Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.45

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.45.1

स तस्य गतिमन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान्।
दिदेशातिबलो रामो दश वानरयूथपान् ॥ ६.४५.१ ॥

उसका पता लगाने की इच्छा रखते हुए, प्रतापी राजपुत्र, अति बलवान् राम ने दस वानर-यूथपतियों को आदेश दिया।

6.45.2

द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगाधिपम्।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥ ६.४५.२ ॥

सुषेण के दो पुत्र, वानरों के स्वामी नील, वाली के पुत्र अंगद, और वेगवान् शरभ को (आदेश दिया)।

6.45.3

द्विविदं च हनूमन्तं सानुप्रस्थं महाबलम्।
ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः ॥ ६.४५.३ ॥

द्विविद, हनुमान, महाबली सानुप्रस्थ, ऋषभ और वृषभ-कंधे वाले (वानर) को शत्रुओं को तपाने वाले (राम) ने आदेश दिया।

6.45.4

ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान्।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गमाणा दिशो दश ॥ ६.४५.४ ॥

वे अत्यंत हर्षित वानर भयंकर वृक्षों को उठाकर आकाश में प्रविष्ट हुए, दसों दिशाओं में मार्ग खोजते हुए।

6.45.5

तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः।
अस्त्रवित् परमास्त्रस्तु वारयामास रावणिः ॥ ६.४५.५ ॥

उन वेगवानों के वेग को, अत्यंत वेगवान् बाणों से, अस्त्रज्ञ और परम-अस्त्र-धारी रावणि (इंद्रजित) ने रोक दिया।

6.45.6

तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः।
अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् ॥ ६.४५.६ ॥

भयानक वेगवाले वे वानर लोहे के बाणों से घायल होकर, अंधकार में (उसे) नहीं देख सके, जैसे बादलों से ढका सूर्य दिखाई नहीं देता।

6.45.7

रामलक्ष्मणयोरेव सर्वदेहभिदः शरान्।
भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः ॥ ६.४५.७ ॥

राम और लक्ष्मण के सारे शरीरों को छेदने वाले बाणों को रावण-पुत्र, युद्ध में विजयी, ने अत्यंत वेग से उनमें धँसा दिया।

6.45.8

निरन्तरशरीरौ तु तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥ ६.४५.८ ॥

क्रोधित इंद्रजित ने बाणरूपी नागों से राम और लक्ष्मण, इन दोनों वीरों के शरीरों को इतना ढक दिया कि उनमें कोई रिक्त स्थान न रहा।

6.45.9

तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु।
तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.४५.९ ॥

उनके घावों के मार्गों से बहुत रक्त बहा, और वे दोनों ऐसे चमके मानो खिले हुए दो पलाश वृक्ष हों।

6.45.10

ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः।
रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६.४५.१० ॥

तब जिसकी आँखों के किनारे लाल थे और जो टूटे हुए काजल के ढेर जैसा दिखता था, उस रावण-पुत्र ने अदृश्य होकर दोनों भाइयों से यह वचन कहा।

6.45.11

युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः।
द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् ॥ ६.४५.११ ॥

लड़ते हुए अदृश्य रहने वाले मुझे देवराज इंद्र भी देखने या पकड़ने में समर्थ नहीं हैं, तो तुम दोनों की तो बात ही क्या!

6.45.12

प्रापिताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा।
एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥ ६.४५.१२ ॥

बाण-जाल से राघव-वंश के इन दोनों को क्रोध से भरा हुआ मैं यमलोक तक ले जाऊँगा।

6.45.13

एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥ ६.४५.१३ ॥

ऐसा कहकर उसने धर्म के ज्ञाता दोनों भाई राम और लक्ष्मण को तीखे बाणों से बींध डाला, हर्षित होकर गर्जना की।

6.45.14

भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः।
भूय एव शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे ॥ ६.४५.१४ ॥

टूटे हुए काजल के ढेर जैसा श्याम वर्ण वह, अपने विशाल धनुष को खींचकर, उस महान युद्ध में फिर से भयंकर बाण छोड़ने लगा।

6.45.15

ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन् निशितान् शरान्।
रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४५.१५ ॥

फिर मर्म जानने वाले उस वीर ने राम और लक्ष्मण के मर्मस्थलों में तीखे बाण धँसाए और बार-बार गर्जना की।

6.45.16

बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरवेक्षितुम् ॥ ६.४५.१६ ॥

युद्ध के मोर्चे पर बाणों के बंधन से बँधे वे दोनों, पलक झपकने भर के समय में भी देख नहीं पा रहे थे।

6.45.17

ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितौ कृतौ।
ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥ ६.४५.१७ ॥

फिर सारे अंगों में बिंधे, बाणों के काँटों से ढके हुए वे दोनों, इंद्र की रस्सियों से छूटी पताकाओं की तरह काँपते हुए दिखे।

6.45.18

तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ।
निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥ ६.४५.१८ ॥

मर्मस्थलों के भेदन से कमजोर पड़े वे दोनों वीर, काँपते हुए, महान धनुर्धर पृथ्वीपति धरती पर गिर पड़े।

6.45.19

तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ ॥ ६.४५.१९ ॥

वे दोनों वीर, वीरों की शय्या पर पड़े, रक्त से लथपथ, बाणों से ढके सारे अंगों वाले, अत्यन्त पीड़ित और व्यथित थे।

6.45.20

नह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम्।
नानिर्विण्णं न चाध्वस्तमाकराग्रादजिह्मगैः ॥ ६.४५.२० ॥

उनके शरीर में एक अंगुल भर भी ऐसा स्थान न था जो बिंधा न हो; हाथ के सिरे तक से छूटे सीधे बाणों से कोई अंग अछूता या अक्षत न रहा था।

6.45.21

तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा।
असृक् सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६.४५.२१ ॥

उन दोनों को उस क्रूर, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले राक्षस ने मारा था; वे दोनों प्रवाहित झरनों की तरह भारी मात्रा में रक्त बहा रहे थे।

6.45.22

पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः।
क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥ ६.४५.२२ ॥

पहले राम गिरे, मर्मस्थानों पर बाणों से विद्ध होकर, उस इन्द्रजित् के क्रोध से, जिसने पूर्वकाल में इन्द्र को भी पराजित किया था।

6.45.23

रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रै रजोगतिभिराशुगैः।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि।
विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा ॥ ६.४५.२३ ॥

सुनहरे पंखों वाले, चमकदार नोकों वाले, धूल उड़ाने वाली गति से चलने वाले तेज़ बाणों से, नाराच, अर्धनाराच, भल्ल और अंजलिक बाणों से भी उसने प्रहार किया; वत्सदन्त, सिंहदंष्ट्र और क्षुर बाणों से भी उसने वेध किया।

6.45.24

स वीरशयने शिश्येऽविज्यमाविध्य कार्मुकम्।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिनतं रुक्मभूषितम् ॥ ६.४५.२४ ॥

वह वीरों की शय्या पर लेटा रहा, धनुष की डोरी उतारकर, उसे हिलाते हुए—जिसकी मुट्ठी के नाप का भाग चिरा हुआ था, जो तीन स्थानों पर झुका हुआ था और सोने से सजा था।

6.45.25

बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम्।
स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत् ॥ ६.४५.२५ ॥

बाणों के बीच के अंतराल में पुरुषों में श्रेष्ठ राम को गिरा हुआ देखकर लक्ष्मण जीवन से निराश हो गए।

6.45.26

रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम्।
शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले ॥ ६.४५.२६ ॥

कमल-पत्र के समान नेत्रों वाले, शरणदाता, युद्ध में आनंद लेने वाले भ्राता राम को धरती पर गिरा देखकर लक्ष्मण शोक करने लगे।

6.45.27

हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः।
शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ॥ ६.४५.२७ ॥

वानरों ने भी उन्हें देखकर अत्यंत संताप पाया; शोक से पीड़ित होकर, आँसुओं से भरी आँखों के साथ वे भयंकर रूप से चीत्कार करने लगे।

6.45.28

बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ
ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः।
समागता वायुसुतप्रमुख्या
विषादमार्ताः परमं च जग्मुः ॥ ६.४५.२८ ॥

वीरों की शय्या पर बँधे हुए वे दोनों लेटे थे; वानर उन्हें घेरकर खड़े हो गए। वायुपुत्र हनुमान के नेतृत्व में एकत्र हुए वे अत्यंत विषाद से पीड़ित हो गए।