वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.45.1
स तस्य गतिमन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान्।
दिदेशातिबलो रामो दश वानरयूथपान् ॥ ६.४५.१ ॥
त्याचा मागोवा घेण्याची इच्छा धरणाऱ्या प्रतापी राजपुत्र, अतिबलवान राघवाने दहा वानरयूथपतींना आज्ञा दिली.
6.45.2
द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगाधिपम्।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ॥ ६.४५.२ ॥
सुषेणाचे दोन पुत्र, वानराधिपती नील, वालीचा पुत्र अंगद आणि वेगवान शरभ यांनाही (आज्ञा दिली).
6.45.3
द्विविदं च हनूमन्तं सानुप्रस्थं महाबलम्।
ऋषभं चर्षभस्कन्धमादिदेश परंतपः ॥ ६.४५.३ ॥
द्विविद, हनुमान, महाबली सानुप्रस्थ, ऋषभ आणि वृषभस्कंध यांना शत्रुतापक (रामाने) आज्ञा दिली.
6.45.4
ते सम्प्रहृष्टा हरयो भीमानुद्यम्य पादपान्।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गमाणा दिशो दश ॥ ६.४५.४ ॥
अत्यानंदित झालेले ते सर्व वानर भयानक वृक्ष उचलून, दहा दिशांत मार्ग शोधत आकाशात शिरले.
6.45.5
तेषां वेगवतां वेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः।
अस्त्रवित् परमास्त्रस्तु वारयामास रावणिः ॥ ६.४५.५ ॥
त्या वेगवान वानरांचा वेग, अधिक वेगवान बाणांनी, अस्त्रज्ञ आणि परमास्त्रधारी रावणिने रोखला.
6.45.6
तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः।
अन्धकारे न ददृशुर्मेघैः सूर्यमिवावृतम् ॥ ६.४५.६ ॥
भयंकर वेगवान ते वानर लोखंडी बाणांनी जखमी होऊन, अंधारात त्याला पाहू शकले नाहीत, जसा मेघांनी झाकलेला सूर्य दिसत नाही.
6.45.7
रामलक्ष्मणयोरेव सर्वदेहभिदः शरान्।
भृशमावेशयामास रावणिः समितिंजयः ॥ ६.४५.७ ॥
राम आणि लक्ष्मण यांच्या सर्व देहांना भेदणारे बाण, समरविजयी रावणपुत्राने त्यांच्यात अत्यंत वेगाने रोवले.
6.45.8
निरन्तरशरीरौ तु तावुभौ रामलक्ष्मणौ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ॥ ६.४५.८ ॥
संतप्त इंद्रजिताने बाणरूप बनलेल्या सर्पांनी राम आणि लक्ष्मण या दोन वीरांची शरीरे फटीविना झाकून टाकली.
6.45.9
तयोः क्षतजमार्गेण सुस्राव रुधिरं बहु।
तावुभौ च प्रकाशेते पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.४५.९ ॥
त्यांच्या जखमांच्या मार्गातून भरपूर रक्त वाहिले; ते दोघेही फुललेल्या दोन पळस वृक्षांप्रमाणे चमकले.
6.45.10
ततः पर्यन्तरक्ताक्षो भिन्नाञ्जनचयोपमः।
रावणिर्भ्रातरौ वाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६.४५.१० ॥
मग्, डोळ्यांच्या कडा लालसर झालेला, फुटलेल्या काजळाच्या ढिगासारखा दिसणारा रावणपुत्र अदृश्य राहून त्या भावांना हे शब्द बोलला.
6.45.11
युध्यमानमनालक्ष्यं शक्रोऽपि त्रिदशेश्वरः।
द्रष्टुमासादितुं वापि न शक्तः किं पुनर्युवाम् ॥ ६.४५.११ ॥
युद्ध करताना अदृश्य राहणाऱ्या मला देवांचा राजा इंद्रही पाहू शकत नाही किंवा गाठू शकत नाही; मग तुम्हा दोघांची गोष्टच काय!
6.45.12
प्रापिताविषुजालेन राघवौ कङ्कपत्रिणा।
एष रोषपरीतात्मा नयामि यमसादनम् ॥ ६.४५.१२ ॥
बाणांच्या जाळ्यात अडकवलेल्या या दोन राघवांना, रोषाने भरलेला मी यमलोकाकडे नेईन.
6.45.13
एवमुक्त्वा तु धर्मज्ञौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
निर्बिभेद शितैर्बाणैः प्रजहर्ष ननाद च ॥ ६.४५.१३ ॥
असे बोलून, धर्मज्ञ अशा राम आणि लक्ष्मण या दोन बंधूंना तीक्ष्ण बाणांनी भेदले आणि हर्षाने गर्जना केली.
6.45.14
भिन्नाञ्जनचयश्यामो विस्फार्य विपुलं धनुः।
भूय एव शरान् घोरान् विससर्ज महामृधे ॥ ६.४५.१४ ॥
तुटलेल्या काजळाच्या ढिगासारखा श्यामल तो, आपले विशाल धनुष्य ताणून त्या महायुद्धात पुन्हा भयंकर बाण सोडू लागला.
6.45.15
ततो मर्मसु मर्मज्ञो मज्जयन् निशितान् शरान्।
रामलक्ष्मणयोर्वीरो ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ६.४५.१५ ॥
नंतर मर्मस्थाने जाणणाऱ्या त्या वीराने राम आणि लक्ष्मण यांच्या मर्मस्थानांत तीक्ष्ण बाण रुतवले आणि वारंवार गर्जना केली.
6.45.16
बद्धौ तु शरबन्धेन तावुभौ रणमूर्धनि।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुरवेक्षितुम् ॥ ६.४५.१६ ॥
रणांगणाच्या अग्रभागी बाणांच्या बंधनात बांधलेले ते दोघे, क्षणभरही पाहू शकले नाहीत.
6.45.17
ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचितौ कृतौ।
ध्वजाविव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ॥ ६.४५.१७ ॥
नंतर सर्वांग विंधलेले, बाणांच्या काट्यांनी झाकलेले ते दोघे, इंद्राच्या ध्वजांप्रमाणे दोरी सुटल्यावर थरथरणाऱ्या ध्वजांसारखे कंपित झाले.
6.45.18
तौ सम्प्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ।
निपेततुर्महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ॥ ६.४५.१८ ॥
मर्मस्थाने विंधल्याने क्षीण झालेले ते दोन वीर, थरथरत, ते महान धनुर्धर पृथ्वीपती भूमीवर कोसळले.
6.45.19
तौ वीरशयने वीरौ शयानौ रुधिरोक्षितौ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गावार्तौ परमपीडितौ ॥ ६.४५.१९ ॥
ते दोघे वीर वीरशय्येवर पडले होते; रक्ताने माखलेले, बाणांनी सर्वांग वेढलेले, अत्यंत पीडित झालेले.
6.45.20
नह्यविद्धं तयोर्गात्रे बभूवाङ्गुलमन्तरम्।
नानिर्विण्णं न चाध्वस्तमाकराग्रादजिह्मगैः ॥ ६.४५.२० ॥
त्यांच्या शरीरात एका बोटाइतकीही जागा बाणाने भेदलेली नव्हती; हाताच्या टोकातून सोडलेल्या सरळ बाणांनी काहीही जखमेविना राहिले नव्हते.
6.45.21
तौ तु क्रूरेण निहतौ रक्षसा कामरूपिणा।
असृक् सुस्रुवतुस्तीव्रं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६.४५.२१ ॥
इच्छेनुसार रूप धारण करणाऱ्या क्रूर राक्षसाने त्या दोघांना घायाळ केले होते; दोन झऱ्यांप्रमाणे ते तीव्रतेने रक्त वाहवत होते.
6.45.22
पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः।
क्रोधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ॥ ६.४५.२२ ॥
प्रथम राम पडला; मर्मस्थानी बाणांनी विद्ध होऊन, पूर्वी इंद्रालाही जिंकणाऱ्या इंद्रजिताच्या क्रोधाने.
6.45.23
रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रै रजोगतिभिराशुगैः।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि।
विव्याध वत्सदन्तैश्च सिंहदंष्ट्रैः क्षुरैस्तथा ॥ ६.४५.२३ ॥
सोनेरी पिसे आणि तेजस्वी टोके असलेल्या, धूळ उडवणाऱ्या वेगाने जाणाऱ्या बाणांनी, नाराच, अर्धनाराच, भल्ल आणि अंजलिक बाणांनीही त्याने प्रहार केला; वत्सदंत, सिंहदंष्ट्र आणि क्षुर बाणांनीही त्याने भेदले.
6.45.24
स वीरशयने शिश्येऽविज्यमाविध्य कार्मुकम्।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिनतं रुक्मभूषितम् ॥ ६.४५.२४ ॥
तो वीरशय्येवर पडला होता; प्रत्यंचा नसलेले धनुष्य हलवत—ज्याचा मुठीच्या मापाचा भाग फुटलेला, तीन ठिकाणी वाकलेले आणि सोन्याने शोभिवंत असे.
6.45.25
बाणपातान्तरे रामं पतितं पुरुषर्षभम्।
स तत्र लक्ष्मणो दृष्ट्वा निराशो जीवितेऽभवत् ॥ ६.४५.२५ ॥
बाणांच्या अंतरात पुरुषश्रेष्ठ राम पडलेले पाहून लक्ष्मण जीवनाविषयी निराश झाला.
6.45.26
रामं कमलपत्राक्षं शरण्यं रणतोषिणम्।
शुशोच भ्रातरं दृष्ट्वा पतितं धरणीतले ॥ ६.४५.२६ ॥
कमळपाकळ्यांसारखे डोळे असलेला, आश्रयदाता, युद्धात आनंद घेणारा बंधू राम धरणीवर पडलेला पाहून तो शोक करू लागला.
6.45.27
हरयश्चापि तं दृष्ट्वा संतापं परमं गताः।
शोकार्ताश्चुक्रुशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ॥ ६.४५.२७ ॥
वानरांनाही त्याला पाहून अत्यंत संताप झाला; शोकाने पीडित होऊन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी ते भयंकर आक्रोश करू लागले.
6.45.28
बद्धौ तु तौ वीरशये शयानौ
ते वानराः सम्परिवार्य तस्थुः।
समागता वायुसुतप्रमुख्या
विषादमार्ताः परमं च जग्मुः ॥ ६.४५.२८ ॥
वीरशय्येवर बद्ध झालेल्या त्या दोघांभोवती वानर उभे राहिले; वायुपुत्रासह जमलेले ते अत्यंत विषादाने व्याकुळ झाले.