ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 6.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.49.1
घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ६.४९.१ ॥
ਭਿਆਨਕ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰਦੇ ਦੋ ਨਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੇ ਪਏ ਸਨ।
6.49.2
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ ६.४९.२ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਮੇਤ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਤਮਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
6.49.3
एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान्।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥ ६.४९.३ ॥
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਕਰਕੇ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।
6.49.4
ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम्।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ६.४९.४ ॥
ਫਿਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਦੀਨ ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਤੁਰ ਰਾਮ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
6.49.5
किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ६.४९.५ ॥
ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਪਏ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਈ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਕੀ ਕੰਮ?
6.49.6
शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६.४९.६ ॥
ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਨਾਰੀ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਰਗਾ ਭਰਾ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।
6.49.7
परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम्।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ६.४९.७ ॥
ਜੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।
6.49.8
किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम्।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ६.४९.८ ॥
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂਗਾ?
6.49.9
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ६.४९.९ ॥
ਵੱਛੜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਕੰਬਦੀ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਨੂੰ, ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਧੀਰਜ ਦਿਆਂਗਾ?
6.49.10
कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम्।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः ॥ ६.४९.१० ॥
ਯਸ਼ਸਵੀ ਸ਼ਤਰੂਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂਗਾ? ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ।
6.49.11
उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे ॥ ६.४९.११ ॥
ਮਾਤਾ ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਦਾ ਉਲਾਹਮਾ ਮੈਂ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ; ਜੀਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ।
6.49.12
धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ ६.४९.१२ ॥
ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਨਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮੈਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ! ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਡਿੱਗ ਕੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਰਦੇ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।
6.49.13
त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ ६.४९.१३ ॥
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।
6.49.14
येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः ॥ ६.४९.१४ ॥
ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੂਰਮਾ ਤੂੰ ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਹੈਂ।
6.49.15
शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ ६.४९.१५ ॥
ਇਸ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੂੰ, ਤੀਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਤ ਹੁੰਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ।
6.49.16
बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम्।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ ६.४९.१६ ॥
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਦਰਦ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲਦੇ ਤੇਰੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।
6.49.17
यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ ६.४९.१७ ॥
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਇਹ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯਮਲੋਕ ਤੱਕ ਜਾਵਾਂਗਾ।
6.49.18
इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६.४९.१८ ॥
ਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਨੇਹੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਹ, ਮੇਰੇ ਅਨਾਰਯ ਦੀਆਂ ਬੁਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
6.49.19
सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन ॥ ६.४९.१९ ॥
ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਕਹੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ।
6.49.20
विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ ६.४९.२० ॥
ਇੱਕੋ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਲਕਸ਼ਮਣ।
6.49.21
अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ ६.४९.२१ ॥
ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੇਜ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
6.49.22
तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ ६.४९.२२ ॥
ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਵਿਲਾਪ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
6.49.23
अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति ॥ ६.४९.२३ ॥
ਹੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਇਸੇ ਪਲ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਵਣ ਤੈਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇਵੇਗਾ।
6.49.24
अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम्।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ॥ ६.४९.२४ ॥
ਹੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੈਨਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ।
6.49.25
कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ ६.४९.२५ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਔਖਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਗੋਲਾਂਗੂਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
6.49.26
अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च।
युद्धं केसरिणा संख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ॥ ६.४९.२६ ॥
ਅੰਗਦ ਨੇ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਮੈਂਦ ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰੀ ਅਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
6.49.27
गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ॥ ६.४९.२७ ॥
ਗਵਯ, ਗਵਾਕਸ਼, ਸ਼ਰਭ, ਗਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
6.49.28
न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम ॥ ६.४९.२८ ॥
ਹੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਦੈਵ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਟਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸੰਭਵ ਸੀ ਉਹ ਕੀਤਾ।
6.49.29
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ ६.४९.२९ ॥
ਹੇ ਸੁਗਰੀਵ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।
6.49.30
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ।
शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम् ॥ ६.४९.३० ॥
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਸਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ।
6.49.31
वर्तयांचक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ६.४९.३१ ॥
ਕਾਲੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਾਏ।
6.49.32
ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः ॥ ६.४९.३२ ॥
ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਸਨ ਉੱਥੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਆਇਆ।
6.49.33
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम्।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ६.४९.३३ ॥
ਨੀਲੇ ਸੁਰਮੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੇ ਛੇਤੀ ਆਉਂਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।