વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.57.1
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः।
किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ ६.५७.१ ॥
અકંપનનો વધ સાંભળીને રાક્ષસેશ્વર રાવણ ક્રોધિત થયો; તેનું મુખ કંઈક ઉદાસ થયું. તેણે તે મંત્રીઓ તરફ જોયું.
6.57.2
स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ॥ ६.५७.२ ॥
તે ક્ષણભર વિચાર કરીને, મંત્રીઓ સાથે સારી રીતે મંત્રણા કરીને, પછી પૂર્વના દિવસે રાક્ષસાધિપતિ રાવણ બધા ગુલ્મો (ચોકીઓ) નિરીક્ષણ કરવા લંકા નગરીમાં ફર્યો.
6.57.3
तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम्।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६.५७.३ ॥
રાજાએ તે નગરી જોઈ; રાક્ષસસમૂહોથી સુરક્ષિત, અનેક ગુલ્મોથી ઘેરાયેલી, પતાકા અને ધ્વજોની માળાઓથી શણગારેલી.
6.57.4
रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ६.५७.४ ॥
નગરીને ઘેરાયેલી જોઈને રાક્ષસેશ્વર રાવણે યોગ્ય સમયે પોતાના હિતની વાત યુદ્ધકુશળ પ્રહસ્તને કહી.
6.57.5
पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह।
नान्ययुद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ६.५७.५ ॥
હે યુદ્ધવિશારદ! નગરને ઘેરીને અચાનક પીડાયેલા અમને, બીજા યુદ્ધ વિના મુક્તિ દેખાતી નથી.
6.57.6
अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम।
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६.५७.६ ॥
હું, કુંભકર્ણ, અથવા તું, અથવા મારો સેનાપતિ ઇન્દ્રજિત, અથવા નિકુંભ — આવો ભાર ઉઠાવે.
6.57.7
स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ६.५७.७ ॥
તું હવે સેના એકઠી કરીને વિજય માટે, જ્યાં બધા વનવાસી (વાનરો) છે ત્યાં પ્રયાણ કર.
6.57.8
निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ६.५७.८ ॥
પ્રયાણ કરતાં જ વાનરસેના તરત ચલિત થશે; રાક્ષસેન્દ્રોની ગર્જના સાંભળીને તે ભાગી જશે.
6.57.9
चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ६.५७.९ ॥
વાનરો ચપળ, અવિનીત અને ચંચળ ચિત્તવાળા છે; સિંહનાદ જેમ હાથીઓ સહન કરી શકતા નથી તેમ તેઓ તે નાદ સહન નહીં કરે.
6.57.10
विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ॥ ६.५७.१० ॥
એ સેના ભાગી જાય ત્યારે, રામ લક્ષ્મણ સાથે, આધારવિહોણો અને લાચાર થઈને, હે પ્રહસ્ત, તારા વશમાં આવશે.
6.57.11
आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत् तु नो मन्यसे हितम् ॥ ६.५७.११ ॥
આપત્તિ સંશયગ્રસ્ત જ હોય છે; અહીં સંશય દૂર કરાયો નથી. વિપરીત હોય કે અનુકૂળ, અમારા માટે જે હિતકર લાગે તે કહો.
6.57.12
रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ ६.५७.१२ ॥
રાવણે આમ કહ્યું ત્યારે, સેનાપતિ પ્રહસ્તે તે રાક્ષસેન્દ્રને આ કહ્યું—જેમ અસુરેન્દ્રને ઉશનસ (શુક્ર) કહેતા હતા.
6.57.13
राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ ६.५७.१३ ॥
હે રાજન! અમે પહેલાં કુશળ મંત્રીઓ સાથે વિચારણા કરી હતી; છતાં પરસ્પર વિચારતાં અમારી વચ્ચે મતભેદ ઊભો થયો છે.
6.57.14
प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः ॥ ६.५७.१४ ॥
સીતાને પાછી આપવામાં જ શ્રેય છે એવો મેં નિર્ણય કર્યો છે; પાછી ન આપીએ તો યુદ્ધ જ થશે એ આપણને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
6.57.15
सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव ॥ ६.५७.१५ ॥
તમારા દ્વારા દાન, માન અને વિવિધ સાંત્વનાઓથી સતત સન્માનિત થયેલો હું, યોગ્ય સમયે તમારું હિત કેમ ન કરું?
6.57.16
नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ ६.५७.१६ ॥
મારું જીવન, પુત્રો, પત્ની અને ધન રક્ષણ કરવા યોગ્ય નથી. તમારા માટે યુદ્ધમાં જીવનનો હોમ કરતા મને જુઓ.
6.57.17
एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ॥ ६.५७.१७ ॥
રાવણને આ પ્રમાણે કહીને સેનાપતિ પ્રહસ્તે પોતાની સામે ઊભેલા સેનાનાયકોને આમ કહ્યું.
6.57.18
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम्।
मद्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे ॥ ६.५७.१८ ॥
રાક્ષસોનું મહાબળ ઝડપથી મારી પાસે લાવો; મારા બાણોના વેગથી રણભૂમિમાં હણાયેલાઓને પણ લાવો.
6.57.19
अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः ॥ ६.५७.१९ ॥
આજે માંસભક્ષી પક્ષીઓ વનવાસીઓના માંસથી તૃપ્ત થાઓ. તેનું તે વચન સાંભળીને મહાબલી સેનાપતિઓ...
6.57.20
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे।
सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः ॥ ६.५७.२० ॥
તે રાક્ષસનગરીમાં તેમણે સેનાને તૈયાર કરી. ક્ષણવારમાં તે અનેક પ્રકારનાં ભયંકર શસ્ત્રોથી ભરાઈ ગઈ.
6.57.21
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला।
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ॥ ६.५७.२१ ॥
લંકા તે રાક્ષસવીરોથી હાથીઓની જેમ ભરાઈ ગઈ હતી. અગ્નિને તૃપ્ત કરતા અને બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરતા...
6.57.22
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ।
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ॥ ६.५७.२२ ॥
ઘીની સુગંધ વહન કરતો સુગંધિત પવન વાયો. મંત્રોથી અભિમંત્રિત અનેક આકારની માળાઓ તેમણે ધારણ કરી.
6.57.23
संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा।
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ॥ ६.५७.२३ ॥
યુદ્ધ માટે સજ્જ, હર્ષિત રાક્ષસો ત્યારે ધનુષ્ય અને કવચ ધારણ કરીને વેગથી કૂદી પડ્યા.
6.57.24
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन्।
अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ॥ ६.५७.२४ ॥
રાજા રાવણને જોઈને તેમણે પ્રહસ્તને ઘેરી લીધો. પછી રાજાની વિદાય લઈને તેમણે ભયંકર ભેરી વગાડી.
6.57.25
आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम्।
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम् ॥ ६.५७.२५ ॥
પ્રહસ્ત તૈયાર કરેલા રથ પર આરૂઢ થયો; તેમાં મહાવેગવાન ઘોડા જોડેલા હતા, કુશળ સારથિ હતો અને રથ સારી રીતે નિયંત્રિત હતો.
6.57.26
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्।
उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ॥ ६.५७.२६ ॥
તે રથ મહામેઘની ગર્જના જેવો ગાજતો હતો, સાક્ષાત ચંદ્ર-સૂર્ય જેવો દીપતો હતો, નાગધ્વજથી અજેય હતો, સુંદર છત્ર અને સારા સાધનોથી યુક્ત હતો.
6.57.27
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया।
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ॥ ६.५७.२७ ॥
તે સોનાની જાળીથી શોભિત હતો, જાણે પોતાની શોભાથી હસતો હોય. પછી રાવણે આપેલી આજ્ઞાવાળો પ્રહસ્ત તે રથ પર આરૂઢ થયો.
6.57.28
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.५७.२८ ॥
મોટી સેનાથી ઘેરાયેલો તે ઝડપથી લંકાથી બહાર નીકળ્યો. ત્યારે દુંદુભીઓનો ઘોષ મેઘગર્જના જેવો થયો; વાદ્યોનો નાદ જાણે પૃથ્વીને ભરી દેતો હતો.
6.57.29
शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ।
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः ॥ ६.५७.२९ ॥
સેનાપતિ પ્રયાણ કરતાં શંખનાદ સંભળાયો. ભયાનક સ્વરોથી ગર્જતા રાક્ષસો આગળ ચાલ્યા.
6.57.30
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ॥ ६.५७.३० ॥
ભયાનક રૂપ અને વિશાળ શરીરવાળા, પ્રહસ્તની આગળ ચાલનારા નરાંતક, કુંભહનુ, મહાનાદ અને સમુન્નત — આ પ્રહસ્તના સચિવો હતા; તેને ઘેરીને તેઓ નીકળ્યા.
6.57.31
व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ६.५७.३१ ॥
વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી અત્યંત ભયાનક સેના સાથે તે પૂર્વ દ્વારથી બહાર નીકળ્યો. હાથીઓના ટોળા જેવી મહાન સેનાથી તે ઘેરાયેલો હતો.
6.57.32
सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥ ६.५७.३२ ॥
સમુદ્ર જેવા ઉછળતા તે સૈન્યથી ઘેરાયેલો પ્રહસ્ત ક્રોધે ભરાઈને કાળ, અંતક અને યમ સમાન બહાર નીકળ્યો.
6.57.33
तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम्।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६.५७.३३ ॥
તેના પ્રસ્થાનના ઘોષથી અને ગર્જતા રાક્ષસોથી લંકાના સર્વ પ્રાણીઓ વિકૃત સ્વરે કકળવા લાગ્યા.
6.57.34
व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ६.५७.३४ ॥
માંસ અને લોહી ખાનારા પક્ષીઓ વાદળ વિનાના આકાશમાં પ્રવેશીને રથ તરફ અપસવ્ય (અશુભ) વર્તુળો રચવા લાગ્યા.
6.57.35
वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ ॥ ६.५७.३५ ॥
અગ્નિજ્વાળાઓ ઓકતાં ભયાનક શિયાળો ચીસો પાડવા લાગ્યા. આકાશમાંથી ઉલ્કા પડી અને કઠોર પવન વાયો.
6.57.36
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ॥ ६.५७.३६ ॥
ગ્રહો એકબીજા સાથે અથડાઈને ચમક્યા નહીં; રાક્ષસના રથ ઉપર કર્કશ ગર્જના સાથે વાદળો છવાઈ ગયાં.
6.57.37
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान्।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ६.५७.३७ ॥
તેના પર લોહીનો વરસાદ વરસ્યો અને આગળ ચાલનારાઓને પણ તેણે ભીંજવી દીધા. ધ્વજના શિખર પર દક્ષિણ તરફ મોં રાખીને એક ગીધ બેસી ગયું.
6.57.38
नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत्।
सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः ॥ ६.५७.३८ ॥
બંને બાજુ ગર્જના કરતાં તેણે તેની સંપૂર્ણ શોભા હરી લીધી. યુદ્ધમાં વારંવાર ડૂબેલા તેના સારથિની શોભા પણ એ જ રીતે હરાઈ.
6.57.39
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः।
निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा ॥ ६.५७.३९ ॥
ઘોડા હાંકનાર સારથિના હાથમાંથી ચાબુક પડી ગયો. પ્રયાણની જે શોભા, જે તેજસ્વી અને અતિ દુર્લભ હોય છે, તે પણ નષ્ટ થઈ.
6.57.40
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः।
प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम्।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ६.५७.४० ॥
એ શોભા એક ક્ષણમાં નષ્ટ થઈ; સમતળ ભૂમિ પર પણ ઘોડા ઠોકર ખાઈ ગયા. પ્રખ્યાત ગુણ અને પરાક્રમવાળો પ્રહસ્ત યુદ્ધમાં નીકળ્યો ત્યારે, વિવિધ શસ્ત્રધારી વાનરસેના તેની સામે આગળ વધી.
6.57.41
अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः ॥ ६.५७.४१ ॥
ત્યારે વાનરોનો અત્યંત ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો — તેઓ વૃક્ષો તોડતા હતા અને ભારે શિલાઓ ઉપાડતા હતા.
6.57.42
नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम्।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ॥ ६.५७.४२ ॥
ગર્જતા રાક્ષસો અને વાનરો વચ્ચે બંને સેનાઓ હર્ષિત થઈ — રાક્ષસગણો અને વનવાસી વાનરો.
6.57.43
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ६.५७.४३ ॥
વેગથી ધસી આવતા, સમર્થ, એકબીજાના વધની ઇચ્છા રાખતા, પરસ્પર પડકારતા યોદ્ધાઓનો મહાન કોલાહલ સંભળાય છે.
6.57.44
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनी-
मभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं
यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ६.५७.४४ ॥
ત્યારે દુર્મતિ પ્રહસ્ત વિજય માટે કપિરાજની સેના તરફ ધસી ગયો; વધેલા વેગવાળી તે સેનામાં, મરવા ઇચ્છતું પતંગિયું અગ્નિમાં પડે તેમ તે પ્રવેશ્યો.