वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.49.1
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६.४९.१ ॥
भयंकर बाणबंधनात बद्ध झालेले दशरथाचे दोन पुत्र, फुत्कार टाकणाऱ्या दोन नागांसारखे, रक्ताने माखून पडले होते.
6.49.2
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ ६.४९.२ ॥
ते सर्व महाबलवान श्रेष्ठ वानर सुग्रीवासह त्या दोन महात्म्यांना वेढा घालून शोकाने व्याकूळ होऊन उभे होते.
6.49.3
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥ ६.४९.३ ॥
याच वेळी पराक्रमी राम, आपल्या स्थैर्यामुळे आणि अंतःसामर्थ्यामुळे, बाणांनी बांधलेले असूनही, शुद्धीवर आले.
6.49.4
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ६.४९.४ ॥
मग रक्ताने माखलेल्या, खोलवर घायाळ झालेल्या, दीन चेहऱ्याने पडलेल्या बंधूला पाहून व्याकूळ राम विलाप करू लागले.
6.49.5
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ६.४९.५ ॥
आज युद्धात पराभूत होऊन पडलेल्या बंधूला मी पाहत असताना, परत मिळालेल्या सीतेचे किंवा या जीवनाचे मला काय प्रयोजन?
6.49.6
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६.४९.६ ॥
मर्त्यलोकात सीतेसारखी स्त्री शोधून मिळू शकेल; पण लक्ष्मणासारखा बंधू, सहाय्यक आणि युद्धातील सोबती मिळणार नाही.
6.49.7
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम्।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६.४९.७ ॥
वानरांसमोर जर सुमित्रेच्या पुत्राचा आनंद वाढवणारा लक्ष्मण मरण पावला, तर मी सुद्धा प्राण त्यागीन.
6.49.8
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ६.४९.८ ॥
मी माता कौसल्येला काय सांगू? कैकेयीला काय सांगू? पुत्राच्या दर्शनासाठी आतुर असलेल्या माता सुमित्रेला कसे सांगू?
6.49.9
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ६.४९.९ ॥
वासरू हरवलेल्या गाईप्रमाणे आणि थरथरणाऱ्या कुररी पक्ष्याप्रमाणे कापणाऱ्या सुमित्रेला, तो नसताना परत गेलो तर कसे धीर देऊ?
6.49.10
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः ॥ ६.४९.१० ॥
यशस्वी शत्रुघ्न आणि भरताला कसे सांगू? माझ्यासोबत वनात आलेला तो नसताना मी परत आलो आहे.
6.49.11
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे ॥ ६.४९.११ ॥
माता सुमित्रेची निंदा मी सहन करू शकणार नाही. येथेच देह त्यागीन; जगण्याची माझी इच्छा नाही.
6.49.12
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ ६.४९.१२ ॥
दुष्कर्मी, अनार्य अशा मला धिक्कार असो! ज्याच्यामुळे लक्ष्मण पडून बाणांच्या शय्येवर निष्प्राण झाल्यासारखा निजला आहे.
6.49.13
त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ ६.४९.१३ ॥
लक्ष्मणा, नेहमी अत्यंत खिन्न असूनही तू मला धीर देत होतास; आज प्राण गेल्यामुळे दुःखी अशा मजशी बोलण्यास तू समर्थ नाहीस.
6.49.14
येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः ॥ ६.४९.१४ ॥
आज युद्धात ज्याने भूमीवर पुष्कळ राक्षसांना ठार केले, तो शूर तू आज त्याच भूमीवर हळूहळू घायाळ होऊन पडला आहेस.
6.49.15
शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ ६.४९.१५ ॥
या बाणांच्या शय्येवर रक्ताने न्हालेला तू पडलेला आहेस; बाण होऊन अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याप्रमाणे तू तेजस्वी दिसतोस.
6.49.16
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ ६.४९.१६ ॥
बाणांनी मर्मस्थळे घायाळ झाल्यामुळे तू इथे बोलू शकत नाहीस; वेदनेने न बोलणाऱ्या तुझ्या लाल डोळ्यांवरून ते दिसते.
6.49.17
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६.४९.१७ ॥
मी वनात जात असताना महातेजस्वी हा जसा माझ्या मागोमाग आला होता, तसाच मीही याच्या मागे यमलोकापर्यंत जाईन.
6.49.18
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६.४९.१८ ॥
नेहमी प्रिय बंधू आणि माझ्याशी सदैव अनुकूल असलेला हा, माझ्या अनार्याच्या दुष्ट धोरणांमुळे आज या स्थितीला आला आहे.
6.49.19
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन ॥ ६.४९.१९ ॥
अत्यंत संतप्त असतानाही वीर लक्ष्मणाने कधी माझ्याशी कठोर किंवा अप्रिय शब्द उच्चारल्याचे मला आठवत नाही.
6.49.20
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ ६.४९.२० ॥
एकाच वेगाने पाचशे बाण सोडणारा, आणि बाण व अस्त्रांमध्ये कार्तवीर्यापेक्षाही श्रेष्ठ असलेला लक्ष्मण.
6.49.21
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ ६.४९.२१ ॥
जो महात्मा इंद्राच्या अस्त्रांनाही अस्त्रांनी परतवू शकत होता, जो मौल्यवान शय्येला योग्य होता, तो हा आता भूमीवर मृत पडला आहे.
6.49.22
तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ ६.४९.२२ ॥
मी राक्षसांचा राजा म्हणून विभीषणाला नेमले नाही, त्यामुळे ते व्यर्थ विलाप मला निश्चितच जाळतील, यात शंका नाही.
6.49.23
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति ॥ ६.४९.२३ ॥
हे सुग्रीवा, याच क्षणी तू इथून परत जावेस; राजा, मला दुर्बल समजून रावण तुला पराभूत करेल.
6.49.24
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ॥ ६.४९.२४ ॥
हे सुग्रीवा, अंगदाला पुढे ठेवून सैन्य व परिवारासह नील आणि नल यांच्यासह समुद्र पार कर.
6.49.25
कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ ६.४९.२५ ॥
युद्धात इतरांना कठीण असे ते महत्कार्य झाले आहे. ऋक्षराज आणि गोलांगूलाधिपती यांच्यावर मी संतुष्ट आहे.
6.49.26
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ॥ ६.४९.२६ ॥
अंगदाने कर्म केले, मैंद आणि द्विविदानेही केले. संग्रामात केसरी आणि संपाती यांनी घोर युद्ध केले.
6.49.27
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ॥ ६.४९.२७ ॥
गवय, गवाक्ष, शरभ, गज आणि इतर वानरांनी माझ्यासाठी प्राणाची पर्वा न करता युद्ध केले.
6.49.28
न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम ॥ ६.४९.२८ ॥
हे सुग्रीवा, दैवाचे उल्लंघन मानवांना शक्य नाही. परंतु मित्र किंवा हितचिंतकाला माझ्यासाठी जे शक्य होते ते केले गेले.
6.49.29
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ ६.४९.२९ ॥
हे सुग्रीवा, धर्मभीरू अशा तुम्ही सर्व काही केले. हे वानरश्रेष्ठांनो, तुम्ही मित्राचे कार्य केले.
6.49.30
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम् ॥ ६.४९.३० ॥
मी तुम्हा सर्वांना अनुमती देतो, इच्छेनुसार जाऊ शकता. त्याचा विलाप ऐकलेले सर्व वानर.
6.49.31
वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ६.४९.३१ ॥
काळे नसलेले डोळे असलेल्या वानरांनी डोळ्यांतून अश्रू ढाळले.
6.49.32
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः ॥ ६.४९.३२ ॥
नंतर विभीषणाने सर्व सैन्य स्थापून, हातात गदा घेऊन, जेथे राघव होते तेथे त्वरेने आला.
6.49.33
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम्।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ६.४९.३३ ॥
निळ्या अंजनाच्या राशीसारखा त्वरेने येणारा त्याला पाहून, तो रावणपुत्र आहे असे समजून सर्व वानर पळून गेले.