वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.57.1
अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः।
किंचिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ ६.५७.१ ॥
अकंपनाचा वध ऐकून राक्षसराज रावण क्रोधित झाला; त्याचे मुख किंचित दीन झाले. त्याने त्या सचिवांकडे पाहिले.
6.57.2
स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ॥ ६.५७.२ ॥
तो क्षणभर विचार करून, मंत्र्यांशी नीट चर्चा करून, नंतर पूर्वदिवशी राक्षसाधिप रावण सर्व गुल्मांची (चौक्यांची) पाहणी करण्यासाठी लंका नगरीत फिरला.
6.57.3
तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम्।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६.५७.३ ॥
राजाने ती नगरी पाहिली; राक्षससमूहांनी संरक्षित, अनेक गुल्मांनी वेढलेली, पताका आणि ध्वजांच्या माळांनी सजलेली.
6.57.4
रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ६.५७.४ ॥
नगरी वेढलेली पाहून राक्षसेश्वर रावणाने योग्य वेळी स्वहिताचे शब्द युद्धकुशल प्रहस्ताला सांगितले.
6.57.5
पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह।
नान्ययुद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ६.५७.५ ॥
हे युद्धविशारदा! नगराला वेढा घालून अचानक पीडित झालेल्या आम्हाला, दुसऱ्या युद्धाशिवाय सुटका दिसत नाही.
6.57.6
अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम।
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६.५७.६ ॥
मी, कुंभकर्ण, किंवा तू, किंवा माझा सेनापती इंद्रजित, किंवा निकुंभ — असा भार वाहोत.
6.57.7
स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ६.५७.७ ॥
तू आता सेना एकत्र करून विजयासाठी, सर्व वनवासी (वानर) जिथे आहेत तिथे निघ.
6.57.8
निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ६.५७.८ ॥
निघताच वानरसेना त्वरित चळेल; राक्षसेंद्रांच्या गर्जना ऐकून ती पळून जाईल.
6.57.9
चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ६.५७.९ ॥
वानर चंचल, उद्धट आणि चंचल मनाचे आहेत; सिंहगर्जना जशी हत्तींना सहन होत नाही तसे ते गर्जना सहन करणार नाहीत.
6.57.10
विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ॥ ६.५७.१० ॥
ती सेना पळून गेल्यावर, राम लक्ष्मणासह, आधारहीन व असहाय होऊन, हे प्रहस्ता, तुझ्या ताब्यात येईल.
6.57.11
आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत् तु नो मन्यसे हितम् ॥ ६.५७.११ ॥
संकट संशयग्रस्तच असते; येथे संशय दूर केलेला नाही. उलट असो किंवा सरळ, जे आपल्यासाठी हितकारक वाटते ते सांग.
6.57.12
रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ ६.५७.१२ ॥
रावण असे बोलल्यावर, सेनापती प्रहस्त त्या राक्षसेंद्राला असे म्हणाला—जसे असुरेंद्राला उशना (शुक्र) म्हणाले होते.
6.57.13
राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ ६.५७.१३ ॥
हे राजा! आम्ही पूर्वी कुशल मंत्र्यांसह विचारविनिमय केला होता; तरीही परस्पर विचार करताना आमच्यात मतभेद निर्माण झाला आहे.
6.57.14
प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः ॥ ६.५७.१४ ॥
सीतेला परत करणेच श्रेयस्कर आहे असा माझा निश्चय आहे; ती परत न केल्यास पुन्हा युद्धच होईल, हे आपल्याला स्पष्ट दिसत आहे.
6.57.15
सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव ॥ ६.५७.१५ ॥
तुमच्याकडून दान, सन्मान आणि विविध सांत्वनांनी सतत गौरवलेला मी, योग्य वेळी तुमचे हित का करू नये?
6.57.16
नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ ६.५७.१६ ॥
माझे जीवन, पुत्र, पत्नी व धन यांचे रक्षण करणे आवश्यक नाही. तुमच्यासाठी युद्धात प्राणाचा होम करणाऱ्या मला पाहा.
6.57.17
एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ॥ ६.५७.१७ ॥
रावणाला असे सांगून सेनापती प्रहस्त आपल्यासमोर उभ्या असलेल्या सेनानायकांना असे म्हणाला.
6.57.18
समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम्।
मद्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे ॥ ६.५७.१८ ॥
राक्षसांचे महाबल लवकर माझ्यासमोर आणा; माझ्या बाणांच्या वेगाने रणांगणात मारले गेलेल्यांनाही आणा.
6.57.19
अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः ॥ ६.५७.१९ ॥
आज मांसभक्षक पक्षी वनवासींच्या मांसाने तृप्त होवोत. त्याचे ते वचन ऐकून महाबलवान सेनाधिपती...
6.57.20
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे।
सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः ॥ ६.५७.२० ॥
त्या राक्षसनगरीत त्यांनी सेना सज्ज केली. क्षणार्धात ती विविध भयंकर शस्त्रांनी भरून गेली.
6.57.21
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला।
हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ॥ ६.५७.२१ ॥
लंका त्या राक्षसवीरांनी हत्तींसारखी गजबजून गेली होती. अग्नीला तृप्त करणारे आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करणारे...
6.57.22
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ।
स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ॥ ६.५७.२२ ॥
तुपाचा सुगंध वाहणारा सुवासिक वारा वाहू लागला. मंत्राने अभिमंत्रित केलेल्या विविध आकारांच्या माळा त्यांनी घेतल्या.
6.57.23
संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा।
सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ॥ ६.५७.२३ ॥
युद्धासाठी सज्ज झालेले, आनंदित राक्षस तेव्हा धनुष्य घेऊन, कवच धारण करून वेगाने उसळले.
6.57.24
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन्।
अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ॥ ६.५७.२४ ॥
राजा रावणाला पाहून त्यांनी प्रहस्ताला वेढले. मग राजाचा निरोप घेऊन त्यांनी भयानक भेरी वाजवली.
6.57.25
आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम्।
हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम् ॥ ६.५७.२५ ॥
प्रहस्त सज्ज केलेल्या रथावर आरूढ झाला; त्यास अति वेगवान घोडे जुंपलेले होते, कुशल सारथी होता आणि रथ उत्तम प्रकारे नियंत्रित होता.
6.57.26
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्।
उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ॥ ६.५७.२६ ॥
तो रथ महामेघगर्जनेसारखा गर्जत होता, साक्षात चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी होता, नागध्वजामुळे अजेय होता, सुंदर छत्र आणि उत्तम साधनसामग्रीने युक्त होता.
6.57.27
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया।
ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ॥ ६.५७.२७ ॥
तो सोन्याच्या जाळ्यांनी सुशोभित होता, जणू आपल्या शोभेने हसत होता. मग रावणाने दिलेली आज्ञा घेऊन प्रहस्त त्या रथावर आरूढ झाला.
6.57.28
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः।
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.५७.२८ ॥
मोठ्या सेनेने वेढलेला तो लवकर लंकेबाहेर पडला. तेव्हा दुंदुभींचा घोष मेघगर्जनेसारखा झाला; वाद्यांचा नाद जणू पृथ्वी भरून टाकत होता.
6.57.29
शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ।
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः ॥ ६.५७.२९ ॥
सेनापती निघाल्यावर शंखनाद ऐकू आला. भयानक स्वरांत गर्जना करीत राक्षस पुढे निघाले.
6.57.30
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः।
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ॥ ६.५७.३० ॥
भयानक रूप आणि प्रचंड देह असलेले, प्रहस्ताच्या पुढे चालणारे नरान्तक, कुंभहनू, महानाद व समुन्नत — हे प्रहस्ताचे सचिव होते; त्याला वेढून ते निघाले.
6.57.31
व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ६.५७.३१ ॥
व्यूहात रचलेल्या अत्यंत भयानक सैन्यासह तो पूर्व द्वारातून बाहेर पडला. हत्तींच्या कळपासारख्या प्रचंड सैन्याने तो वेढलेला होता.
6.57.32
सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥ ६.५७.३२ ॥
समुद्रासारख्या उसळत्या त्या सैन्याने वेढलेला प्रहस्त संतप्त होऊन काळ, अंतक आणि यम यांच्यासारखा बाहेर पडला.
6.57.33
तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम्।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ६.५७.३३ ॥
त्याच्या निघण्याच्या घोषाने आणि गर्जणाऱ्या राक्षसांमुळे लंकेतील सर्व प्राणी विकृत स्वरात ओरडू लागले.
6.57.34
व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ६.५७.३४ ॥
मांस आणि रक्त खाणारे पक्षी निरभ्र आकाशात शिरून रथाभोवती अपसव्य (अशुभ) वर्तुळे रचू लागले.
6.57.35
वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ ॥ ६.५७.३५ ॥
अग्निज्वाळा ओकणारे भयानक कोल्हे ओरडू लागले. आकाशातून उल्का पडली आणि कठोर वारा वाहू लागला.
6.57.36
अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ॥ ६.५७.३६ ॥
ग्रह एकमेकांवर आदळून प्रकाशले नाहीत; राक्षसाच्या रथावर कर्कश गर्जनेसह ढग दाटून आले.
6.57.37
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान्।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ६.५७.३७ ॥
त्याच्यावर रक्ताचा वर्षाव झाला आणि पुढे चालणाऱ्यांनाही त्याने भिजवले. ध्वजाच्या शिखरावर दक्षिणेकडे तोंड करून एक गिधाड बसले.
6.57.38
नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत्।
सारथेर्बहुशश्चास्य संग्राममवगाहतः ॥ ६.५७.३८ ॥
दोन्ही बाजूंनी गर्जना करत त्याची संपूर्ण शोभा हिरावून नेली. युद्धात वारंवार बुडालेल्या त्याच्या सारथ्याचीही तीच दशा झाली.
6.57.39
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः।
निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा ॥ ६.५७.३९ ॥
घोडे हाकणाऱ्या सारथ्याच्या हातातून चाबूक गळून पडला. निघण्याची जी शोभा, जी तेजस्वी आणि अत्यंत दुर्मिळ असते, तीही नाहीशी झाली.
6.57.40
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः।
प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम्।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ६.५७.४० ॥
ती शोभा क्षणार्धात नष्ट झाली; सपाट जमिनीवरही घोडे अडखळले. प्रसिद्ध गुण आणि पराक्रम असलेला प्रहस्त युद्धासाठी निघाला असता, विविध शस्त्रे घेतलेल्या वानरसेनेने त्याच्यावर चाल केली.
6.57.41
अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः ॥ ६.५७.४१ ॥
तेव्हा वानरांचा अत्यंत भयंकर कोलाहल उठला — ते वृक्ष उन्मळून टाकत होते आणि जड शिळा उचलत होते.
6.57.42
नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम्।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ॥ ६.५७.४२ ॥
गर्जणारे राक्षस आणि वानर यांच्यात दोन्ही सैन्ये हर्षित झाली — राक्षससमूह आणि वनात राहणारे वानर.
6.57.43
वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ६.५७.४३ ॥
वेगाने धावणाऱ्या, समर्थ, एकमेकांचा वध करू इच्छिणाऱ्या, परस्परांना आव्हान देणाऱ्या योद्ध्यांचा महान कोलाहल ऐकू येत आहे.
6.57.44
ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनी-
मभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं
यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ६.५७.४४ ॥
तेव्हा दुर्मती प्रहस्त विजयासाठी कपिराजाच्या सेनेवर चालून गेला; वाढलेल्या वेगाच्या त्या सेनेत मरण्यास उत्सुक पतंग अग्नीत शिरावा तसा तो शिरला.