વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.49.1
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६.४९.१ ॥
ભયંકર બાણબંધનથી બંધાયેલા દશરથના બે પુત્રો, ફૂંફાડા મારતા બે નાગોની જેમ, લોહીથી ભીંજાઈને પડ્યા હતા.
6.49.2
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ ६.४९.२ ॥
તે સર્વ મહાબલી શ્રેષ્ઠ વાનરો સુગ્રીવ સાથે તે બે મહાત્માઓને ઘેરીને શોકમાં ડૂબેલા ઊભા હતા.
6.49.3
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥ ६.४९.३ ॥
એ દરમિયાન પરાક્રમી રામ, પોતાની સ્થિરતા અને આંતરિક સત્ત્વબળથી, બાણોથી બંધાયેલા હોવા છતાં, ભાનમાં આવ્યા.
6.49.4
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ६.४९.४ ॥
પછી લોહીથી લથબથ, ઊંડે ઘાયલ, દીન મુખે પડેલા ભાઈને જોઈને આતુર રામ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
6.49.5
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ६.४९.५ ॥
આજે યુદ્ધમાં પરાજિત થઈને પડેલા ભાઈને હું જોઉં છું, તો પાછી મળેલી સીતાથી કે આ જીવનથી મારે શું કામ?
6.49.6
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६.४९.६ ॥
મર્ત્યલોકમાં સીતા જેવી સ્ત્રી શોધી શકાય; પણ લક્ષ્મણ જેવો ભાઈ, સહાયક અને યુદ્ધમાં સાથી મળી શકે નહીં.
6.49.7
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम्।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६.४९.७ ॥
વાનરોની સામે જો સુમિત્રાના પુત્રને આનંદ આપનાર લક્ષ્મણ મૃત્યુ પામે, તો હું પણ પ્રાણ ત્યજી દઈશ.
6.49.8
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ६.४९.८ ॥
હું માતા કૌશલ્યાને શું કહીશ? કૈકેયીને શું કહીશ? પુત્રને જોવા તલસતી માતા સુમિત્રાને કેવી રીતે કહીશ?
6.49.9
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ६.४९.९ ॥
વાછરડું ગુમાવેલી ગાય અને ધ્રૂજતી કુરરી પક્ષીની જેમ ધ્રૂજતી સુમિત્રાને, તેના વિના પાછો જઈશ તો કેવી રીતે આશ્વાસન આપીશ?
6.49.10
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः ॥ ६.४९.१० ॥
યશસ્વી શત્રુઘ્ન અને ભરતને કેવી રીતે કહીશ? મારી સાથે વનમાં આવેલો તે વિના હું પાછો આવ્યો છું.
6.49.11
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे ॥ ६.४९.११ ॥
માતા સુમિત્રાનો ઠપકો હું સહન કરી શકીશ નહીં. અહીં જ દેહ ત્યજી દઈશ; જીવવાની મારી ઇચ્છા નથી.
6.49.12
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ ६.४९.१२ ॥
દુષ્કર્મી, અનાર્ય એવા મને ધિક્કાર! જેના કારણે લક્ષ્મણ પડીને બાણોની શય્યા પર પ્રાણહીન જેવો સૂતો છે.
6.49.13
त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ ६.४९.१३ ॥
લક્ષ્મણ, હંમેશાં અત્યંત દુઃખી છતાં તું મને આશ્વાસન આપતો; આજે પ્રાણ ગયા હોવાથી દુઃખી એવા મારી સાથે બોલવા તું અસમર્થ છે.
6.49.14
येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः ॥ ६.४९.१४ ॥
આજે યુદ્ધમાં ભૂમિ પર ઘણા રાક્ષસોને હણનાર શૂરવીર તું, આજે એ જ ભૂમિ પર ધીમે ધીમે ઘાયલ થઈને સૂતો છે.
6.49.15
शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ ६.४९.१५ ॥
આ બાણોની શય્યા પર લોહી વહેતું સૂતેલો તું, બાણરૂપ થઈને અસ્ત થતા સૂર્યની જેમ ઝળહળે છે.
6.49.16
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ ६.४९.१६ ॥
બાણોથી મર્મસ્થાનો ઘવાયાં હોવાથી તું અહીં બોલી શકતો નથી; વેદનાથી ન બોલતા તારી લાલ આંખો જ તે સૂચવે છે.
6.49.17
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६.४९.१७ ॥
હું વનમાં જતો હતો ત્યારે મહાતેજસ્વી આ જેમ મારી પાછળ આવ્યો હતો, તેમ હું પણ તેની પાછળ યમલોક સુધી જઈશ.
6.49.18
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६.४९.१८ ॥
હંમેશાં પ્રિય સ્વજન અને મને સદા અનુસરનાર આ, મારા અનાર્યની દુષ્ટ નીતિઓને કારણે આજે આ સ્થિતિમાં આવી પડ્યો છે.
6.49.19
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन ॥ ६.४९.१९ ॥
અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલા છતાં વીર લક્ષ્મણે ક્યારેય મને કઠોર કે અપ્રિય વચન કહ્યું હોય એવું મને યાદ નથી.
6.49.20
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ ६.४९.२० ॥
એક જ વેગે પાંચસો બાણ છોડનાર, અને બાણ તથા અસ્ત્રોમાં કાર્તવીર્યથી પણ અધિક એવો લક્ષ્મણ.
6.49.21
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ ६.४९.२१ ॥
જે મહાત્મા ઇન્દ્રના અસ્ત્રોને પણ અસ્ત્રોથી હટાવી શકતો હતો, જે મહામૂલ્ય શય્યાને યોગ્ય હતો, એ આ ધરતી પર હણાઈને સૂતો છે.
6.49.22
तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ ६.४९.२२ ॥
મેં રાક્ષસોના રાજા તરીકે વિભીષણને નીમ્યો નથી, એટલે એ વ્યર્થ વિલાપ મને નિશ્ચય બાળશે, એમાં શંકા નથી.
6.49.23
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति ॥ ६.४९.२३ ॥
હે સુગ્રીવ, આ જ ક્ષણે તારે અહીંથી પાછા ફરવું જોઈએ; હે રાજન્, મને નિર્બળ માનીને રાવણ તારા પર વિજય મેળવશે.
6.49.24
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ॥ ६.४९.२४ ॥
હે સુગ્રીવ, અંગદને આગળ રાખીને સેના અને પરિવાર સહિત નીલ અને નળ સાથે સમુદ્ર પાર કર.
6.49.25
कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ ६.४९.२५ ॥
યુદ્ધમાં બીજાઓ માટે દુષ્કર એવું એ મહાન કાર્ય થયું છે. ઋક્ષરાજ અને ગોલાંગૂલાધિપતિથી હું પ્રસન્ન છું.
6.49.26
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ॥ ६.४९.२६ ॥
અંગદે કર્મ કર્યું, મૈંદ અને દ્વિવિદે પણ કર્યું. યુદ્ધમાં કેસરી અને સંપાતિએ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું.
6.49.27
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ॥ ६.४९.२७ ॥
ગવય, ગવાક્ષ, શરભ, ગજ અને અન્ય વાનરોએ મારા માટે જીવ છોડીને યુદ્ધ કર્યું.
6.49.28
न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम ॥ ६.४९.२८ ॥
હે સુગ્રીવ, દૈવને મનુષ્યો ઓળંગી શકતા નથી. પરંતુ મિત્ર કે હિતૈષી દ્વારા મારા માટે જે શક્ય હતું તે થયું.
6.49.29
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ ६.४९.२९ ॥
હે સુગ્રીવ, ધર્મભીરુ એવા તમે બધું કર્યું. હે વાનરશ્રેષ્ઠો, તમે મિત્રનું કાર્ય કર્યું છે.
6.49.30
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम् ॥ ६.४९.३० ॥
હું તમને સૌને રજા આપું છું, જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જઈ શકો છો. તેનો વિલાપ સાંભળનારા સર્વ વાનરો.
6.49.31
वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ६.४९.३१ ॥
કાળી નહીં એવી આંખોવાળા વાનરોએ આંખોમાંથી આંસુ વહાવ્યાં.
6.49.32
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः ॥ ६.४९.३२ ॥
પછી વિભીષણ બધી સેનાઓને સ્થાપિત કરીને, હાથમાં ગદા લઈને, જ્યાં રાઘવ હતા ત્યાં ઝડપથી આવ્યો.
6.49.33
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम्।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ६.४९.३३ ॥
વાદળી અંજનના ઢગલા જેવા ઝડપથી આવતા તેને જોઈને, તે રાવણનો પુત્ર છે એમ માનીને બધા વાનરો ભાગી ગયા.