फुटलेल्या वाघ-सिंहांसारखे आणि दोन हत्तीच्या पिल्लांसारखे भिडले होते. एकमेकांवर आदळून आणि हातांनी धरून ते दोघे एकाच वेळी जमिनीवर कोसळले.
6.40.20
उद्यम्य चान्योन्यमधिक्षिपन्तौ
संचक्रमाते बहु युद्धमार्गे।
व्यायामशिक्षाबलसम्प्रयुक्तौ
क्लमं न तौ जग्मतुराशु वीरौ ॥ ६.४०.२० ॥
एकमेकांना उचलून आणि फेकून ते दोघे युद्धमार्गावर खूप फिरत राहिले. व्यायाम, प्रशिक्षण आणि बळाने युक्त त्या दोन वीरांना लवकर थकवा आला नाही.
6.40.21
बाहूत्तमैर्वारणवारणाभै-
र्निवारयन्तौ परवारणाभौ।
चिरेण कालेन भृशं प्रयुद्धौ
संचेरतुर्मण्डलमार्गमाशु ॥ ६.४०.२१ ॥
हत्तीच्या सोंडेसारख्या आपल्या उत्तम बाहूंनी, शत्रूच्या हत्तींसारखे ते दोघे एकमेकांना अडवत होते. बराच वेळ, अत्यंत तीव्रतेने लढून ते दोघे लवकर वर्तुळाकार मार्गांवर फिरू लागले.
6.40.22
तौ परस्परमासाद्य यत्तावन्योन्यसूदने।
मार्जाराविव भक्षार्थेऽवतस्थाते मुहुर्मुहुः ॥ ६.४०.२२ ॥
एकमेकांजवळ येऊन, एकमेकांना मारण्यास उत्सुक असलेले ते दोघे, भक्ष्यासाठी दोन मांजरांसारखे वारंवार उभे राहिले.
6.40.23
मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च।
गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च ॥ ६.४०.२३ ॥
विचित्र वर्तुळाकार हालचाली, विविध पवित्रे, गाईच्या मूत्राच्या रेषांसारख्या वाकड्यातिकड्या अद्भुत हालचाली, आणि पुढे-मागे जाण्याच्या हालचाली.
6.40.24
तिरश्चीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च।
परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम् ॥ ६.४०.२४ ॥
आडव्या आणि वक्र हालचाली; प्रहारांपासून सुटका, ते टाळणे आणि सभोवती धावणे.
6.40.25
अभिद्रवणमाप्लावमवस्थानं सविग्रहम्।
परावृत्तमपावृत्तमपद्रुतमवप्लुतम् ॥ ६.४०.२५ ॥
हल्ला करणे, उडी मारून चढणे, स्थिर उभे राहणे, जवळून झटापट करणे, मागे वळणे, बाजूला होणे, पळणे आणि झेप घेऊन खाली उतरणे.
6.40.26
उपन्यस्तमपन्यस्तं युद्धमार्गविशारदौ।
तौ विचेरतुरन्योन्यं वानरेन्द्रश्च रावणः ॥ ६.४०.२६ ॥
पुढे नेणे आणि मागे घेणे. युद्धमार्गात निपुण असलेले ते दोघे, वानरराज आणि रावण, एकमेकांविरुद्ध संचार करू लागले.
6.40.27
एतस्मिन्नन्तरे रक्षो मायाबलमथात्मनः।
आरब्धुमुपसम्पेदे ज्ञात्वा तं वानराधिपः ॥ ६.४०.२७ ॥
याच दरम्यान राक्षसाने आपले मायाबल वापरण्यास सुरुवात केली; ते जाणून वानराधिपतीनेही.
6.40.28
उत्पपात तदाऽऽकाशं जितकाशी जितक्लमः।
रावणः स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चितः ॥ ६.४०.२८ ॥
तेव्हा विजयी असल्यासारखा, थकव्याविना तो आकाशात उडाला. रावण येथेच उभा राहिला, वानरराजाने फसवलेला.
6.40.29
अथ हरिवरनाथः प्राप्तसंग्रामकीर्ति-
र्निशिचरपतिमाजौ योजयित्वा श्रमेण।
गगनमतिविशालं लङ्घयित्वार्कसूनु-
र्हरिगणबलमध्ये रामपार्श्वं जगाम ॥ ६.४०.२९ ॥
मग्न युद्धात कीर्ती मिळवलेल्या वानरश्रेष्ठाने, राक्षसराजाला श्रमाने युद्धात गुंतवून, अत्यंत विशाल आकाश ओलांडून, सूर्यपुत्र वानरसेनेच्या मध्यभागी रामाच्या बाजूला गेला.
6.40.30
पवनगतिरनीकं प्राविशत् सम्प्रहृष्टः।
रघुवरनृपसूनोर्वर्धयन् युद्धहर्षं
तरुमृगगणमुख्यैः पूज्यमानो हरीन्द्रः ॥ ६.४०.३० ॥
वाऱ्याच्या वेगाचा हनुमान अत्यंत हर्षित होऊन सैन्यात प्रविष्ट झाला. रघुवंशातील श्रेष्ठ राजपुत्राचा युद्धोत्साह वाढवत, वृक्ष आणि वानरगणांच्या प्रमुखांकडून सन्मानित होत.