वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.42
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.42.1
ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्।
न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ ६.४२.१ ॥
तेव्हा ते राक्षस रावणाच्या महालात जाऊन म्हणाले की राम आणि वानरांनी नगरी वेढली आहे.
6.42.2
रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत ॥ ६.४२.२ ॥
नगरी वेढली गेली हे ऐकून संतप्त झालेला निशाचर दुप्पट व्यवस्था करून महालाच्या माथ्यावर चढला.
6.42.3
स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम्।
असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ६.४२.३ ॥
पर्वत, वने व उपवनांसह लंकेला युद्धाकांक्षी असंख्य वानरसमूहांनी सर्वत्र वेढलेले त्याने पाहिले.
6.42.4
स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम्।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६.४२.४ ॥
सारी पृथ्वी वानरांनी भरलेली पाहून त्यांना कसे नष्ट करायचे, या चिंतेत तो बुडाला.
6.42.5
स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ६.४२.५ ॥
बराच वेळ विचार करून, धीर धरून, दीर्घनेत्र रावणाने राघवाला आणि वानरसमूहांना पाहिले.
6.42.6
राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम् ॥ ६.४२.६ ॥
राघव राम सैन्यासह आनंदाने उसळला; सर्वत्र राक्षसांनी वेढलेली व रक्षिलेली लंका त्याने पाहिली.
6.42.7
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा ॥ ६.४२.७ ॥
दशरथपुत्र राम विचित्र ध्वज-पताकांनी सजलेली लंका पाहून, व्यथित मनाने तत्काल सीतेकडे गेले.
6.42.8
अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा।
पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ॥ ६.४२.८ ॥
हरिणाच्या पिलासारख्या डोळ्यांची जनककन्या सीता माझ्यासाठी येथे पीडित आहे; शोकाने होरपळलेली, कृश होऊन उघड्या जमिनीवर पडलेली आहे.
6.42.9
निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन्।
क्षिप्रमाज्ञापयद् रामो वानरान् द्विषतां वधे ॥ ६.४२.९ ॥
पीडित असलेल्या वैदेही सीतेचा विचार करत धर्मात्मा राम यांनी तत्काळ शत्रूंच्या वधासाठी वानरांना आज्ञा दिली.
6.42.10
एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ॥ ६.४२.१० ॥
अक्लिष्टकर्मा राम असे बोलताच, उत्साहाने भरलेल्या वानरांनी सिंहगर्जनांनी दिशा दुमदुमवल्या.
6.42.12
शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः ॥ ६.४२.१२ ॥
शिखरांनी किंवा मुठींनीच या लंकेला विखरून टाकू असे म्हणत, पर्वतशिखरे व मोठी शिखरे उचलून आणि विविध वृक्ष उपटून वानरयूथपती उभे आहेत.
6.42.13
प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६.४२.१३ ॥
राक्षसराज पाहत असतानाच, राघवाला प्रिय करण्याच्या इच्छेने ती वानरसेना तुकड्यांमध्ये विभागून लंकेवर चढली.
6.42.14
ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः ॥ ६.४२.१४ ॥
लालसर मुख, सुवर्णासारखी कांती असलेले, रामासाठी प्राण त्यागण्यास सिद्ध झालेले ते वानर साल वृक्ष आणि पर्वतांनी युद्ध करीत थेट लंकेकडे निघाले.
6.42.15
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः।
प्राकाराग्राण्यसंख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च ॥ ६.४२.१५ ॥
त्या वानरांनी वृक्ष, पर्वतशिखरे आणि मुठींनी लंकेच्या असंख्य तटबंदींच्या माथ्यांना व तोरणांना चिरडून टाकले.
6.42.16
परिखान् पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान्।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ ६.४२.१६ ॥
स्वच्छ पाण्याने भरलेले खंदक वानरांनी धूळ, पर्वतशिखरे, गवत व लाकडांनी भरून टाकले.
6.42.17
ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः।
कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ ६.४२.१७ ॥
मग हजारो तुकड्या, कोट्यवधी तुकड्या, यूथपती, शेकडो कोट्यवधी तुकड्या आणि इतर वानर लंकेवर चढले.
6.42.18
काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः।
कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ६.४२.१८ ॥
सोन्याची तोरणे चिरडत आणि कैलासशिखरांसारखे गोपुरे उद्ध्वस्त करत वानर पुढे सरकले.
6.42.19
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसंनिभाः ॥ ६.४२.१९ ॥
उड्या मारत, झेपा घेत आणि गर्जना करत महागजांसारखे वानर त्या लंकेकडे धावत सुटले.
6.42.20
जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ६.४२.२० ॥
महाबल राम आणि महाबल लक्ष्मण यांचा जय असो. राघवाने रक्षिलेला राजा सुग्रीव याचा जय असो.
6.42.21
इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ ६.४२.२१ ॥
अशा प्रकारे घोषणा करत आणि गर्जना करत, इच्छेनुसार रूप धारण करू शकणारे वानर लंकेच्या प्राकाराकडे धावले.
6.42.22
वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ ६.४२.२२ ॥
वीरबाहू, सुबाहू, नल आणि पनस हे वानर-यूथपती प्राकाराला वेढून त्याजवळ तळ ठोकून राहिले. याच दरम्यान त्यांनी छावणी उभारली.
6.42.23
पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ६.४२.२३ ॥
पूर्व द्वारी बलवान कुमुद दहा कोटी वानरांनी वेढलेला, वेढा घालून उभा राहिला. ते वानर स्वतःला विजयी समजणारे होते.
6.42.24
सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६.४२.२४ ॥
त्याच्या सहाय्यासाठी प्रघस हा वानर नियुक्त झाला; महाबाहू पनसही वानरांनी वेढलेला तिथेच राहिला.
6.42.25
दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ ६.४२.२५ ॥
दक्षिण द्वारी पोहोचलेला वीर आणि बलवान वानर शतबली वीस कोटी वानरांनी वेढलेला, वेढा घालून उभा राहिला.
6.42.26
सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः ॥ ६.४२.२६ ॥
तारेचे पिता बलवान सुषेण पश्चिम द्वारी जाऊन, कोट्यवधी वानरांनी वेढलेले, त्याला वेढा घालून उभे राहिले.
6.42.27
उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ ६.४२.२७ ॥
उत्तर द्वारी येऊन राम, सौमित्री (लक्ष्मण) यांच्यासह, आणि वानरराज सुग्रीव बलवान होऊन त्याला वेढा घालून उभे राहिले.
6.42.28
गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६.४२.२८ ॥
महाकाय गोलाङ्गूल आणि भयंकर दर्शन गवाक्ष, कोट्यवधी वानरांनी वेढलेले महापराक्रमी, रामाच्या बाजूला उभे राहिले.
6.42.29
ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ ६.४२.२९ ॥
भयंकर क्रोधी ऋक्षांमध्ये शत्रुसंहारक धूम्र, कोट्यवधींनी वेढलेला महापराक्रमी होऊन रामाच्या बाजूला उभा राहिला.
6.42.30
संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः ॥ ६.४२.३० ॥
कवच धारण केलेला, महापराक्रमी, हाती गदा घेतलेला विभीषण, सावध मंत्र्यांनी वेढलेला, जिथे महाबल होता तिथे उभा राहिला.
6.42.31
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ ६.४२.३१ ॥
गज, गवाक्ष, गवय, शरभ आणि गन्धमादन चारही बाजूंनी धावत वानरसेनेचे रक्षण करू लागले.
6.42.32
ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत् तदा ॥ ६.४२.३२ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या मनाच्या राक्षसेश्वर रावणाने सर्व सैन्यांना ताबडतोब कूच करण्याची आज्ञा दिली.
6.42.33
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम्।
सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः ॥ ६.४२.३३ ॥
रावणाच्या मुखातून निघालेले ते शब्द ऐकताच राक्षसांनी भयंकर गर्जनेसह अचानक जयघोष केला.
6.42.34
ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः ॥ ६.४२.३४ ॥
तेव्हा राक्षसांच्या सर्व बाजूंनी सोनेरी दांडक्यांनी आघात केलेल्या, चंद्रासारख्या पांढऱ्या मुखांच्या भेरी निनादल्या.
6.42.35
विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ॥ ६.४२.३५ ॥
अति भयंकर राक्षसांच्या मुखवायूने भरलेले लाखो शंख महाघोषाने निनादले.
6.42.36
ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः।
विद्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ॥ ६.४२.३६ ॥
सुंदर निळ्या देहांचे, शंख धारण केलेले ते राक्षस विजेच्या वलयांनी आच्छादलेले, बगळ्यांसह मेघांसारखे शोभू लागले.
6.42.37
निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ ६.४२.३७ ॥
तेव्हा रावणाने प्रेरित केलेली, हर्षित झालेली सेना वेळी भरती येणाऱ्या महासागराच्या लाटांसारखी बाहेर पडली.
6.42.38
ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः।
मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः ॥ ६.४२.३८ ॥
तेव्हा वानरसेनेने चहूकडे गर्जना केली; तिने मलय पर्वत त्याचे उतार, पठारे आणि गुहांसह भरून गेला.
6.42.39
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम्।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत् ॥ ६.४२.३९ ॥
शंख आणि दुंदुभींचा घोष आणि वेगवान योद्ध्यांचा सिंहनाद यांनी पृथ्वी, आकाश आणि समुद्र दुमदुमून गेले.
6.42.40
गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां ह्रेषितैरपि।
रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः ॥ ६.४२.४० ॥
हत्तींचा चीत्कार, घोड्यांचे खिंकाळणे, रथांच्या चाकांचा घर्घराट आणि राक्षसांच्या मुखातील गर्जना यांसह.
6.42.41
एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ ६.४२.४१ ॥
याच दरम्यान राक्षस आणि वानर यांच्यात, पूर्वी देव आणि असुर यांच्यात झाले होते तसे भीषण युद्ध सुरू झाले.
6.42.42
ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः।
निजघ्नुर्वानरान् सर्वान् कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ ६.४२.४२ ॥
ते प्रज्वलित गदा, शक्ती, शूल आणि परशूंनी आपला पराक्रम गाजवत सर्व वानरांना ठार करू लागले.
6.42.43
तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः ॥ ६.४२.४३ ॥
तसेच महाकाय वानरांनी वृक्ष आणि पर्वतशिखरांनी, तसेच नखे आणि दातांनी त्या राक्षसांना ठार केले.
6.42.44
राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत्।
राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः ॥ ६.४२.४४ ॥
"राजा सुग्रीव जयी होवो" असा मोठा ध्वनी उठला. "राजाला जय, जय" असे म्हणून मग प्रत्येकाने आपापल्या नावाची कथा सांगितली.
6.42.45
राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान्।
वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ६.४२.४५ ॥
परंतु तटबंदीवर उभे असलेले इतर भयंकर राक्षस जमिनीवर आलेल्या वानरांना भिंदिपाल आणि शूळांनी फाडू लागले.
6.42.46
वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीं गताः।
राक्षसान् पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः ॥ ६.४२.४६ ॥
वानरांनीही अत्यंत संतापून आकाशात झेप घेतली आणि आपल्या बाहूंनी तटबंदीवर उभ्या असलेल्या व जमिनीवर आलेल्या राक्षसांना पाडले.
6.42.47
स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ६.४२.४७ ॥
राक्षस आणि वानर यांच्यातील ते तुमुल युद्ध मांस आणि रक्ताच्या चिखलाने भरले, आणि ते एखाद्या अद्भुत दृश्यासारखे झाले.