વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.52.1
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.५२.१ ॥
ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષને યુદ્ધ માટે નીકળતો જોઈ, યુદ્ધની ઇચ્છાવાળા સર્વ વાનરો હર્ષથી ગર્જી ઊઠ્યા.
6.52.2
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥ ६.५२.२ ॥
વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે અત્યંત ભીષણ યુદ્ધ થયું; તેઓ ભયંકર વૃક્ષો, શૂળો અને મુદ્ગરોથી એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
6.52.3
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः ॥ ६.५२.३ ॥
રાક્ષસો દ્વારા ભયંકર વાનરો ચારે બાજુ કપાઈને પડવા લાગ્યા; વાનરો દ્વારા રાક્ષસો પણ વૃક્ષોથી ભૂમિ પર ઢળી પડ્યા.
6.52.4
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ६.५२.४ ॥
પણ અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલા રાક્ષસોએ વાનરોને તીક્ષ્ણ બાણોથી વીંધ્યા; તે ભયંકર દેખાતાં, કંકપક્ષીનાં પીછાંવાળાં અને સીધા ઊડનારાં બાણો હતાં.
6.52.5
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः ॥ ६.५२.५ ॥
તેઓ ભયંકર ગદા, પટ્ટિશ, કૂટમુદ્ગર, ઘોર પરિઘ અને વિચિત્ર ત્રિશૂળ જેવા શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા.
6.52.6
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.५२.६ ॥
રાક્ષસો દ્વારા ચીરાતા છતાં તે મહાબળવાન વાનરો, ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલા ઉત્સાહથી, નિર્ભયની જેમ પરાક્રમનાં કાર્યો કરવા લાગ્યા.
6.52.7
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ६.५२.७ ॥
બાણોથી શરીર વીંધાયેલા અને શૂળોથી દેહ ભેદાયેલા એ વાનર યૂથપતિઓએ ત્યાં વૃક્ષો અને શિલાઓ ઉપાડી લીધી.
6.52.8
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः।
ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे ॥ ६.५२.८ ॥
ભયંકર વેગવાળા એ વાનરો ગર્જના કરતા અહીં-તહીં દોડ્યા, વીર રાક્ષસોને કચડી નાખ્યા અને પોતાનાં નામ પણ પોકાર્યાં.
6.52.9
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ६.५२.९ ॥
વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચેનું એ યુદ્ધ અદ્ભુત અને ભયંકર બન્યું; વિવિધ શિલાઓ અને અનેક ડાળીવાળાં વૃક્ષોનો ઉપયોગ થયો.
6.52.10
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ ६.५२.१० ॥
વિજયની આકાંક્ષા ધરાવતા વાનરોએ કચડેલા કેટલાક રાક્ષસો, જેઓ રક્તભોજી હતા, મોઢેથી લોહી ઓકવા લાગ્યા.
6.52.11
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः ॥ ६.५२.११ ॥
કેટલાક રાક્ષસોની પાંસળીઓ ફાડી નખાઈ; કેટલાક વૃક્ષોથી ઢગલા થઈ ગયા; કેટલાક શિલાઓથી ચૂરેચૂરા થયા; કેટલાક દાંતોથી ફાડી નખાયા.
6.52.12
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः ॥ ६.५२.१२ ॥
તૂટેલા ધ્વજો, ભાંગેલી તલવારો અને ધ્વસ્ત રથોથી કેટલાક રજનીચર રાક્ષસો વ્યથિત થયા.
6.52.13
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ॥ ६.५२.१३ ॥
પર્વત જેવા વિશાળ ગજરાજો, વનવાસી વાનરોનાં પર્વતશિખરો, કચડાયેલા ઘોડાઓ અને તેમના સવારોથી ભૂતળ ઢંકાઈ ગયું.
6.52.14
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः ॥ ६.५२.१४ ॥
ભયંકર પરાક્રમી વાનરો કૂદી-ઊછળીને વેગથી આવીને તીક્ષ્ણ નખોથી રાક્ષસોનાં મુખ ફાડતા હતા.
6.52.15
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.१५ ॥
ઉદાસ મુખવાળા અને વિખરાયેલા વાળવાળા તે રાક્ષસો લોહીની ગંધથી મૂર્છિત થઈને ફરી ધરતી પર પડ્યા.
6.52.16
अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ ६.५२.१६ ॥
બીજા કેટલાક, અત્યંત ક્રોધિત અને ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસો, વજ્રના સ્પર્શ જેવી હથેળીઓથી વાનરો પર ધસી જતા હતા.
6.52.17
वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः ॥ ६.५२.१७ ॥
વાનરોથી પાડી દેવાયેલા, વધુ વેગવાન વાનરોથી વેગથી પ્રહાર પામેલા તેઓ મુક્કાઓ, પગો, દાંતો અને વૃક્ષોથી કચડાઈને પડતા હતા.
6.52.18
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ ६.५२.१८ ॥
સેનાને ભાગતી જોઈને રાક્ષસશ્રેષ્ઠ ધૂમ્રાક્ષ ક્રોધથી યુદ્ધ કરતા વાનરોનો સંહાર કરવા લાગ્યો.
6.52.19
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः।
मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले ॥ ६.५२.१९ ॥
કેટલાક વાનરો ભાલાઓથી કચડાઈને લોહી વહાવતા હતા; કેટલાક મુદ્ગરોથી પ્રહાર પામીને ધરતી પર પડ્યા.
6.52.20
परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥ ६.५२.२० ॥
કેટલાક પરિઘોથી કચડાયા, કેટલાક ભિંદિપાલોથી ચીરાયા; કેટલાક પટ્ટિશોથી મર્દાઈને, બેબાકળા થઈ પ્રાણ ત્યજી ગયા.
6.52.21
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः।
केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ ६.५२.२१ ॥
કેટલાક વનવાસી વાનરો લોહીમાં તરબોળ થઈ ભૂમિ પર હણાયા; કેટલાક યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાયેલા રાક્ષસો વડે ભગાડાઈને વિખેરાઈ નાશ પામ્યા.
6.52.22
विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः ॥ ६.५२.२२ ॥
કેટલાકના હૃદય ભેદાઈ ગયેલા, એક બાજુ પડેલા હતા; કેટલાક ત્રિશૂળોથી ચીરાઈને આંતરડાં બહાર નીકળી આવેલા.
6.52.23
तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ ६.५२.२३ ॥
તે અતિ ભયંકર મહાયુદ્ધ, વાનરો અને રાક્ષસોથી ભરેલું, શસ્ત્રોથી ભરપૂર, શિલાઓ અને વૃક્ષોથી આકીર્ણ થઈને શોભી રહ્યું હતું.
6.52.24
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्।
मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ ६.५२.२४ ॥
ધનુષ્યની પણછ રૂપી તંતુઓથી મધુર, હિચકી જેવા તાલોથી યુક્ત, મંદ ગર્જનાના ગીત જેવું તે યુદ્ધ-ગાંધર્વ શોભી રહ્યું હતું.
6.52.25
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि।
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः ॥ ६.५२.२५ ॥
પણ ધનુષ્ય હાથમાં લઈને ધૂમ્રાક્ષે યુદ્ધના અગ્રભાગે હસતાં હસતાં વાનરોને બાણવર્ષાથી ચારે દિશામાં ભગાડી મૂક્યા.
6.52.26
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.५२.२६ ॥
ધૂમ્રાક્ષથી પીડિત અને વ્યથિત સેનાને જોઈને પવનપુત્ર અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ એક વિશાળ શિલા ઉપાડીને આગળ વધ્યા.
6.52.27
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ ६.५२.२७ ॥
ક્રોધથી બમણી લાલ આંખોવાળા, પિતા જેવા જ પરાક્રમી તેમણે તે શિલા ધૂમ્રાક્ષના રથ તરફ ફેંકી.
6.52.28
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात्।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ ६.५२.२८ ॥
પોતાની તરફ આવતી શિલા જોઈને તેણે ઉતાવળે ગદા ઉપાડી, રથમાંથી વેગથી કૂદીને ધરતી પર સ્થિર ઊભો રહ્યો.
6.52.29
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ ६.५२.२९ ॥
તે શિલા તેનો રથ ચૂરેચૂરો કરીને, પૈડાં, કૂબર, ઘોડા, ધ્વજ અને ધનુષ્ય સહિત ધરતી પર પડી.
6.52.30
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ६.५२.३० ॥
તેનો રથ ભાંગીને પવનપુત્ર હનુમાને થડ અને ડાળીઓ સહિતના વૃક્ષોથી રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો.
6.52.31
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.३१ ॥
માથાં ફાટેલા, લોહીથી ભીંજાયેલા રાક્ષસો અને વૃક્ષોથી કચડાયેલા બીજાઓ ધરતી પર પડ્યા.
6.52.32
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ६.५२.३२ ॥
રાક્ષસ સેનાને ભગાડીને, પવનપુત્ર હનુમાન એક પર્વતશિખર ઉપાડીને ધૂમ્રાક્ષ તરફ દોડ્યા.
6.52.33
तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ६.५२.३३ ॥
તેને ધસી આવતો જોઈને પરાક્રમી ધૂમ્રાક્ષે ગદા ઉગામી અને ગર્જતો અચાનક હનુમાન તરફ દોડ્યો.
6.52.34
तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम्।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः ॥ ६.५२.३४ ॥
ક્રોધે ભરાયેલા ધૂમ્રાક્ષે તે અનેક કાંટાવાળી ગદાથી હનુમાનના માથા પર પ્રહાર કર્યો.
6.52.35
ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ॥ ६.५२.३५ ॥
તે ભયાનક વેગવાળી ગદાના પ્રહારથી ઘાયલ થયા છતાં, પવનબળવાળા તે કપિએ તે આઘાતની પરવા ન કરી.
6.52.36
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्।
स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ॥ ६.५२.३६ ॥
તેણે ધૂમ્રાક્ષના માથાના મધ્યભાગ પર પર્વતશિખર ફેંક્યું; ત્યારે તેના સર્વ અંગો ફેલાઈ જતાં તે પર્વતશિખરના આઘાતથી ઘાયલ થયો.
6.52.37
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः।
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ६.५२.३७ ॥
ધૂમ્રાક્ષને હણાયેલો જોઈને, વિખરાયેલા પર્વતની જેમ તે અચાનક ભૂમિ પર પડ્યો. બચેલા નિશાચરો ડરીને, વાનરોથી માર ખાતાં લંકામાં પ્રવેશ્યા.
6.52.38
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः ॥ ६.५२.३८ ॥
તે પવનપુત્રે શત્રુઓનો વધ કરીને, લોહીની નદીઓ વહેવડાવીને, શત્રુવધથી થયેલા થાકથી યુક્ત મહાત્મા બનીને, વાનરો દ્વારા અત્યંત સન્માનિત થતાં આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો.