વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.48.1
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्।
विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ ६.४८.१ ॥
પતિને હણાયેલો અને મહાબલી લક્ષ્મણને પણ જોઈને, શોકથી કૃશ થયેલી સીતા અત્યંત કરુણાથી વિલાપ કરવા લાગી.
6.48.2
ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.२ ॥
"તું પુત્રવતી છે, વિધવા નથી" એમ મારા વિશે કહેનારા લક્ષણશાસ્ત્રીઓ, આજે રામ હણાતાં, જ્ઞાની હોવા છતાં અસત્યવાદી ઠર્યા.
6.48.3
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.३ ॥
યજ્ઞ કરનારની મુખ્ય રાણી અને પત્ની કહીને મને સંબોધનારા યજ્ઞકર્તાઓ, આજે રામ હણાતાં, જ્ઞાની હોવા છતાં અસત્યવાદી ઠર્યા.
6.48.4
वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.४ ॥
વીર રાજાઓની પત્નીઓમાં પતિ દ્વારા સન્માનિત એવી મને જાણનારા, આજે રામ હણાતાં, જ્ઞાની હોવા છતાં અસત્યવાદી ઠર્યા.
6.48.5
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.५ ॥
સભામાં મને શુભલક્ષણા કહેનારા દ્વિજો અને ભાગ્યગણકો, આજે રામ હણાતાં, જ્ઞાની હોવા છતાં અસત્યવાદી ઠર્યા.
6.48.6
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः।
आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥ ६.४८.६ ॥
કુલસ્ત્રીઓના પગ પરનાં આ પદ્મચિહ્નો, તેમના પતિઓ સાથે રાજાઓ સાર્વભૌમ રાજ્યાભિષેકમાં તેમને અભિષિક્ત કરે છે એનું કારણ બને છે.
6.48.7
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः।
नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥ ६.४८.७ ॥
જે અલક્ષણોથી સ્ત્રીઓ વૈધવ્ય પામે છે અને સૌભાગ્યથી વંચિત થાય છે, તે લક્ષણો હું મારામાં જોતી નથી; મારાં લક્ષણો નષ્ટ થયેલાં જ હું જોઉં છું.
6.48.8
सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः।
तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥ ६.४८.८ ॥
સ્ત્રીઓનાં લક્ષણોથી સાચા નામવાળાં 'પદ્મ' ચિહ્નો કહેવાયાં છે, પણ રામ હણાયા પછી હવે તે મારા માટે ખોટાં થઈ ગયાં છે.
6.48.9
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम।
वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥ ६.४८.९ ॥
મારા વાળ સૂક્ષ્મ, સમાન અને નીલા છે; મારી ભ્રમરો જુદી છે; મારી જાંઘો ગોળ અને રોમરહિત છે; મારા દાંત ઘનિષ્ઠ અને એકબીજાને અડીને છે.
6.48.10
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ।
अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥ ६.४८.१० ॥
મારી કનપટીઓ, આંખો, હાથ, પગ, ઘૂંટીઓ અને જાંઘો સમાન અને સુડોળ છે; મારા નખ વળેલા અને સુંવાળા છે, આંગળીઓ સમાન છે.
6.48.11
स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ।
मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥ ६.४८.११ ॥
મારા બન્ને સ્તન ગીચ, પુષ્ટ અને મારા પોતાના છે, તેમના અગ્રભાગ અંદર ડૂબેલા છે; મારી નાભિ અંદર ડૂબેલી અને ઉપર ઊઠેલી છે; મારા પાર્શ્વ અને વક્ષ સુડોળ છે.
6.48.12
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च।
प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥ ६.४८.१२ ॥
મારો વર્ણ મણિ જેવો છે, મારાં રોમ કોમળ છે; બાર લક્ષણોથી સ્થિર અને શુભલક્ષણા છું એમ તેમણે મને કહ્યું હતું.
6.48.13
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्।
मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः ॥ ६.४८.१३ ॥
મારા હાથ-પગ સંપૂર્ણ, જવના દાણા જેવા નિર્દોષ, સુંદર વર્ણના હતા; હું મંદસ્મિતા છું, એમ કન્યાલક્ષણ જાણનારાઓ મને ઓળખતા હતા.
6.48.14
आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह।
कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम् ॥ ६.४८.१४ ॥
ભાગ્ય વાંચવામાં કુશળ બ્રાહ્મણોએ કહ્યું હતું કે પતિ સાથે મારો રાજ્યાભિષેક થશે; તે બધું વ્યર્થ કરી દેવાયું.
6.48.15
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च।
तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥ ६.४८.१५ ॥
જનસ્થાનને સાફ કરીને, સમાચાર મેળવીને, અક્ષોભ્ય સાગર પાર કરીને—તે બંને ભાઈઓ ગોષ્પદમાં (ગાયના ખરના ખાડા જેટલા પાણીમાં) માર્યા ગયા.
6.48.16
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत ॥ ६.४८.१६ ॥
ખરેખર વારુણાસ્ત્ર, આગ્નેયાસ્ત્ર, ઐન્દ્રાસ્ત્ર, વાયવ્યાસ્ત્ર અને બ્રહ્મશિરાસ્ત્ર—આ અસ્ત્રો બંને રાઘવોએ પ્રાપ્ત કર્યા હતા.
6.48.17
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ।
मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४८.१७ ॥
યુદ્ધમાં, અદૃશ્ય રહીને માયાથી, ઇન્દ્ર સમાન મારા નાથ રામ અને લક્ષ્મણ માર્યા ગયા; નાથ વિનાની હું અનાથ થઈ.
6.48.18
नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः।
जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥ ६.४८.१८ ॥
રાઘવ (રામ)ની દૃષ્ટિમાં આવીને, યુદ્ધમાં કોઈ શત્રુ જીવતો પાછો ફરી શકતો નથી—ભલે તે મન જેટલો વેગવાન હોય.
6.48.19
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः।
यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः ॥ ६.४८.१९ ॥
કાળને અતિ વિલંબ નથી, અને મૃત્યુ જીતવું અત્યંત કઠિન છે. જ્યાં રામ પોતાના ભાઈ સાથે યુદ્ધમાં પડેલા છે.
6.48.20
न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्।
नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥ ६.४८.२० ॥
રામ અને મહારથી લક્ષ્મણ માટે હું એટલો શોક કરતો નથી, કે પોતાના માટે કે માતા માટે પણ નહીં, જેટલો તપસ્વિની સાસુ માટે કરું છું.
6.48.21
सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम्।
कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम् ॥ ६.४८.२१ ॥
તે સદા વિચારે છે: વ્રત પૂરું કરીને પાછા આવેલા (રામ)ને ક્યારે જોઈશ, અને સીતા તથા રાઘવ સાથે લક્ષ્મણને ક્યારે જોઈશ?
6.48.22
परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत्।
मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥ ६.४८.२२ ॥
વિલાપ કરતી તેને રાક્ષસી ત્રિજટાએ કહ્યું: હે દેવી, વિષાદ ન કર; આ તારો પતિ હજી જીવે છે.
6.48.23
कारणनि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च।
यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४८.२३ ॥
હે દેવી, આ બે ભાઈઓ રામ અને લક્ષ્મણ કેવી રીતે જીવે છે તેનાં મહાન અને યોગ્ય કારણો હું કહીશ.
6.48.24
नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च।
भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥ ६.४८.२४ ॥
યુદ્ધમાં નાયક માર્યો જાય ત્યારે યોદ્ધાઓનાં મુખ ક્રોધથી ઘેરાયેલાં કે હર્ષની ઉત્સુકતાથી ભરેલાં હોતાં નથી.
6.48.25
इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः।
दिव्यं त्वां धारयेन् नेदं यद्येतौ गतजीवितौ ॥ ६.४८.२५ ॥
હે વૈદેહી, આ પુષ્પક નામનું દિવ્ય વિમાન છે. જો આ બંને જીવ ગુમાવી ચૂક્યા હોત, તો તે તને વહન ન કરત.
6.48.26
हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा।
सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥ ६.४८.२६ ॥
મુખ્ય વીરો હણાઈ જવાથી, ઉત્સાહ ગુમાવીને નિષ્ક્રિય બનેલી સેના, પાણીમાં સુકાન તૂટેલી નાવની જેમ રણભૂમિમાં ભટકે છે.
6.48.27
इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि।
सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ ॥ ६.४८.२७ ॥
હે તપસ્વિની, પરંતુ આ નિશ્ચિંત અને અવિચલિત સેના કાકુત્સ્થ (રામ-લક્ષ્મણ)નું રક્ષણ કરી રહી છે — આ સ્નેહથી હું તને જણાવું છું.
6.48.28
सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः।
अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते ॥ ६.४८.२८ ॥
તેથી તું સંપૂર્ણ વિશ્વાસમાં રહે; સુખ આપનારા અનુમાનોથી સમજ કે કાકુત્સ્થ બંને અક્ષત છે — સ્નેહથી હું તને આ કહું છું.
6.48.29
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि।
चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम ॥ ६.४८.२९ ॥
હે મૈથિલી, મેં પહેલાં ક્યારેય અસત્ય કહ્યું નથી, અને આગળ પણ કહીશ નહીં. તારા ચારિત્ર્ય અને સૌમ્ય સ્વભાવથી તું મારા મનમાં પ્રવેશી ગઈ છે.
6.48.30
नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः।
तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव ॥ ६.४८.३० ॥
આ બંનેને ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને અસુરો પણ યુદ્ધમાં જીતી શકે નહીં. આવું દૃશ્ય જોઈને જ મેં તને આ કહ્યું છે.
6.48.31
इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि।
विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति ॥ ६.४८.३१ ॥
હે મૈથિલી, બાણોથી સર્જાયેલું આ અત્યંત અદ્ભુત દૃશ્ય જો. બેભાન થઈને પડેલા આ બંનેને હજુ પણ લક્ષ્મી છોડતી નથી.
6.48.32
प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम्।
दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥ ६.४८.३२ ॥
જેમના પ્રાણ અને આયુષ્ય પૂરાં થયાં છે તે પુરુષોના મુખ દેખાય ત્યારે સામાન્ય રીતે માત્ર વિકૃતિ જ હોય છે.
6.48.33
त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे।
रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥ ६.४८.३३ ॥
હે જનકપુત્રી, શોક, દુઃખ અને મોહ છોડી દે. રામ-લક્ષ્મણ માટે આજે જીવવું શક્ય નથી.
6.48.34
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा।
कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली ॥ ६.४८.३४ ॥
તેનાં વચન સાંભળીને દેવકન્યા સમાન સીતાએ હાથ જોડીને કહ્યું, "એમ જ થાઓ."
6.48.35
विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम्।
दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥ ६.४८.३५ ॥
મનની ગતિવાળા તે પુષ્પક વિમાનને પાછું વાળીને, દુઃખી સીતાને ત્રિજટા દ્વારા લંકામાં જ પ્રવેશ કરાવાયો.
6.48.36
ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा।
अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता ॥ ६.४८.३६ ॥
પછી ત્રિજટા સાથે પુષ્પકમાંથી ઊતરીને, રાક્ષસીઓ તેને અશોકવાટિકામાં જ લઈ ગઈ.
6.48.37
प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां
तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम्।
सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ
परं विषादं समुपाजगाम ॥ ६.४८.३७ ॥
ઘણાં વૃક્ષસમૂહોથી ભરેલી તે રાક્ષસેન્દ્રની વિહારભૂમિમાં પ્રવેશ કરીને, તેને જોઈને અને બે રાજકુમારોનો વિચાર કરીને, સીતા અત્યંત વિષાદમાં ડૂબી ગઈ.