Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.42

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.42.1

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्।
न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ ६.४२.१ ॥

तब वे राक्षस रावण के महल में जाकर बोले कि राम और वानरों ने नगरी को घेर लिया है।

6.42.2

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत ॥ ६.४२.२ ॥

नगरी के घिरने की सुनकर क्रोधित निशाचर ने दोगुना प्रबंध करके महल की ऊँचाई पर चढ़ाई की।

6.42.3

स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम्।
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ६.४२.३ ॥

उसने देखा कि लंका पर्वतों, वनों और उपवनों सहित चारों ओर से असंख्य युद्धाकांक्षी वानरदलों से घिरी है।

6.42.4

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम्।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६.४२.४ ॥

सारी पृथ्वी को वानरों से भरी देखकर वह सोचने लगा कि इन्हें कैसे नष्ट किया जाए, और चिंता में डूब गया।

6.42.5

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ६.४२.५ ॥

बहुत देर सोचकर धैर्य धारण करके दीर्घनेत्र रावण ने राम और वानर-दलों को देखा।

6.42.6

राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम् ॥ ६.४२.६ ॥

राघव राम सेना सहित प्रसन्न होकर उछल पड़े, और उन्होंने लंका को देखा, जो चारों ओर राक्षसों से घिरी और सुरक्षित थी।

6.42.7

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा ॥ ६.४२.७ ॥

दशरथ-पुत्र राम ने चित्र-विचित्र ध्वजाओं और पताकाओं से सजी लंका को देखा, और व्याकुल मन से सहसा सीता की ओर चल पड़े।

6.42.8

अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा।
पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ॥ ६.४२.८ ॥

यहाँ मृग-शावक जैसे नेत्रों वाली जनक-पुत्री सीता मेरे कारण पीड़ित हो रही है; शोक से तप्त, दुर्बल, नंगी भूमि पर लेटी हुई।

6.42.9

निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन्।
क्षिप्रमाज्ञापयद् रामो वानरान् द्विषतां वधे ॥ ६.४२.९ ॥

वैदेही सीता को पीड़ित जानकर, उनका स्मरण करते हुए धर्मात्मा राम ने शीघ्र ही वानरों को शत्रुओं के वध के लिए आज्ञा दी।

6.42.10

एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ॥ ६.४२.१० ॥

अक्लिष्ट-कर्मा राम के ऐसा कहने पर, उत्साह से भरे वानरों ने सिंह-गर्जना से दिशाओं को गुँजा दिया।

6.42.12

शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः ॥ ६.४२.१२ ॥

शिखरों से या मुट्ठियों से ही इस लंका को बिखेर डालें — ऐसा कहते हुए, पर्वत-शिखर और विशाल चोटियाँ उठाकर तथा विविध वृक्षों को उखाड़कर, वानर-यूथपति खड़े हैं।

6.42.13

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६.४२.१३ ॥

राक्षसराज के देखते-देखते, राघव को प्रसन्न करने की इच्छा से, वे वानर-सेनाएँ टुकड़ियों में बँटकर तब लंका पर चढ़ गईं।

6.42.14

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः ॥ ६.४२.१४ ॥

वे लाल मुख वाले, स्वर्ण-आभा वाले, राम के लिए प्राण त्यागने को तत्पर, साल वृक्षों और पर्वतों से युद्ध करने वाले वानर सीधे लंका की ओर बढ़े।

6.42.15

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः।
प्राकाराग्राण्यसंख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च ॥ ६.४२.१५ ॥

वे वानर वृक्षों, पर्वत-शिखरों और मुक्कों से लंका की असंख्य प्राचीर-चोटियों और तोरणों को ध्वस्त करने लगे।

6.42.16

परिखान् पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान्।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ ६.४२.१६ ॥

वानरों ने स्वच्छ जल वाली खाइयों को धूल, पर्वत-शिखरों, घास और लकड़ियों से भर दिया।

6.42.17

ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः।
कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६.४२.१७ ॥

तब सहस्र-सेनाएँ, कोटि-सेनाएँ, सेनापति, सैकड़ों कोटि-सेनाएँ और अन्य वानर लंका पर चढ़ गए।

6.42.18

काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः।
कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ६.४२.१८ ॥

स्वर्ण-तोरणों को कुचलते हुए वानर कैलास-शिखरों के समान ऊँचे गोपुरों को भी मथ डालते थे।

6.42.19

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसंनिभाः ॥ ६.४२.१९ ॥

कूदते, छलांग लगाते और गर्जते हुए वे वानर महा-गजों के समान उस लंका की ओर दौड़ पड़े।

6.42.20

जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ६.४२.२० ॥

उरुबल राम और महाबली लक्ष्मण की जय हो। राघव द्वारा सुरक्षित राजा सुग्रीव की जय हो।

6.42.21

इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ ६.४२.२१ ॥

इस प्रकार घोष करते और गर्जते हुए इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर लंका के प्राकार की ओर दौड़ पड़े।

6.42.22

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ६.४२.२२ ॥

वीरबाहु, सुबाहु, नल और पनस, ये वानर-यूथपति प्राकार को घेरकर उसके पास डट गए। इसी बीच उन्होंने पड़ाव डालने का कार्य आरंभ किया।

6.42.23

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६.४२.२३ ॥

पूर्व द्वार पर बलवान कुमुद दस करोड़ वानरों से घिरा हुआ घेरा डालकर खड़ा रहा। ये वानर स्वयं को विजयी समझने वाले थे।

6.42.24

सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६.४२.२४ ॥

उसी की सहायता के लिए वानर प्रघस नियुक्त हुआ, और महाबाहु पनस भी वानरों से घिरा हुआ वहीं रहा।

6.42.25

दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ ६.४२.२५ ॥

दक्षिण द्वार पर पहुँचकर वीर और बलवान वानर शतबलि घेरा डालकर खड़ा रहा, बीस करोड़ वानरों से घिरा हुआ।

6.42.26

सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः ॥ ६.४२.२६ ॥

सुषेण, तारा के पिता, बलवान वीर, पश्चिमी द्वार पर पहुँचकर करोड़ों-करोड़ों वानरों से घिरे हुए, उसे घेरकर खड़े हो गए।

6.42.27

उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ ६.४२.२७ ॥

उत्तरी द्वार पर पहुँचकर राम, सौमित्रि (लक्ष्मण) के साथ, और वानरराज सुग्रीव, बलवान होकर उसे घेरकर खड़े हो गए।

6.42.28

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६.४२.२८ ॥

विशाल शरीर वाला गोलांगूल और भयानक दर्शन वाला गवाक्ष, करोड़ों से घिरे, महावीर्यवान होकर राम के पार्श्व में खड़े हो गए।

6.42.29

ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६.४२.२९ ॥

भयानक क्रोध वाले ऋक्षों में शत्रुओं का संहार करने वाला धूम्र, करोड़ों से घिरे, महावीर्यवान होकर राम के पार्श्व में खड़ा हो गया।

6.42.30

संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः ॥ ६.४२.३० ॥

कवच पहने, महावीर्यवान, हाथ में गदा लिए विभीषण, सावधान मंत्रियों से घिरे, वहाँ खड़े हो गए जहाँ महाबली थे।

6.42.31

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ ६.४२.३१ ॥

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गंधमादन, चारों ओर दौड़ते हुए वानर-सेना की रक्षा करने लगे।

6.42.32

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत् तदा ॥ ६.४२.३२ ॥

तब क्रोध से भरे हुए राक्षसों के स्वामी रावण ने उस समय सभी सेनाओं को तुरंत कूच करने की आज्ञा दी।

6.42.33

एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम्।
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः ॥ ६.४२.३३ ॥

रावण के मुख से निकले इस वचन को सुनकर उसी समय राक्षसों ने भयंकर गर्जना के साथ सहसा जयघोष किया।

6.42.34

ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः ॥ ६.४२.३४ ॥

तब राक्षसों की चारों ओर से सोने की छड़ियों से पीटी गई चंद्रमा के समान सफ़ेद पुष्करों वाली भेरियाँ जाग उठीं।

6.42.35

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ॥ ६.४२.३५ ॥

और भयानक राक्षसों के मुख की वायु से भरे लाखों शंख महाघोष के साथ बज उठे।

6.42.36

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः।
विद्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ॥ ६.४२.३६ ॥

वे सुंदर नीले शरीरों वाले, शंखों सहित राक्षसगण बिजली के मंडल से सजे और बगुलों से युक्त मेघों के समान शोभित हो रहे थे।

6.42.37

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ ६.४२.३७ ॥

तब रावण से प्रेरित, हर्षित सेनाएँ ऐसे निकल पड़ीं जैसे समय पर उमड़ते महासागर की लहरें।

6.42.38

ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः।
मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः ॥ ६.४२.३८ ॥

तब वानर सेना ने चारों ओर से गर्जना की, जिससे मलय पर्वत अपनी ढलानों, पठारों और गुफाओं सहित गूँज उठा।

6.42.39

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम्।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत् ॥ ६.४२.३९ ॥

शंख और दुंदुभियों का घोष तथा वेगवान योद्धाओं का सिंहनाद पृथ्वी, आकाश और समुद्र को गुँजा उठा।

6.42.40

गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां ह्रेषितैरपि।
रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः ॥ ६.४२.४० ॥

हाथियों की चिंघाड़, घोड़ों की हिनहिनाहट, रथों के पहियों की घरघराहट और राक्षसों के मुख से निकली गर्जनाओं के साथ।

6.42.41

एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ ६.४२.४१ ॥

इसी बीच राक्षसों और वानरों के बीच ऐसा भीषण युद्ध छिड़ गया, जैसा पूर्वकाल में देवताओं और असुरों के बीच हुआ था।

6.42.42

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः।
निजघ्नुर्वानरान् सर्वान् कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ ६.४२.४२ ॥

वे राक्षस जलती हुई गदाओं, शक्तियों, शूलों और फरसों से अपने पराक्रम की घोषणा करते हुए सभी वानरों को मारने लगे।

6.42.43

तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः ॥ ६.४२.४३ ॥

उसी प्रकार विशाल शरीर वाले वानरों ने वृक्षों और पर्वत-शिखरों से, तथा अपने नखों और दाँतों से, उन राक्षसों को मार गिराया।

6.42.44

राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत्।
राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः ॥ ६.४२.४४ ॥

राजा सुग्रीव की जय हो, इस प्रकार एक महान शब्द उठा। 'राजा की जय हो, जय हो' कहकर फिर वे अपने-अपने नाम की गाथा कहने लगे।

6.42.45

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान्।
वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ६.४२.४५ ॥

परंतु अन्य भयंकर राक्षस प्राचीर पर खड़े थे; वे भूमि पर आए हुए वानरों को भिन्दिपालों और शूलों से चीरने लगे।

6.42.46

वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीं गताः।
राक्षसान् पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः ॥ ६.४२.४६ ॥

वानर भी अत्यंत क्रुद्ध होकर, आकाश में कूदकर, अपनी भुजाओं से प्राचीर पर खड़े और भूमि पर आए राक्षसों को गिराने लगे।

6.42.47

स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६.४२.४७ ॥

राक्षसों और वानरों का वह भयंकर युद्ध मांस और रक्त के कीचड़ से भरा हो गया, और वह अद्भुत जैसा प्रतीत हुआ।