বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.56.1
तद् दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः।
क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ ६.५६.१ ॥
বানরশ্রেষ্ঠদের করা সেই মহৎ কর্ম দেখে অকম্পন যুদ্ধে তীব্র ক্রোধ জাগিয়ে তুললেন।
6.56.2
क्रोधमूिर्च्छत तरूपस्तु धुन्वन् परमकार्मुकम्।
दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५६.२ ॥
ক্রোধে জ্বলে ওঠা সেই তরুণ বীর নিজের উৎকৃষ্ট ধনুক নাড়াতে নাড়াতে শত্রুদের সেই কর্ম দেখে সারথিকে এই কথা বললেন।
6.56.3
तत्रैव तावत् त्वरितो रथं प्रापय सारथे।
एते च बलिनो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ॥ ६.५६.३ ॥
হে সারথি, এখনই রথ সেখানেই নিয়ে চলো। এই বলবান বানরেরা যুদ্ধে বহু রাক্ষসকে বধ করছে।
6.56.4
एते च बलवन्तो वा भीमकोपाश्च वानराः।
द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ६.५६.४ ॥
গাছ ও পর্বতশিলাকে অস্ত্র করা এই বলবান ও ভীষণ ক্রোধী বানরেরা আমার সামনে দাঁড়িয়ে আছে।
6.56.5
एतान् निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम्।
एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम् ॥ ६.५६.५ ॥
যুদ্ধে নিজেদের বীরত্বে গর্বিত এই বানরদের আমি বধ করতে চাই; এদের দ্বারা রাক্ষসদের সমস্ত সেনা বিধ্বস্ত হয়েছে বলে দেখা যাচ্ছে।
6.56.6
ततः प्रचलिताश्वेन रथेन रथिनां वरः।
हरीनभ्यपतद् दूराच्छरजालैरकम्पनः ॥ ६.५६.६ ॥
তখন ঘোড়া ছুটিয়ে রথে চড়া রথীশ্রেষ্ঠ অকম্পন দূর থেকেই বাণের জাল বর্ষণ করে বানরদের উপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন।
6.56.7
न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद्धुमाहवे।
अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः ॥ ६.५६.७ ॥
অকম্পনের বাণে ছিন্নভিন্ন হয়ে বানরেরা দাঁড়াতেও পারল না, যুদ্ধ করা তো দূরের কথা; সবাই পালিয়ে গেল।
6.56.8
तान् मृत्युवशमापन्नानकम्पनशरानुगान्।
समीक्ष्य हनुमान् ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ॥ ६.५६.८ ॥
অকম্পনের বাণের অনুগামী সেই স্বজনদের মৃত্যুর কবলে পড়তে দেখে মহাবল হনুমান তাঁদের কাছে এগিয়ে এলেন।
6.56.9
तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे ते प्लवगर्षभाः।
समेत्य समरे वीराः संहृष्टाः पर्यवारयन् ॥ ६.५६.९ ॥
সেই মহাকূর্দনকারীকে দেখে বানরশ্রেষ্ঠ বীরেরা সকলে হর্ষিত হয়ে যুদ্ধক্ষেত্রে একত্র হয়ে তাঁকে ঘিরে দাঁড়াল।
6.56.10
व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा प्लवगर्षभाः।
बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः ॥ ६.५६.१० ॥
হনুমানকে অটল দাঁড়িয়ে থাকতে দেখে সেই বানরশ্রেষ্ঠেরা বলবান হয়ে উঠল, কারণ তারা এক বলবানের আশ্রয় পেয়েছিল।
6.56.11
अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम्।
महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ॥ ६.५६.११ ॥
কিন্তু অকম্পন পর্বতের মতো দাঁড়িয়ে থাকা হনুমানের উপর মহেন্দ্রের ধারাবর্ষণের মতো বাণবর্ষণ করল।
6.56.12
अचिन्तयित्वा बाणौघान् शरीरे पातितान् कपिः।
अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ॥ ६.५६.१२ ॥
দেহে পড়া বাণের ধারাকে গ্রাহ্য না করে সেই মহাবল বানর অকম্পনকে বধ করার সংকল্প করলেন।
6.56.13
स प्रहस्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः।
अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.५६.१३ ॥
মহাতেজা মারুতাত্মজ হনুমান হেসে উঠে, পৃথিবী কাঁপিয়ে দেওয়ার মতো করে সেই রাক্ষসের দিকে ছুটে গেলেন।
6.56.14
तस्याथ नर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा।
बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ ६.५६.१४ ॥
গর্জন করতে করতে, তেজে জ্বলতে জ্বলতে তাঁর রূপ দুর্ধর্ষ হয়ে উঠল, প্রজ্বলিত অগ্নির মতো।
6.56.15
आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः।
शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुङ्गवः ॥ ६.५६.१५ ॥
নিজের কোনও অস্ত্র নেই জেনে, ক্রোধে পূর্ণ সেই বানরশ্রেষ্ঠ বেগে একটি পর্বত উৎপাটন করলেন।
6.56.16
गृहीत्वा सुमहाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः।
स विनद्य महानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ६.५६.१६ ॥
মারুতি একটি হাতে সেই বিশাল পর্বত ধরে, মহানাদে গর্জন করে, বীর্যবানের মতো সেটিকে ঘোরাতে লাগলেন।
6.56.17
ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम्।
पुरा हि नमुचिं संख्ये वज्रेणेव पुरंदरः ॥ ६.५६.१७ ॥
তখন তিনি সেই রাক্ষসরাজ অকম্পনের দিকে ছুটে গেলেন, যেমন পূর্বকালে যুদ্ধে পুরন্দর বজ্র দিয়ে নমুচিকে আক্রমণ করেছিলেন।
6.56.18
अकम्पनस्तु तद् दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम्।
दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ॥ ६.५६.१८ ॥
কিন্তু অকম্পন উত্তোলিত সেই পর্বতশৃঙ্গ দেখে, দূর থেকেই মহাবাণ ও অর্ধচন্দ্রবাণ দিয়ে তা বিদীর্ণ করলেন।
6.56.19
तं पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम्।
विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूिर्च्छतः ॥ ६.५६.१९ ॥
আকাশে রাক্ষসদের বাণে বিদীর্ণ হয়ে ছড়িয়ে পড়া সেই পর্বতশিখর দেখে হনুমান ক্রোধে আচ্ছন্ন হলেন।
6.56.20
सोऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः।
तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ॥ ६.५६.२० ॥
রোষ ও দর্পে পূর্ণ সেই বানর অশ্বকর্ণ বৃক্ষের কাছে গিয়ে, উঁচু মহাপর্বতের মতো তাকে দ্রুত উপড়ে ফেললেন।
6.56.21
तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः।
प्रगृह्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ ६.५६.२१ ॥
সেই মহাতেজা অশ্বকর্ণ বৃক্ষের বিশাল কাণ্ড ধরে পরম উল্লাসে রণক্ষেত্রে তাকে ঘোরাতে লাগলেন।
6.56.22
प्रधावन्नुरुवेगेन बभञ्ज तरसा द्रुमान्।
हनूमान् परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयन् महीम् ॥ ६.५६.२२ ॥
অতিশয় ক্রুদ্ধ হনুমান মহাবেগে ধাবিত হয়ে বৃক্ষগুলি বলপূর্বক ভেঙে ফেললেন; পায়ের আঘাতে মাটি বিদীর্ণ করলেন।
6.56.23
गजांश्च सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा।
जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश्च पदातिगान् ॥ ६.५६.२३ ॥
বুদ্ধিমান হনুমান হাতিদের তাদের মাহুতসহ, রথগুলিকে তাদের রথীসহ এবং পদাতিক রাক্ষসদেরও সংহার করলেন।
6.56.24
तमन्तकमिव क्रुद्धं सद्रुमं प्राणहारिणम्।
हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६.५६.२४ ॥
ক্রুদ্ধ হনুমানকে, বৃক্ষ হাতে নিয়ে প্রাণহারী যমের মতো দেখে রাক্ষসরা চারদিকে ছুটে পালাল।
6.56.25
तमापतन्तं संक्रुद्धं राक्षसानां भयावहम्।
ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्षोभ च ननाद च ॥ ६.५६.२५ ॥
রাক্ষসদের ভয়ঙ্কর, ক্রুদ্ধভাবে তাঁর দিকে ধেয়ে আসা সেই হনুমানকে দেখে বীর অকম্পন বিচলিত হয়ে গর্জন করে উঠল।
6.56.26
स चतुर्दशभिर्बाणैर्निशितैर्देहदारणैः।
निर्बिभेद महावीर्यं हनूमन्तमकम्पनः ॥ ६.५६.२६ ॥
অকম্পন তীক্ষ্ণ, দেহ বিদ্ধকারী চোদ্দটি বাণে সেই মহাবীর্য হনুমানকে বিদ্ধ করল।
6.56.27
स तथा विप्रकीर्णस्तु नाराचैः शितशक्तिभिः।
हनूमान् ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ ६.५६.२७ ॥
লোহার বাণ ও তীক্ষ্ণ শক্তি অস্ত্রে এভাবে আচ্ছাদিত সেই বীর হনুমানকে শিখরসহ উঁচু হয়ে ওঠা পর্বতের মতো দেখাল।
6.56.28
विरराज महावीर्यो महाकायो महाबलः।
पुष्पिताशोकसंकाशो विधूम इव पावकः ॥ ६.५६.२८ ॥
মহাবীর্যবান, বিশালদেহী ও মহাবলী হনুমান, পুষ্পিত অশোক গাছের মতো এবং ধোঁয়াহীন আগুনের মতো উজ্জ্বল হয়ে উঠলেন।
6.56.29
ततोऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम्।
शिरस्याभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ॥ ६.५६.२९ ॥
তারপর হনুমান আরেকটি গাছ উপড়ে নিয়ে অতুলনীয় বেগে তুলে ধরে দ্রুত রাক্ষসেন্দ্র অকম্পনের মাথায় আঘাত করলেন।
6.56.30
स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना।
राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात च ममार च ॥ ६.५६.३० ॥
সেই ক্রুদ্ধ মহাত্মা বানরেন্দ্রের গাছের আঘাতে আহত হয়ে সেই রাক্ষস পড়ে গেল এবং মারা গেল।
6.56.31
तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम्।
व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ ६.५६.३१ ॥
মাটিতে নিহত সেই রাক্ষসরাজ অকম্পনকে দেখে, ভূমিকম্পে বৃক্ষসমূহ যেমন কেঁপে ওঠে, তেমনি সমস্ত রাক্ষস ব্যথিত হলো।
6.56.32
त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः।
लङ्कामभिययुस्त्रासाद् वानरैस्तैरभिद्रुताः ॥ ६.५६.३२ ॥
অস্ত্র ফেলে পরাজিত সেই সমস্ত রাক্ষস, বানরদের দ্বারা তাড়িত হয়ে ভয়ে লঙ্কার দিকে ছুটে গেল।
6.56.33
ते मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः।
भयाच्छ्रमजलैरङ्गैः प्रस्रवद्भिर्विदुद्रुवुः ॥ ६.५६.३३ ॥
আলুলায়িত কেশে, উদ্ভ্রান্ত হয়ে, দর্প চূর্ণ হয়ে, পরাজিত হয়ে তারা ভয়ে পালাল; শ্রমজাত ঘামে তাদের অঙ্গ বেয়ে ধারা নামছিল।
6.56.34
अन्योन्यं ये प्रमथ्नन्तो विविशुर्नगरं भयात्।
पृष्ठतस्ते तु सम्मूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ६.५६.३४ ॥
একে অপরকে ঠেলে সরিয়ে তারা ভয়ে নগরে প্রবেশ করল; বিভ্রান্ত হয়ে বারবার পেছনে তাকাচ্ছিল।
6.56.35
तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः।
समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन् ॥ ६.५६.३५ ॥
রাক্ষসরা লঙ্কায় প্রবেশ করার পর, মহাবলী সব বানর একত্র হয়ে হনুমানকে সম্মান জানাল।
6.56.36
सोऽपि प्रवृद्धस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत्।
हनूमान् सत्त्वसम्पन्नो यथार्हमनुकूलतः ॥ ६.५६.३६ ॥
আনন্দিত হনুমানও, সত্ত্বগুণসম্পন্ন হয়ে, সেই সব বানরকে যথাযোগ্য ও সদয়ভাবে সম্মান জানালেন।
6.56.37
विनेदुश्च यथाप्राणं हरयो जितकाशिनः।
चकृषुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान् ॥ ६.५६.३७ ॥
জয়ের অহংকারে বানরেরা তাদের সর্বশক্তিতে গর্জন করল; এবং সেখানে জীবিত রাক্ষসদের আবার টেনে আনল।
6.56.38
स वीरशोभामभजन्महाकपिः
समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः।
महासुरं भीमममित्रनाशनं
विष्णुर्यथैवोरुबलं चमूमुखे ॥ ६.५६.३८ ॥
সেই মহাকপি মারুতি রাক্ষসদের সম্মুখীন হয়ে তাদের বধ করে বীরশোভা লাভ করলেন; সেনাবাহিনীর সম্মুখে মহাবল বিষ্ণু যেমন ভয়ংকর, শত্রুনাশক মহাসুরকে বধ করেন।
6.56.39
अपूजयन् देवगणास्तदाकपिं
स्वयं च रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः।
तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवंगमा
विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ ६.५६.३९ ॥
তখন দেবগণ সেই বানরকে সম্মান করলেন; অতিবলশালী রাম ও লক্ষ্মণ স্বয়ং, সুগ্রীবের নেতৃত্বে বানরগণ, এবং মহাবল বিভীষণও তেমনি তাঁকে সম্মান জানালেন।