বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.52.1
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.५२.१ ॥
ভয়ংকর বিক্রমশালী রাক্ষস ধূম্রাক্ষকে যুদ্ধে যাত্রা করতে দেখে, যুদ্ধাকাঙ্ক্ষী সমস্ত বানর আনন্দে গর্জন করে উঠল।
6.52.2
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥ ६.५२.२ ॥
বানর ও রাক্ষসদের মধ্যে ভীষণ তুমুল যুদ্ধ শুরু হল; তারা ভয়ংকর বৃক্ষ, শূল ও মুদগর দিয়ে একে অপরকে আঘাত করতে লাগল।
6.52.3
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः ॥ ६.५२.३ ॥
রাক্ষসদের দ্বারা ভয়ংকর বানরেরা চারদিকে ছিন্নভিন্ন হল; বানরদের দ্বারা রাক্ষসরাও বৃক্ষের আঘাতে ভূমিতে লুটিয়ে পড়ল।
6.52.4
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ६.५२.४ ॥
কিন্তু অতি ক্রুদ্ধ রাক্ষসেরা তীক্ষ্ণ বাণে বানরদের বিদ্ধ করল; সেগুলি ভয়ংকর দর্শন, কংক পাখির পালকযুক্ত ও সোজা ছুটে যাওয়া বাণ।
6.52.5
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः ॥ ६.५२.५ ॥
তারা ভয়ংকর গদা, পট্টিশ, কূটমুদগর, ভীষণ পরিঘ ও বিচিত্র ত্রিশূল ধারণ করে সজ্জিত ছিল।
6.52.6
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.५२.६ ॥
রাক্ষসদের দ্বারা বিদীর্ণ হয়েও সেই মহাবলশালী বানরেরা ক্রোধজনিত উল্লাসে নির্ভয়ের মতো বীরকর্ম সম্পাদন করল।
6.52.7
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ६.५२.७ ॥
বাণে বিদ্ধ দেহ, শূলে ক্ষতবিক্ষত শরীর সেই বানর যূথপতিরা সেখানে বৃক্ষ ও শিলা তুলে নিল।
6.52.8
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः।
ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे ॥ ६.५२.८ ॥
ভীষণ বেগবান সেই হনুমানেরা গর্জন করতে করতে এদিক-ওদিক ছুটে বীর রাক্ষসদের পিষে ফেলল এবং নিজেদের নাম ঘোষণা করল।
6.52.9
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ६.५२.९ ॥
বানর ও রাক্ষসদের সেই যুদ্ধ অদ্ভুত ও ভয়ংকর হয়ে উঠল; বিবিধ শিলা ও বহুশাখাযুক্ত বৃক্ষ ব্যবহৃত হল।
6.52.10
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ ६.५२.१० ॥
বিজয়াকাঙ্ক্ষী বানরদের দ্বারা পিষ্ট কিছু রাক্ষস, যারা রক্তভোজী, মুখ দিয়ে রক্ত বমি করল।
6.52.11
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः ॥ ६.५२.११ ॥
কিছু রাক্ষসের পার্শ্বদেশ বিদীর্ণ হল; কেউ কেউ বৃক্ষের আঘাতে স্তূপীকৃত হল; কেউ শিলায় চূর্ণ হল; কেউ দাঁতে ছিন্নভিন্ন হল।
6.52.12
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः ॥ ६.५२.१२ ॥
বিমথিত ধ্বজা, ভগ্ন খড়্গ এবং বিধ্বস্ত রথের আঘাতে কিছু রজনীচর রাক্ষস ব্যথিত হল।
6.52.13
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ॥ ६.५२.१३ ॥
পর্বতের মতো বিশাল গজরাজ, বনবাসী বানরদের পর্বতশিখর, পদদলিত ঘোড়া ও তাদের আরোহীদের দ্বারা ভূতল আচ্ছন্ন হলো।
6.52.14
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः ॥ ६.५२.१४ ॥
ভয়ংকর বিক্রমী বানরেরা লাফিয়ে উঠে বেগে ছুটে এসে তীক্ষ্ণ নখে রাক্ষসদের মুখ চিরে দিল।
6.52.15
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.१५ ॥
বিষণ্ণ মুখ ও বিক্ষিপ্ত কেশে তারা রক্তের গন্ধে মূঢ় হয়ে আবার ভূমিতে লুটিয়ে পড়ল।
6.52.16
अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ ६.५२.१६ ॥
অন্য কেউ কেউ, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ ও ভয়ংকর বিক্রমী রাক্ষসেরা, বজ্রসম কঠিন হাতের চাপড়ে বানরদের উপর ঝাঁপিয়ে পড়ল।
6.52.17
वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः ॥ ६.५२.१७ ॥
বানরদের দ্বারা ভূপাতিত হয়ে, আরও দ্রুতগামী বানরদের বেগে আহত হয়ে তারা মুষ্ঠি, পা, দাঁত ও গাছ দিয়ে পিষ্ট হয়ে পড়ে গেল।
6.52.18
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ ६.५२.१८ ॥
সেনাদের পালাতে দেখে রাক্ষসশ্রেষ্ঠ ধূম্রাক্ষ ক্রোধে যুদ্ধরত বানরদের সংহার করতে লাগল।
6.52.19
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः।
मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले ॥ ६.५२.१९ ॥
কিছু বানর বর্শার আঘাতে বিধ্বস্ত হয়ে রক্ত ঝরাতে ঝরাতে, আর কিছু মুগুরের আঘাতে আহত হয়ে ভূমিতে পড়ে গেল।
6.52.20
परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥ ६.५२.२० ॥
কেউ কেউ পরিঘের আঘাতে চূর্ণ হলো, কেউ ভিন্দিপালের আঘাতে বিদীর্ণ হলো; কেউ পট্টিশের আঘাতে নিষ্পিষ্ট হয়ে বিহ্বল হয়ে প্রাণ হারাল।
6.52.21
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः।
केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ ६.५२.२१ ॥
কিছু বনচারী বানর রক্তে ভিজে ভূমিতে নিহত হলো; কিছু যুদ্ধে ক্রুদ্ধ রাক্ষসদের দ্বারা তাড়িত হয়ে ছত্রভঙ্গ হয়ে বিনষ্ট হলো।
6.52.22
विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः ॥ ६.५२.२२ ॥
কারও হৃদয় বিদীর্ণ হয়ে এক পাশে কাত হয়ে শুয়ে ছিল; কেউ ত্রিশূলে বিদীর্ণ হয়ে নাড়িভুঁড়ি বেরিয়ে এল।
6.52.23
तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ ६.५२.२३ ॥
সেই অতি ভয়ংকর মহাযুদ্ধ, বানর ও রাক্ষসে পরিপূর্ণ, অস্ত্রে বহুল, শিলা ও বৃক্ষে আকীর্ণ হয়ে প্রকাশ পেল।
6.52.24
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्।
मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ ६.५२.२४ ॥
ধনুকের জ্যা-রূপ তন্ত্রীতে মধুর, হিক্কার মতো তালে সমন্বিত, মৃদু মেঘগর্জনের গানের মতো সেই যুদ্ধ-গান্ধর্ব প্রকাশ পেল।
6.52.25
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि।
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः ॥ ६.५२.२५ ॥
কিন্তু ধনুক হাতে ধূম্রাক্ষ যুদ্ধের সম্মুখভাগে হাসতে হাসতে বানরদের শরবর্ষণে চারদিকে ছত্রভঙ্গ করে দিল।
6.52.26
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.५२.२६ ॥
ধূম্রাক্ষের আঘাতে পীড়িত ও ব্যথিত সেনাদলকে দেখে পবনপুত্র অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে এক বিশাল শিলা তুলে নিয়ে অগ্রসর হলেন।
6.52.27
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ ६.५२.२७ ॥
ক্রোধে দ্বিগুণ রক্তিম চোখে, পিতার সমান পরাক্রমী তিনি সেই শিলা ধূম্রাক্ষের রথের দিকে নিক্ষেপ করলেন।
6.52.28
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात्।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ ६.५२.२८ ॥
তার দিকে ধেয়ে আসা শিলা দেখে ব্যস্ততায় গদা তুলে, রথ থেকে বেগে লাফিয়ে নেমে ভূমিতে অবিচলভাবে দাঁড়াল।
6.52.29
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ ६.५२.२९ ॥
সেই শিলা তার রথ চূর্ণ করে, চাকা, কূবর, অশ্ব, ধ্বজ ও ধনুকসহ ভূমিতে পড়ল।
6.52.30
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ६.५२.३० ॥
তার রথ ভেঙে পবনপুত্র হনুমান কাণ্ড ও শাখাসহ বৃক্ষের দ্বারা রাক্ষসদের সংহার করলেন।
6.52.31
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.३१ ॥
মাথা ফেটে, রক্তে সিক্ত রাক্ষসেরা এবং বৃক্ষের আঘাতে পিষ্ট অন্যেরা মাটিতে পড়ে গেল।
6.52.32
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ६.५२.३२ ॥
রাক্ষস সেনাদের তাড়িয়ে দিয়ে, বায়ুপুত্র হনুমান একটি পর্বতশৃঙ্গ তুলে নিয়ে ধূম্রাক্ষের দিকে ছুটে গেলেন।
6.52.33
तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ६.५२.३३ ॥
তাঁকে ছুটে আসতে দেখে, পরাক্রমী ধূম্রাক্ষ গদা তুলে গর্জন করতে করতে সহসা হনুমানের দিকে ধাবিত হল।
6.52.34
तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम्।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः ॥ ६.५२.३४ ॥
ক্রুদ্ধ ধূম্রাক্ষ সেই বহু-কাঁটাযুক্ত গদা দিয়ে হনুমানের মাথায় আঘাত করল।
6.52.35
ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ॥ ६.५२.३५ ॥
সেই ভয়ংকর বেগের গদার আঘাতে আহত হয়েও, বায়ুবলসম্পন্ন সেই বানর সেই আঘাতকে গ্রাহ্য করলেন না।
6.52.36
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्।
स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ॥ ६.५२.३६ ॥
তিনি ধূম্রাক্ষের মাথার মাঝখানে একটি পর্বতশৃঙ্গ নিক্ষেপ করলেন; তখন তাঁর সর্বাঙ্গ প্রসারিত হয়ে তিনি পর্বতশৃঙ্গের আঘাতে আহত হলেন।
6.52.37
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः।
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ६.५२.३७ ॥
ধূম্রাক্ষকে নিহত দেখে বিক্ষিপ্ত পর্বতের মতো সে সহসা ভূমিতে পড়ে গেল। অবশিষ্ট নিশাচরেরা ভীত হয়ে, বানরদের দ্বারা আহত হতে হতে, লঙ্কায় প্রবেশ করল।
6.52.38
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः ॥ ६.५२.३८ ॥
সেই পবনপুত্র শত্রুদের বধ করে, রক্তপ্রবাহী নদীগুলি ছড়িয়ে দিয়ে, শত্রুবধে উদ্ভূত ক্লান্তি নিয়ে মহাত্মা হয়ে, বানরদের দ্বারা অত্যন্ত সম্মানিত হয়ে আনন্দ লাভ করলেন।