वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.48.1
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्।
विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता ॥ ६.४८.१ ॥
पती मारला गेलेला आणि महाबली लक्ष्मणही पडलेला पाहून शोकाने कृश झालेली सीता अत्यंत करुणेने विलाप करू लागली.
6.48.2
ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.२ ॥
"तू पुत्रवती आहेस, विधवा नाहीस" असे माझ्याबद्दल सांगणारे लक्षणशास्त्री आज राम मारला गेल्यामुळे, ज्ञानी असल्याचे भासवूनही खोटे बोलणारे ठरले.
6.48.3
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.३ ॥
यज्ञ करणाऱ्याची पट्टराणी आणि पत्नी म्हणून मला संबोधणारे यज्ञकर्ते आज राम मारला गेल्यामुळे, ज्ञानी असल्याचे भासवूनही खोटे बोलणारे ठरले.
6.48.4
वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.४ ॥
वीर राजांच्या पत्नींमध्ये पतीने सन्मानित केलेली म्हणून मला ओळखणारे आज राम मारला गेल्यामुळे, ज्ञानी असल्याचे भासवूनही खोटे बोलणारे ठरले.
6.48.5
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्।
तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः ॥ ६.४८.५ ॥
सभेत मला शुभलक्षणी म्हणणारे द्विज आणि भविष्यकथन करणारे ज्योतिषी आज राम मारला गेल्यामुळे, ज्ञानी असल्याचे भासवूनही खोटे बोलणारे ठरले.
6.48.6
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः।
आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह ॥ ६.४८.६ ॥
कुलस्त्रियांच्या पायांवरील ही पद्मचिन्हे, त्यांच्या पतींसह राजे साम्राज्याभिषेकात त्यांचा अभिषेक करतात याचे कारण असतात.
6.48.7
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः।
नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा ॥ ६.४८.७ ॥
ज्या अलक्षणांमुळे स्त्रिया वैधव्य पावतात आणि सौभाग्यापासून वंचित होतात, ती लक्षणे मी माझ्यात पाहत नाही; माझी लक्षणे नष्ट झाल्याचे मी पाहते.
6.48.8
सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः।
तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे ॥ ६.४८.८ ॥
स्त्रियांच्या लक्षणांनी खरोखर 'पद्म' नावाची जी चिन्हे सांगितली आहेत, रामाचा वध झाल्यामुळे आता ती माझ्यासाठी खोटी ठरत आहेत.
6.48.9
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम।
वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम ॥ ६.४८.९ ॥
माझे केस बारीक, समान आणि निळे आहेत; माझ्या भुवया वेगळ्या आहेत; माझ्या मांड्या गोल व रोमरहित आहेत; माझे दात घनदाट व जवळजवळ आहेत.
6.48.10
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ।
अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम ॥ ६.४८.१० ॥
माझी कानशिले, डोळे, हात, पाय, घोटे, मांड्या समान व सुडौल आहेत; माझी नखे वळणदार व गुळगुळीत, बोटे समान आहेत.
6.48.11
स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ।
मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम् ॥ ६.४८.११ ॥
माझे दोन्ही स्तन जवळजवळ, पुष्ट व माझेच आहेत, त्यांची टोके आत बुडालेली आहेत; माझी नाभी आत खोल व वर उठलेली आहे; माझ्या बाजू व छाती सुडौल आहेत.
6.48.12
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च।
प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम् ॥ ६.४८.१२ ॥
माझा वर्ण रत्नासारखा आहे, माझे रोम मऊ आहेत; बारा लक्षणांनी स्थिर व शुभलक्षणी आहे असे त्यांनी मला सांगितले होते.
6.48.13
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्।
मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः ॥ ६.४८.१३ ॥
माझे हात-पाय परिपूर्ण, जवाच्या दाण्याप्रमाणे निर्दोष, सुंदर वर्णाचे होते; मी मंदस्मिता आहे, असेच कन्यालक्षणतज्ज्ञांनी मला ओळखले होते.
6.48.14
आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह।
कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम् ॥ ६.४८.१४ ॥
नशीब जाणणाऱ्या ब्राह्मणांनी पतीसह माझा राज्याभिषेक होईल असे सांगितले होते; ते सर्व व्यर्थ ठरले.
6.48.15
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च।
तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ ॥ ६.४८.१५ ॥
जनस्थान साफ करून, वार्ता मिळवून, अक्षोभ्य समुद्र ओलांडून—ते दोन बंधू गोष्पदात (गाईच्या खुराच्या ठशाइतक्या पाण्यात) ठार झाले.
6.48.16
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत ॥ ६.४८.१६ ॥
निश्चितच वारुणास्त्र, आग्नेयास्त्र, ऐंद्रास्त्र, वायव्यास्त्र आणि ब्रह्मशिरस्त्र—ही अस्त्रे दोन्ही राघवांनी प्राप्त केली होती.
6.48.17
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ।
मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४८.१७ ॥
युद्धात, अदृश्य राहून मायेने, इंद्रासमान माझे नाथ राम आणि लक्ष्मण ठार झाले; नाथ नसलेली मी अनाथ झाले.
6.48.18
नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः।
जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः ॥ ६.४८.१८ ॥
राघवाच्या (रामाच्या) दृष्टिपथात येऊन, युद्धात कोणताही शत्रू जिवंत परत जाऊ शकत नाही—मनासारखा वेगवान असला तरीही.
6.48.19
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः।
यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः ॥ ६.४८.१९ ॥
काळाला अतिविलंब नाही, आणि मृत्यू जिंकणे अत्यंत कठीण आहे. जिथे राम आपल्या भावासह युद्धात पडून आहे.
6.48.20
न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्।
नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम् ॥ ६.४८.२० ॥
राम आणि महारथी लक्ष्मण यांच्यासाठी मी तितका शोक करत नाही, स्वतःसाठी किंवा आईसाठीही नाही, जितका तपस्विनी सासूसाठी करतो.
6.48.21
सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम्।
कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम् ॥ ६.४८.२१ ॥
ती सतत विचार करते: व्रत पूर्ण करून परत आलेल्याला मी कधी पाहीन, आणि सीता व राघवासह लक्ष्मणाला कधी पाहीन?
6.48.22
परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत्।
मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति ॥ ६.४८.२२ ॥
विलाप करणाऱ्या तिला राक्षसी त्रिजटा म्हणाली: हे देवी, विषाद करू नकोस; हा तुझा पती अजूनही जिवंत आहे.
6.48.23
कारणनि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च।
यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.४८.२३ ॥
हे देवी, हे दोन बंधू राम आणि लक्ष्मण कसे जिवंत आहेत याची मोठी आणि योग्य कारणे मी सांगेन.
6.48.24
नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च।
भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ ॥ ६.४८.२४ ॥
युद्धात धनी मारला गेला की योद्ध्यांची तोंडे क्रोधाने व्यापलेली किंवा हर्षाच्या उत्सुकतेने भरलेली नसतात.
6.48.25
इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः।
दिव्यं त्वां धारयेन् नेदं यद्येतौ गतजीवितौ ॥ ६.४८.२५ ॥
हे वैदेही, हे पुष्पक नावाचे दिव्य विमान आहे. हे दोघे जर मृत झाले असते तर ते तुला वाहून नेऊ शकले नसते.
6.48.26
हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा।
सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले ॥ ६.४८.२६ ॥
प्रमुख वीर मारले गेल्यामुळे, उत्साह गमावलेली आणि निष्क्रिय झालेली सेना पाण्यात सुकाणू तुटलेल्या नावेप्रमाणे रणभूमीवर भटकत आहे.
6.48.27
इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि।
सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ ॥ ६.४८.२७ ॥
हे तपस्विनी, पण ही निश्चिंत आणि अविचलित सेना काकुत्स्थांचे (राम-लक्ष्मणाचे) रक्षण करीत आहे — हे प्रेमाने मी तुला सांगतो.
6.48.28
सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः।
अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते ॥ ६.४८.२८ ॥
म्हणून तू पूर्ण विश्वासाने राहा; सुखदायक अनुमानांनी काकुत्स्थ दोघे अक्षत आहेत हे समज — प्रेमाने मी तुला हे सांगतो.
6.48.29
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि।
चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम ॥ ६.४८.२९ ॥
हे मैथिली, मी यापूर्वी कधी असत्य बोललो नाही, आणि पुढेही बोलणार नाही. तुझ्या सच्चारित्र्यामुळे आणि सौम्य स्वभावामुळे तू माझ्या मनात शिरली आहेस.
6.48.30
नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः।
तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव ॥ ६.४८.३० ॥
या दोघांना इंद्रासह देव आणि असुरांनाही युद्धात जिंकता येणार नाही. असे दृश्य पाहूनच मी तुला हे सांगितले आहे.
6.48.31
इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि।
विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति ॥ ६.४८.३१ ॥
हे मैथिली, बाणांनी घडलेले हे अत्यंत अद्भुत दृश्य पाहा. मूर्च्छित होऊन पडलेल्या या दोघांना अजूनही लक्ष्मी सोडत नाही.
6.48.32
प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम्।
दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम् ॥ ६.४८.३२ ॥
ज्या पुरुषांचे प्राण व आयुष्य संपले आहे, त्यांची मुखे दिसताना सामान्यतः केवळ विकृतीच दिसते.
6.48.33
त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे।
रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम् ॥ ६.४८.३३ ॥
हे जनककन्ये, शोक, दुःख आणि मोह सोड. राम-लक्ष्मणांसाठी आज जिवंत राहणे शक्य नाही.
6.48.34
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा।
कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली ॥ ६.४८.३४ ॥
तिचे बोल ऐकून देवकन्येसमान सीता हात जोडून म्हणाली, "असेच होवो."
6.48.35
विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम्।
दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता ॥ ६.४८.३५ ॥
मनाच्या वेगाने जाणारे ते पुष्पक विमान परत वळवून, दुःखी सीतेला त्रिजटेने लंकेतच प्रवेश करवला.
6.48.36
ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा।
अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता ॥ ६.४८.३६ ॥
मग त्रिजटेसह पुष्पकातून उतरून, राक्षसींनी तिला अशोकवनिकेतच नेले.
6.48.37
प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां
तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम्।
सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ
परं विषादं समुपाजगाम ॥ ६.४८.३७ ॥
अनेक वृक्षसमूहांनी भरलेल्या त्या राक्षसराजाच्या विहारभूमीत प्रवेश करून, ती पाहून आणि दोन राजपुत्रांचा विचार करून, सीता अत्यंत विषादाने व्यापली गेली.