वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.52.1
धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम्।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ ६.५२.१ ॥
भयंकर पराक्रमी राक्षस धूम्राक्ष युद्धासाठी निघालेला पाहून, युद्धाची इच्छा असलेले सर्व वानर हर्षाने गर्जू लागले.
6.52.2
तेषां सुतुमुलं युद्धं संजज्ञे कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥ ६.५२.२ ॥
वानर आणि राक्षस यांच्यात अत्यंत घनघोर युद्ध सुरू झाले; ते भयंकर वृक्ष, शूल आणि मुद्गरांनी एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.52.3
राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः ॥ ६.५२.३ ॥
राक्षसांनी भयंकर वानरांना सर्वत्र छिन्नभिन्न केले; वानरांनीही राक्षसांना वृक्षांनी जमिनीवर पाडले.
6.52.4
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः।
विव्यधुर्घोरसंकाशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ६.५२.४ ॥
पण अत्यंत संतप्त झालेल्या राक्षसांनी वानरांना तीक्ष्ण बाणांनी विंधले; ते भयंकर दिसणारे, कंक पक्ष्याच्या पंखांचे आणि सरळ जाणारे बाण होते.
6.52.5
ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः ॥ ६.५२.५ ॥
ते भयंकर गदा, पट्टिश, कूटमुद्गर, घोर परिघ आणि विचित्र त्रिशूळ अशा शस्त्रांनी सज्ज होते.
6.52.6
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.५२.६ ॥
राक्षसांकडून फाडले जात असतानाही ते महाबली वानर, संतापातून उत्पन्न झालेल्या उत्साहाने, निर्भयासारखे पराक्रम करू लागले.
6.52.7
शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ६.५२.७ ॥
बाणांनी शरीर छिन्न झालेले आणि शूळांनी देह भेदलेले ते वानरयूथपती तेथे वृक्ष आणि शिला उचलू लागले.
6.52.8
ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः।
ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे ॥ ६.५२.८ ॥
भयंकर वेगवान ते वानर गर्जना करीत इकडे तिकडे धावले, वीर राक्षसांना चिरडून टाकले आणि आपली नावे उच्चारू लागले.
6.52.9
तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम्।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ६.५२.९ ॥
वानर आणि राक्षस यांच्यातील ते युद्ध अद्भुत आणि भयंकर झाले; विविध शिला आणि अनेक फांद्यांची झाडे वापरली गेली.
6.52.10
राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ ६.५२.१० ॥
विजयाच्या इच्छेने भरलेल्या वानरांनी चिरडलेले काही राक्षस, जे रक्तभोजी होते, तोंडातून रक्त ओकू लागले.
6.52.11
पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः ॥ ६.५२.११ ॥
काही राक्षसांचे बरगडे फाडले गेले; काही वृक्षांनी ढिगाऱ्यात रचले गेले; काही शिलांनी चूर्ण झाले; काही दातांनी फाडले गेले.
6.52.12
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः ॥ ६.५२.१२ ॥
चुराडलेल्या ध्वजांनी, तुटलेल्या तलवारींनी आणि उद्ध्वस्त रथांनी काही रजनीचर राक्षस व्यथित झाले.
6.52.13
गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम्।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ॥ ६.५२.१३ ॥
पर्वताएवढ्या गजराजांनी, वनवासी वानरांच्या पर्वतशिखरांनी, तुडवलेल्या घोड्यांनी व त्यांच्या स्वारांनी भूतल व्यापले.
6.52.14
वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः ॥ ६.५२.१४ ॥
भयंकर पराक्रमी वानर उड्या मारून, वेगाने येऊन, तीक्ष्ण नखांनी राक्षसांची तोंडे फाडत होते.
6.52.15
विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.१५ ॥
उदास चेहऱ्याचे व विखुरलेल्या केसांचे ते राक्षस रक्ताच्या वासाने मूर्च्छित होऊन पुन्हा जमिनीवर कोसळले.
6.52.16
अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ ६.५२.१६ ॥
इतर काही, अत्यंत क्रुद्ध व भयंकर पराक्रमी राक्षस, वज्राच्या स्पर्शासारख्या तळव्यांनी वानरांवर धावून जात होते.
6.52.17
वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः ॥ ६.५२.१७ ॥
वानरांनी पाडले जाऊन, अधिक वेगवान वानरांनी वेगाने आघात केलेले ते राक्षस मुष्टींनी, पायांनी, दातांनी व झाडांनी ठेचून पडत होते.
6.52.18
सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ ६.५२.१८ ॥
सैन्य पळताना पाहून राक्षसश्रेष्ठ धूम्राक्ष संतापाने लढणाऱ्या वानरांचा संहार करू लागला.
6.52.19
प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः।
मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले ॥ ६.५२.१९ ॥
काही वानर भाल्यांनी चिरडले जाऊन रक्त वाहवत होते; काही मुद्गरांनी आघात पावून धरणीवर पडले.
6.52.20
परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥ ६.५२.२० ॥
काही परिघांनी चिरडले गेले, काही भिंदिपालांनी फाडले गेले; काही पट्टिशांनी चिरडून, गोंधळून निष्प्राण झाले.
6.52.21
केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः।
केचिद् विद्राविता नष्टाः संक्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ ६.५२.२१ ॥
काही वनवासी वानर रक्ताने भिजून भूमीवर मारले गेले; काही युद्धात संतप्त राक्षसांनी पळवून लावले जाऊन विखुरले आणि नष्ट झाले.
6.52.22
विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः ॥ ६.५२.२२ ॥
काहींची हृदये भेदली जाऊन ते एका कुशीवर पडून होते; काही त्रिशूळांनी फाडले जाऊन आतडी बाहेर आलेले होते.
6.52.23
तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससंकुलम्।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसंकुलम् ॥ ६.५२.२३ ॥
ते अति भयंकर महायुद्ध, वानर व राक्षसांनी भरलेले, शस्त्रांनी परिपूर्ण आणि शिळा व वृक्षांनी व्याप्त असे दिसत होते.
6.52.24
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम्।
मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ ६.५२.२४ ॥
धनुष्याच्या दोरीरूपी तंतूंनी मधुर, हिचक्यांसारख्या तालांनी युक्त, मंद गडगडाटाच्या गीतासारखे ते युद्ध-गांधर्व शोभत होते.
6.52.25
धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि।
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः ॥ ६.५२.२५ ॥
पण धनुष्य हाती घेतलेल्या धूम्राक्षाने रणभूमीच्या अग्रभागी हसत वानरांना बाणांच्या वर्षावाने सर्व दिशांना पळवून लावले.
6.52.26
धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः।
अभ्यवर्तत संक्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ६.५२.२६ ॥
धूम्राक्षाने पीडित व व्यथित झालेले सैन्य पाहून वायुपुत्र अत्यंत संतापून एक मोठी शिला उचलून पुढे सरसावला.
6.52.27
क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ ६.५२.२७ ॥
क्रोधाने दुप्पट लाल झालेल्या डोळ्यांचा, पित्याइतका पराक्रमी तो वायुपुत्र ती शिला धूम्राक्षाच्या रथावर फेकता झाला.
6.52.28
आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात्।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ ६.५२.२८ ॥
आपल्यावर येणारी शिला पाहून त्याने घाईने गदा उगारली आणि रथातून वेगाने उडी मारून जमिनीवर स्थिरपणे उभा राहिला.
6.52.29
सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ ६.५२.२९ ॥
ती शिला त्याचा रथ चिरडून चाके, कूबर, घोडे, ध्वज व धनुष्यासह जमिनीवर कोसळली.
6.52.30
स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ६.५२.३० ॥
त्याचा रथ मोडल्यावर वायुपुत्र हनुमंताने खोड व फांद्यांसह वृक्षांनी राक्षसांचा संहार केला.
6.52.31
विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.५२.३१ ॥
डोकी फुटलेले, रक्ताने माखलेले राक्षस आणि वृक्षांनी चिरडलेले इतर धरणीवर कोसळले.
6.52.32
विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ६.५२.३२ ॥
राक्षससैन्याला पळवून लावल्यानंतर वायुपुत्र हनुमान एक पर्वतशिखर उचलून धूम्राक्षाच्या दिशेने धावला.
6.52.33
तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान्।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ६.५२.३३ ॥
त्याला धावून येताना पाहून पराक्रमी धूम्राक्षाने गदा उगारली आणि गर्जना करत अचानक हनुमानाच्या दिशेने धाव घेतली.
6.52.34
तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम्।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः ॥ ६.५२.३४ ॥
रागावलेल्या धूम्राक्षाने त्या अनेक काटेरी गदेने हनुमानाच्या मस्तकावर प्रहार केला.
6.52.35
ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ॥ ६.५२.३५ ॥
त्या भयंकर वेगवान गदेच्या प्रहाराने घायाळ होऊनही, वायुबल असलेल्या त्या वानराने त्या आघाताची पर्वा केली नाही.
6.52.36
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत्।
स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ॥ ६.५२.३६ ॥
त्याने धूम्राक्षाच्या डोक्याच्या मध्यभागी पर्वतशिखराने प्रहार केला; तेव्हा त्याचे सर्व अवयव ताणले जाऊन तो पर्वतशिखराने घायाळ झाला.
6.52.37
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः।
धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवंगमैः ॥ ६.५२.३७ ॥
धूम्राक्ष मारला गेलेला पाहून, विखुरलेल्या पर्वताप्रमाणे तो अचानक भूमीवर कोसळला. उरलेले निशाचर भयभीत होऊन, वानरांकडून मार खात लंकेत शिरले.
6.52.38
स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः ॥ ६.५२.३८ ॥
त्या पवनपुत्राने शत्रूंचा वध करून, रक्ताचे प्रवाह वाहणाऱ्या नद्या विखरून, शत्रुवधामुळे आलेल्या श्रमाने युक्त होऊन, महात्मा असा तो वानरांनी फार सन्मानित होत आनंदित झाला.