વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.59.1
तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
भीमायुधं सागरवेगतुल्यं
विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ ६.५९.१ ॥
રાક્ષસ સેનાપતિ માર્યો ગયો ત્યારે, યુદ્ધમાં વાનરશ્રેષ્ઠ દ્વારા, સાગરવેગ સમાન ભયંકર શસ્ત્રોવાળી રાક્ષસરાજની સેના ભાગી ગઈ.
6.59.2
गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः
सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य
रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ ६.५९.२ ॥
જઈને તેમણે રાક્ષસાધિપતિને અગ્નિપુત્ર (સ્કંદ) દ્વારા મરાયેલા સેનાપતિની વાત કહી. તેમનું તે વચન સાંભળીને રાક્ષસાધિપતિ ક્રોધને વશ થયો.
6.59.3
संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य
क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः।
उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या-
निन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान् ॥ ६.५९.३ ॥
યુદ્ધમાં પ્રહસ્ત માર્યો ગયો એ સાંભળીને, ક્રોધથી પીડિત અને શોકથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળો તે, ઇન્દ્ર દેવપ્રમુખો સાથે બોલે તેમ તે રાક્ષસ પ્રમુખો સાથે બોલ્યો.
6.59.4
नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६.५९.४ ॥
ઇન્દ્રસેનાનો નાશ કરનાર મારો સેનાપાલ પરિવાર અને હાથીઓ સહિત માર્યો ગયો. તે શત્રુ પ્રત્યે અવગણના ન બતાવવી જોઈએ.
6.59.5
सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ६.५९.५ ॥
તેથી હું, શત્રુના વિનાશ અને વિજય માટે, વિચાર્યા વિના, પોતે જ તે અદ્ભુત રણમોરચે જઈશ.
6.59.6
अद्य तद् वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः।
अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः ॥ ६.५९.६ ॥
આજે હું તે વાનરસેનાને અને લક્ષ્મણ સહિત રામને, સળગતા અગ્નિઓ જંગલને બાળે તેમ, બાણોના પ્રવાહથી બાળી નાખીશ. આજે હું વાનરોના રક્તથી પૃથ્વીને તૃપ્ત કરીશ.
6.59.7
स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं
रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं
समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ६.५९.७ ॥
આમ કહીને તે અગ્નિ જેવા પ્રકાશતા, ઉત્તમ ઘોડાઓની હારથી જોડાયેલા, પોતાના શરીરના તેજથી ઝળહળતા રથ પર ચડ્યો; તે દેવરાજનો શત્રુ હતો.
6.59.8
स शङ्खभेरीपणवप्रणादै-
रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान-
स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ६.५९.८ ॥
શંખ, ભેરી, પણવના નાદ, તાળીઓ, ગર્જના અને સિંહનાદ વચ્ચે, મંગલ સ્તુતિઓથી સારી રીતે પૂજાતો, રાક્ષસરાજોમાં મુખ્ય એવો તે ત્યારે ચાલ્યો.
6.59.9
स शैलजीमूतनिकाशरूपै-
र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो
भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ६.५९.९ ॥
પર્વત અને મેઘ સમાન રૂપવાળા, માંસભક્ષી, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી આંખોવાળા રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો રાક્ષસરાજોમાં મુખ્ય તે, ભૂતોથી ઘેરાયેલા રુદ્રની જેમ, દેવેશની જેમ શોભ્યો.
6.59.10
ततो नगर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श
समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ ६.५९.१० ॥
પછી નગરમાંથી અચાનક મહાબળવાન બહાર નીકળીને મહાસાગર અને મેઘની ગર્જના જેવી, વૃક્ષો અને પર્વતો હાથમાં ઉપાડેલી એ ઉગ્ર વાનરસેના જોઈ.
6.59.11
तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्ड-
मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ-
मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ६.५९.११ ॥
તે રાક્ષસ-સેનાને અતિ પ્રચંડ જોઈને, નાગરાજ જેવા બાહુવાળો, મહાશોભાવાળો રામ, સેના સાથે રહીને, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ વિભીષણને બોલ્યો.
6.59.12
नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं
प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम्।
कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं
सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम् ॥ ६.५९.१२ ॥
વિવિધ પતાકા, ધ્વજ અને છત્રોથી યુક્ત, ભાલા, તલવાર, ત્રિશૂળ અને અન્ય શસ્ત્રોથી ભરેલી, નિર્ભય યોદ્ધાઓ અને ઇન્દ્રના હાથીઓ જેવા હાથીઓથી સજ્જ આ અજેય સેના કોની છે?
6.59.13
ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं
विभीषणः शक्रसमानवीर्यः।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं
महात्मनां राक्षसपुंगवानाम् ॥ ६.५९.१३ ॥
ત્યારે રામના વચન સાંભળીને ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી વિભીષણે મહાત્મા રાક્ષસશ્રેષ્ઠોના બળ અને પરાક્રમનું રામને વર્ણન કર્યું.
6.59.14
योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः।
संकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति
ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ ६.५९.१४ ॥
હે રાજન! હાથીના ખભા પર બેઠેલો આ મહાત્મા, નવા ઉગેલા સૂર્ય જેવા લાલ મુખવાળો, હાથીનું માથું ધ્રુજાવતો આગળ આવે છે; તેને અકંપન જાણો.
6.59.15
योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु-
र्धुन्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः
स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ ६.५९.१५ ॥
રથ પર ઊભેલો, સિંહધ્વજવાળો, ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું ચમકતું ધનુષ્ય હલાવતો, હાથીની જેમ ભયંકર બહાર નીકળેલા દાંતોથી શોભતો—તે ઇન્દ્રજિત નામનો શ્રેષ્ઠોમાં પ્રધાન છે.
6.59.16
यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो
धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं
नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥ ६.५९.१६ ॥
વિંધ્ય અને મહેન્દ્ર પર્વત જેવો, ધનુર્ધર, રથ પર ઊભેલો, મહારથી, અતિવીર; અતુલ્ય માપનું ધનુષ્ય ખેંચતો—નામે અતિકાય, અતિ વિશાળ શરીરવાળો.
6.59.17
योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु-
रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा
महोदरो नाम स एष वीरः ॥ ६.५९.१७ ॥
નવા ઉગેલા સૂર્ય જેવી લાલ આંખોવાળો, ઘંટાના નાદ જેવી ગર્જનાથી હાથી કે ગધેડા પર ચડીને ગર્જના કરનાર તે મહાત્મા વીર મહોદર છે.
6.59.18
योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड-
मारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं
पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः ॥ ६.५९.१८ ॥
સોનેરી ચિત્રકામવાળી લગામવાળા ઘોડા પર ચડી, સાંજના વાદળોના પર્વત જેવો ઝળહળતો, કિરણોથી બાંધેલો ભાલો ઉપાડીને આવતો આ પિશાચ વીજળી સમાન વેગવાળો છે.
6.59.19
यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य
विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्।
वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाश-
मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ ६.५९.१९ ॥
તીક્ષ્ણ ત્રિશૂળ લઈને, વીજળી જેવો ઝળહળતો, કિંકરના વજ્ર જેવા વેગથી, ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી શ્રેષ્ઠ વૃષભ પર સવાર થઈને આવતો આ યશસ્વી ત્રિશિરા છે.
6.59.20
असौ च जीमूतनिकाशरूपः
कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः।
समाहितः पन्नगराजकेतु-
र्विस्फारयन् याति धनुर्विधुन्वन् ॥ ६.५९.२० ॥
મેઘ સમાન રૂપવાળો, પહોળી અને સુગઠિત છાતીવાળો આ કુંભ છે; નાગરાજના ધ્વજવાળો; એકાગ્રતાથી ધનુષ્ય ખેંચતો અને હલાવતો આગળ વધી રહ્યો છે.
6.59.21
यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं
दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतो
योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥ ६.५९.२१ ॥
સોના અને હીરાથી જડેલી, ધુમાડા સાથે સળગતી લોખંડની ગદા લઈને આવતો આ રાક્ષસસેનાનો ધ્વજરૂપ છે; અદ્ભુત અને ભયંકર કર્મો કરનાર તે નિકુંભ છે.
6.59.22
यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं
पताकिनं पावकदीप्तरूपम्।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो
नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ ६.५९.२२ ॥
ધ્વજાવાળો, અગ્નિ સમાન દીપ્ત રૂપવાળો, ધનુષ, તલવાર અને બાણોના પ્રવાહથી ભરેલા રથ પર ચડીને ઊંચો શોભતો આ પર્વતશિખર જેવો યોદ્ધા, મનુષ્યોનો સંહારક — એ જ આ.
6.59.23
यश्चैष नानाविधघोररूपै-
र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रै-
र्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ ६.५९.२३ ॥
અનેક પ્રકારના ભયંકર રૂપવાળા, વાઘ, ઊંટ, શ્રેષ્ઠ હાથી, હરણ અને ઘોડાના મુખવાળા, ફરતી આંખોવાળા ભૂતોથી ઘેરાયેલો શોભતો, દેવોનો પણ ગર્વ હરનારો — એ જ આ.
6.59.24
यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति
छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा
भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ ६.५९.२४ ॥
ચંદ્ર જેવું શ્વેત, સૂક્ષ્મ શલાકાવાળું શ્રેષ્ઠ છત્ર જ્યાં શોભે છે ત્યાં, રાક્ષસાધિપતિ મહાત્મા ભૂતોથી ઘેરાઈને રુદ્ર સમાન દેખાય છે.
6.59.25
असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो
नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता
रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति ॥ ६.५९.२५ ॥
આ મુકુટધારી, ડોલતાં કુંડળોથી શોભતા મુખવાળો, પર્વતરાજ વિંધ્ય સમાન ભયંકર શરીરવાળો, ઇન્દ્ર અને યમનો ગર્વ હરનાર રાક્ષસાધિપતિ સૂર્ય સમાન દેખાય છે.
6.59.26
प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमः।
अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.५९.२६ ॥
ત્યારે શત્રુદમન રામે વિભીષણને ઉત્તર આપ્યો — અહો! રાક્ષસેશ્વર રાવણનું તેજ કેટલું દીપ્ત અને મહાન છે!
6.59.27
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः।
न व्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ ६.५९.२७ ॥
સૂર્યની જેમ જોવું કઠિન, કિરણોથી શોભતો આ રાવણ છે; તેનું રૂપ તેજથી ઢંકાયેલું છે, હું તે સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી.
6.59.28
देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत्।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतद् विराजते ॥ ६.५९.२८ ॥
દેવ અને દાનવ વીરોનું શરીર આવું હોતું નથી; આ રાક્ષસેન્દ્રનું શરીર આ રીતે શોભી રહ્યું છે.
6.59.29
सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः।
सर्वे दीप्तायुधधरा योधास्तस्य महात्मनः ॥ ६.५९.२९ ॥
બધા પર્વત જેવા, બધા પર્વતો સામે લડનારા, બધા ચમકતાં આયુધો ધારણ કરનારા—તે મહાત્માના યોદ્ધાઓ.
6.59.30
विभाति रक्षोराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमदर्शनैः।
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ६.५९.३० ॥
તે રાક્ષસરાજ પ્રજ્વલિત, ભયાનક દેખાવવાળા, ઉગ્ર દેહધારી પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલો, જાણે શરીરધારી યમ હોય તેમ શોભી રહ્યો છે.
6.59.31
दिष्ट्यायमद्य पापात्मा मम दृष्टिपथं गतः।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि सीताहरणसम्भवम् ॥ ६.५९.३१ ॥
સદભાગ્યે આ પાપાત્મા આજે મારી દૃષ્ટિના માર્ગમાં આવી ગયો છે. આજે સીતાહરણથી ઉત્પન્ન થયેલો ક્રોધ હું છોડીશ.
6.59.32
एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान्।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ६.५९.३२ ॥
આમ કહીને પરાક્રમી રામે ધનુષ્ય ઉપાડ્યું, લક્ષ્મણ સાથે ઊભા રહ્યા અને ઉત્તમ બાણ ઊંચક્યું.
6.59.33
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
रक्षांसि तान्याह महाबलानि।
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु
सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ६.५९.३३ ॥
ત્યારે તે મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ તે મહાબલ રાક્ષસોને કહ્યું—"દ્વારો પર, ચર્યાગૃહો અને ગોપુરોમાં સંપૂર્ણ નિશ્ચિંત થઈને, નિર્ભય રહીને ઊભા રહો."
6.59.34
इहागतं मां सहितं भवद्भि-
र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा।
शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्य
प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥ ६.५९.३४ ॥
અહીં હું તમારી સાથે આવ્યો છું એ અને આ નબળાઈ જાણીને, વનમાં રહેતા વાનરો એકઠા થઈને આ ખાલી, દુર્જય નગરીને અચાનક કચડીને હુમલો કરી શકે છે.
6.59.35
विसर्जयित्वा सचिवांस्ततस्तान्
गतेषु रक्षःसु यथानियोगम्।
व्यदारयद् वानरसागरौघं
महाझषः पूर्णमिवार्णवौघम् ॥ ६.५९.३५ ॥
પછી તે મંત્રીઓને વિદાય આપીને, રાક્ષસો આજ્ઞા પ્રમાણે ગયા પછી, મહામત્સ્ય જેમ પાણીથી ભરેલા સાગરના પ્રવાહને ચીરે તેમ તેણે વાનર-સાગરના પ્રવાહને ચીરી નાખ્યો.
6.59.36
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम्।
महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं
दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः ॥ ६.५९.३६ ॥
યુદ્ધમાં ચમકતા બાણ-ધનુષ્ય સાથે તે રાક્ષસરાજને અચાનક ધસી આવતો જોઈને, વાનરરાજે એક મોટું પર્વતશિખર ઉખાડીને રાક્ષસાધિપતિ તરફ દોડ્યો.
6.59.37
तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं
प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ६.५९.३७ ॥
ઘણાં વૃક્ષોથી ભરેલું તે પર્વતશિખર ઉપાડીને તેણે તે નિશાચર પર ફેંક્યું; તે અચાનક ધસી આવતું જોઈને, સોનેરી પાંખોવાળાં બાણોથી તેણે તેને કાપી નાખ્યું.
6.59.38
तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे
शृङ्गे विदीर्णे पतिते पृथिव्याम्।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं
समादधे राक्षसलोकनाथः ॥ ६.५९.३८ ॥
ઊંચા ઢોળાવો અને મોટાં વૃક્ષોવાળું તે શિખર ભાંગીને ધરતી પર પડ્યું ત્યારે, રાક્ષસલોકના સ્વામીએ યમ જેવા, મહાસર્પ સમાન બાણને ધનુષ પર ચઢાવ્યું.
6.59.39
स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं
सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम्।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं
चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ६.५९.३९ ॥
ક્રોધે ભરાયેલા તેણે પવનના વેગ જેવું, તણખા સહિત સળગતા અગ્નિ જેવું પ્રકાશતું અને ઇન્દ્રના વજ્રના વેગ જેવું તે બાણ લઈને સુગ્રીવના વધ માટે ફેંક્યું.
6.59.40
स सायको रावणबाहुमुक्तः
शक्राशनिप्रख्यवपुःप्रकाशम्।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्
गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ॥ ६.५९.४० ॥
રાવણના હાથમાંથી છૂટેલું તે બાણ, ઇન્દ્રના વજ્ર જેવા ચમકતા દેહ સાથે, સુગ્રીવ સુધી પહોંચીને વેગથી વીંધી ગયું; ગુહ (સ્કંદ) દ્વારા ફેંકાયેલી પ્રચંડ શક્તિ ક્રૌંચ પર્વતને ભેદે તેમ.
6.59.41
स सायकार्तो विपरीतचेताः
कूजन् पृथिव्यां निपपात वीरः।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६.५९.४१ ॥
બાણથી પીડિત તે વીર, વિકળ મનથી ચીસો પાડતો ધરતી પર પડ્યો. તેને બેભાન થઈ ભૂમિ પર પડેલો જોઈ યુદ્ધમાં હર્ષિત થયેલા રાક્ષસો ગર્જી ઊઠ્યા.
6.59.42
ततो गवाक्षो गवयः सुषेण-
स्त्वथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च।
शैलान् समुत्पाट्य विवृद्धकायाः
प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ६.५९.४२ ॥
ત્યારે ગવાક્ષ, ગવય, સુષેણ, ઋષભ, જ્યોતિમુખ અને નલે પર્વતશિખરો ઉખેડીને, વિશાળ દેહ ધારણ કરીને તે રાક્ષસરાજ તરફ ધસી ગયા.
6.59.43
तेषां प्रहारान् स चकार मोघान्
रक्षोधिपो बाणशतैः शिताग्रैः।
तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालै-
र्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ६.५९.४३ ॥
તે રાક્ષસાધિપતિએ તીક્ષ્ણ અણીવાળા સેંકડો બાણોથી તેમના પ્રહારો વ્યર્થ કર્યા; સોનાથી ચિત્રિત પીંછાવાળા બાણોની જાળથી તે વાનરશ્રેષ્ઠોને પણ વીંધી નાખ્યા.
6.59.44
ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै-
र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः।
ततस्तु तद् वानरसैन्यमुग्रं
प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ६.५९.४४ ॥
દેવશત્રુના બાણોથી વીંધાઈને તે ભયંકર દેહધારી વાનરપ્રમુખો ભૂમિ પર પડ્યા. પછી તેણે તે ઉગ્ર વાનરસેનાને બાણોની જાળથી ઢાંકી દીધી.
6.59.45
ते वध्यमानाः पतिताश्च वीरा
नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः।
शाखामृगा रावणसायकार्ता
जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ६.५९.४५ ॥
ઘાયલ થઈ પડેલા તે વીર વાનરો, ભયરૂપી શૂળથી વીંધાઈ, ચીસો પાડતા, રાવણના બાણોથી પીડિત થઈ શરણ્ય રામની શરણે ગયા.
6.59.46
ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा-
नादाय रामः सहसा जगाम।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य
उवाच रामं परमार्थयुक्तम् ॥ ६.५९.४६ ॥
પછી મહાત્મા રામ ધનુષ લઈને અચાનક આગળ વધ્યા. લક્ષ્મણે હાથ જોડીને પાસે જઈને પરમાર્થયુક્ત રામને કહ્યું.
6.59.47
काममार्य सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः।
विधमिष्याम्यहं चैतमनुजानीहि मां विभो ॥ ६.५९.४७ ॥
આર્ય, આ દુરાત્માનો વધ કરવા હું પૂર્ણપણે સમર્થ છું. હું તેનો અવશ્ય નાશ કરીશ. હે પ્રભુ, મને અનુમતિ આપો.
6.59.48
तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ६.५९.४८ ॥
ત્યારે સત્યપરાક્રમી મહાતેજસ્વી રામે તેને કહ્યું, "લક્ષ્મણ, જા; યુદ્ધમાં યત્નશીલ થા."
6.59.49
रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः।
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ६.५९.४९ ॥
રાવણ મહાપરાક્રમી છે; યુદ્ધમાં અદ્ભુત પરાક્રમી છે. ત્રણે લોક કોપે તો પણ તેનો સામનો કરવો કઠિન છે; એમાં શંકા નથી.
6.59.50
तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपायस्व समाहितः ॥ ६.५९.५० ॥
તેનાં નબળાં સ્થાનો શોધ; અને તારાં પોતાનાં નબળાં સ્થાનો પર પણ નજર રાખ. એકાગ્ર થઈને આંખ અને ધનુષ્ય વડે તારી જાતનું રક્ષણ કર.
6.59.51
राघवस्य वचः श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च।
अभिवाद्य च रामाय ययौ सौमित्रिराहवे ॥ ६.५९.५१ ॥
રાઘવના શબ્દો સાંભળીને, તેમને આલિંગન અને સન્માન આપીને, અને રામને પ્રણામ કરીને સૌમિત્રિ યુદ્ધ તરફ ચાલ્યો.
6.59.52
स रावणं वारणहस्तबाहुं
ददर्श भीमोद्यतदीप्तचापम्।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै-
स्तान् वानरान् भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ६.५९.५२ ॥
હાથીની સૂંઢ જેવા બાહુવાળા રાવણને તેણે જોયો; ભયંકર રીતે ચમકતું ધનુષ્ય ઊંચું કરીને, બાણોની વર્ષાની જાળથી તે વાનરોને ઢાંકતો હતો, જેમનાં શરીર ચીરાઈને વિખરાયેલાં પડ્યાં હતાં.
6.59.53
तमालोक्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः।
निवार्य शरजालानि विदुद्राव स रावणम् ॥ ६.५९.५३ ॥
તેને જોઈને મહાતેજસ્વી પવનપુત્ર હનુમાને બાણોની જાળ રોકી અને રાવણ તરફ દોડ્યો.
6.59.54
रथं तस्य समासाद्य बाहुमुद्यम्य दक्षिणम्।
त्रासयन् रावणं धीमान् हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.५४ ॥
તેના રથ પાસે પહોંચીને, જમણો હાથ ઊંચો કરીને, રાવણને ભયભીત કરતા બુદ્ધિમાન હનુમાને આ વચન કહ્યું.
6.59.55
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः।
अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ६.५९.५५ ॥
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ અને રાક્ષસો પાસેથી તેં અવધ્યત્વ મેળવ્યું છે; પરંતુ વાનરોથી તને ભય છે.
6.59.56
एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः।
विधमिष्यति ते देहे भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ६.५९.५६ ॥
આ મારો જમણો બાહુ છે, પાંચ શાખાઓ જેવો ઊંચો કરેલો. તારા દેહમાં લાંબા સમયથી વસતા પ્રાણને તે ચૂર્ણ કરી નાખશે.
6.59.57
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.५९.५७ ॥
હનુમાનના વચનો સાંભળીને ભયંકર પરાક્રમી રાવણ, ક્રોધથી લાલ નેત્રો સાથે આ વચન બોલ્યો.
6.59.58
क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ६.५९.५८ ॥
જલદી, નિર્ભય થઈને પ્રહાર કર; સ્થિર કીર્તિ મેળવ. પછી, હે વાનર, તારા જાણીતા પરાક્રમવાળા તને હું નષ્ટ કરીશ.
6.59.59
रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत्।
प्रहतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर ॥ ६.५९.५९ ॥
રાવણના વચન સાંભળીને વાયુપુત્ર બોલ્યો: "સ્મરણ કર, પહેલાં મેં તારા પુત્ર અક્ષને હણ્યો હતો."
6.59.60
एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६.५९.६० ॥
આમ કહેવાતાં મહાતેજસ્વી રાક્ષસેશ્વર રાવણે, બળવાન થઈને હથેળીથી વાયુપુત્રની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.59.61
स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः।
स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ॥ ६.५९.६१ ॥
તે હથેળીના પ્રહારથી તે વારંવાર ડગમગ્યો; છતાં તે તેજસ્વી, મહામતિ ક્ષણભર સ્થિરતા ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો.
6.59.62
आजघान च संक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम्।
ततः स तेनाभिहतो वानरेण महात्मना ॥ ६.५९.६२ ॥
ક્રોધે ભરાયેલા તેણે દેવશત્રુને હથેળીથી પ્રહાર કર્યો. ત્યારે તે મહાત્મા વાનર વડે પ્રહાર પામેલો તે...
6.59.63
दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमितलेऽचलः।
संग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम् ॥ ६.५९.६३ ॥
ભૂમિ પર સ્થિર પર્વતની જેમ હથેળીના પ્રહારથી રાવણ સંપૂર્ણ હલી ગયો. યુદ્ધમાં હથેળીથી ઘવાયેલા રાવણને જોઈને...
6.59.64
ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः।
अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.६४ ॥
ઋષિઓ, વાનરો, સિદ્ધો અને દેવો અસુરો સાથે ગર્જ્યા. ત્યારે મહાતેજસ્વી રાવણ સાવધ થઈને બોલ્યો.
6.59.65
साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.६५ ॥
"હે વાનર, તારા પરાક્રમને સાધુ! મારો શત્રુ હોવા છતાં તું પ્રશંસનીય છે." રાવણે આમ કહ્યું ત્યારે મારુતિએ આમ કહ્યું.
6.59.66
धिगस्तु मम वीर्यस्य यत् त्वं जीवसि रावण।
सकृत् तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ॥ ६.५९.६६ ॥
"મારા પરાક્રમને ધિક્કાર! રાવણ, તું હજી જીવે છે! હવે એક વાર પ્રહાર કરું, દુર્બુદ્ધિ! કેમ બડાઈ મારે છે?"
6.59.67
ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम्।
ततो मारुतिवाक्येन कोपस्तस्य प्रजज्वले ॥ ६.५९.६७ ॥
"ત્યારે મારી આ મુઠ્ઠી તને યમલોકમાં લઈ જશે." મારુતિના શબ્દોથી તેનો ક્રોધ ભડકી ઊઠ્યો.
6.59.68
संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमावृत्य दक्षिणम्।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ॥ ६.५९.६८ ॥
લાલ આંખોવાળા એ પરાક્રમીએ પ્રયત્નપૂર્વક જમણી મુઠ્ઠી વાળીને વેગથી વાનરની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.59.69
हनूमान् वक्षसि व्यूढे संचचाल पुनः पुनः।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६.५९.६९ ॥
છાતી પર પ્રહાર થતાં હનુમાન વારંવાર ડગમગી ગયા; ત્યારે મહાબળવાન હનુમાનને વિહ્વળ જોઈને (સૌ સ્તબ્ધ થઈ ગયા).
6.59.70
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्।
राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ ६.५९.७० ॥
અતિરથી, રાક્ષસોના અધિપતિ, પ્રતાપી દશગ્રીવ રથ પર ઝડપથી નીલ તરફ આગળ વધ્યો.
6.59.71
पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्माभिभेदनैः।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ६.५९.७१ ॥
સર્પ સમાન ભયંકર, શત્રુના મર્મસ્થાનોને ભેદતાં બાણોથી તેણે વાનરસેનાપતિ નીલને પીડિત કર્યો.
6.59.72
स शरौघसमायस्तो नीलो हरिचमूपतिः।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत् ॥ ६.५९.७२ ॥
બાણોની વર્ષાથી ઘેરાયેલા વાનરસેનાપતિ નીલે એક હાથે પર્વતશિખર ઉપાડીને રાક્ષસાધિપતિ પર ફેંક્યું.
6.59.73
हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ६.५९.७३ ॥
તેજસ્વી અને મહામના હનુમાન પણ સ્વસ્થ થઈને, યુદ્ધની ઇચ્છાથી ચોતરફ જોતાં ક્રોધપૂર્વક આમ બોલ્યા.
6.59.74
नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम्।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ६.५९.७४ ॥
નીલ સાથે યુદ્ધ કરી રહેલા રાક્ષસેશ્વર રાવણ પર, બીજા સાથે લડતા હોય ત્યારે, ધસી જવું યોગ્ય નથી.
6.59.75
रावणोऽथ महातेजास्तं शृङ्गं सप्तभिः शरैः।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद् विकीर्णं पपात ह ॥ ६.५९.७५ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી રાવણે તે પર્વતશિખર પર સાત તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રહાર કર્યો; તે વિખેરાઈને પડી ગયું.
6.59.76
तद् विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः।
कालाग्निरिव जज्वाल कोपेन परवीरहा ॥ ६.५९.७६ ॥
પર્વતનું તે શિખર વિખેરાયેલું જોઈને વાનરસેનાપતિ, શત્રુવીરોનો સંહારક, પ્રલયાગ્નિની જેમ ક્રોધથી ભડકી ઊઠ્યો.
6.59.77
सोऽश्वकर्णद्रुमान् शालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान्।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षान् नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ६.५९.७७ ॥
તે નીલે યુદ્ધમાં અશ્વકર્ણ, શાલ, ફૂલેલા આંબા અને બીજા અનેક પ્રકારનાં વૃક્ષો ફેંક્યાં.
6.59.78
स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः।
अभ्यवर्षच्च घोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ६.५९.७८ ॥
રાવણે તે વૃક્ષો પાસે પહોંચીને તેમને કાપી નાખ્યાં; પછી ભયંકર બાણવર્ષાથી પાવકિ (નીલ) પર વરસાવ્યા.
6.59.79
अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः।
ह्रस्वं कृत्वा ततो रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ६.५९.७९ ॥
બાણના પ્રવાહથી ઢંકાઈ ગયેલો, મેઘથી ઘેરાયેલા મહાપર્વતની જેમ, તેણે પોતાનું રૂપ નાનું કરીને ધ્વજાના અગ્રભાગ પર ઉતરાણ કર્યું.
6.59.80
पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम्।
जज्वाल रावणः क्रोधात् ततो नीलो ननाद च ॥ ६.५९.८० ॥
ધ્વજાના અગ્રભાગ પર ઊભેલા અગ્નિપુત્રને જોઈને રાવણ ક્રોધથી સળગી ઊઠ્યો; ત્યારે નીલ ગર્જ્યો.
6.59.81
ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम्।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च रामश्चापि सुविस्मिताः ॥ ६.५९.८१ ॥
ધ્વજાના અગ્રભાગ પર, ધનુષ્યના અગ્રભાગ પર અને મુકુટના અગ્રભાગ પર એ વાનરને જોઈ લક્ષ્મણ, હનુમાન અને રામ પણ અત્યંત વિસ્મિત થયા.
6.59.82
रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ६.५९.८२ ॥
મહાતેજસ્વી રાવણ પણ વાનરની ચપળતાથી વિસ્મિત થઈ, પ્રજ્વલિત અદ્ભુત આગ્નેય અસ્ત્ર મંગાવવા લાગ્યો.
6.59.83
ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः।
नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ६.५९.८३ ॥
પછી હર્ષિત વાનરોએ, લક્ષ્ય સાધી, યુદ્ધમાં નીલની ચપળતાથી ગૂંચવાયેલા રાવણને જોઈને બૂમો પાડી.
6.59.84
वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा।
सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किंचित् प्रत्यपद्यत ॥ ६.५९.८४ ॥
વાનરોની ગર્જનાથી ત્યારે રાવણ ક્રોધે ભરાયો; પરંતુ ગભરાયેલા હૃદયને કારણે તેને કંઈ સૂઝ્યું નહીં.
6.59.85
आग्नेयेनापि संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम्।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ६.५९.८५ ॥
આગ્નેય અસ્ત્ર સાથેનું બાણ હાથમાં લઈ, નિશાચર રાવણે ધ્વજના શિખર પર ઊભેલા નીલ તરફ જોયું.
6.59.86
ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परया सह ॥ ६.५९.८६ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી રાક્ષસેશ્વર રાવણે કહ્યું — હે વાનર, તું પરમ માયા સાથે ચપળ છે.
6.59.87
जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः ॥ ६.५९.८७ ॥
હે વાનર, જો તું સમર્થ છે તો તારો જીવ બચાવ; તું તારાં જ અનેક રૂપો વારંવાર રચે છે.
6.59.88
तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद् भ्रंशयिष्यति ॥ ६.५९.८८ ॥
તોપણ મારા વડે છોડાયેલું, અસ્ત્રથી પ્રેરિત બાણ જીવ બચાવતા તને જીવથી ભ્રષ્ટ કરશે.
6.59.89
एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः।
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ६.५९.८९ ॥
આમ કહીને મહાબાહુ રાક્ષસેશ્વર રાવણે અસ્ત્રસહિત બાણ સાંધીને સેનાપતિ પર પ્રહાર કર્યો.
6.59.90
सोऽस्त्रमुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः।
निर्दह्यमानः सहसा स पपात महीतले ॥ ६.५९.९० ॥
અસ્ત્રથી છોડાયેલા બાણથી છાતી પર ઘવાયેલો નીલ બળતો હતો અને અચાનક ભૂમિ પર પડી ગયો.
6.59.91
पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा।
जानुभ्यामपतद् भूमौ न तु प्राणैर्वियुज्यत ॥ ६.५९.९१ ॥
પિતાની મહિમાના સંયોગથી અને પોતાના તેજથી તે ઘૂંટણિયે ભૂમિ પર પડ્યો, પણ પ્રાણથી વિખૂટો ન થયો.
6.59.92
विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ६.५९.९२ ॥
બેભાન વાનરને જોઈને યુદ્ધોત્સુક દશગ્રીવ મેઘગર્જના જેવા અવાજવાળા રથમાં સૌમિત્રી તરફ ધસી ગયો.
6.59.93
आसाद्य रणमध्ये तं वारयित्वा स्थितो ज्वलन्।
धनुर्विस्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६.५९.९३ ॥
યુદ્ધની મધ્યમાં સૌમિત્રીનો સામનો કરીને, તેને રોકીને, તેજથી ઝળહળતો ઊભેલો પ્રતાપી રાક્ષસરાજ ધનુષ્ય ખેંચીને ફેલાવતો હતો.
6.59.94
तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो
विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम्।
अवेहि मामद्य निशाचरेन्द्र
न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि ॥ ६.५९.९४ ॥
અદીનસત્ત્વ સૌમિત્રીએ અપ્રમેય ધનુષ્ય તાણતા તેને કહ્યું: 'હે નિશાચરેન્દ્ર, આજે મને જ ઓળખ. વાનરો સાથે તારે લડવું યોગ્ય નથી.'
6.59.95
स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं
ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं
रोषान्वितं वाचमुवाच रक्षः ॥ ६.५९.९५ ॥
તેના પ્રતિધ્વનિત શબ્દો અને ભયંકર ધનુષ્યટંકાર સાંભળીને, રાજા સૌમિત્રી પાસે આવ્યો અને ક્રોધથી ભરેલા રાક્ષસે આ વચન કહ્યું.
6.59.96
दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं
प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः।
अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युलोकं
संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ६.५९.९६ ॥
'હે રાઘવ, સદ્ભાગ્યે તું મારી દૃષ્ટિના માર્ગમાં આવી ગયો છે. વિપરીત બુદ્ધિવાળા, અંત તરફ જનારા! આ ક્ષણે જ મારા બાણસમૂહોથી ઘેરાઈને તું મૃત્યુલોકમાં જઈશ.'
6.59.97
तमाह सौमित्रिरविस्मयानो
गर्जन्तमुद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम्।
राजन् न गर्जन्ति महाप्रभावा
विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ६.५९.९७ ॥
આશ્ચર્ય ન પામેલો સૌમિત્રિ, ઊંચા તીક્ષ્ણ દાંતવાળા ગર્જતા તેને બોલ્યો: "હે રાજન, મહાપ્રભાવી લોકો ગર્જના કરતા નથી. પાપીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તું બડાઈ મારે છે."
6.59.98
जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र
बलं प्रतापं च पराक्रमं च।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणि-
रागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ६.५९.९८ ॥
"હે રાક્ષસેન્દ્ર, તારું વીર્ય, બળ, પ્રતાપ અને પરાક્રમ હું જાણું છું. ધનુષ-બાણ હાથમાં લઈ હું ઊભો છું. આવ, વ્યર્થ બડાઈથી શું?"
6.59.99
स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज
रक्षोधिपः सप्त शरान् सुपुङ्खान्।
ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै-
श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ६.५९.९९ ॥
આમ કહેવાતા ક્રોધે ભરાયેલા રાક્ષસાધિપતિએ સુંદર પાંખોવાળા સાત બાણ છોડ્યા. લક્ષ્મણે સોનેરી ચિત્રિત પાંખોવાળા, તીક્ષ્ણ ધારવાળા બાણોથી તેમને કાપી નાખ્યા.
6.59.100
तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्
निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान्।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम
ससर्ज चान्यान् निशितान् पृषत्कान् ॥ ६.५९.१०० ॥
તેમને અચાનક કપાયેલા જોઈને લંકેશ્વર, વેઢા તૂટેલા મહાસર્પોની જેમ, ક્રોધને વશ થયો; અને બીજા તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા.
6.59.101
स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं
रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम्।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः
शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ ६.५९.१०१ ॥
ધનુષમાંથી છોડાયેલી તે તીવ્ર બાણવર્ષાને રામાનુજ લક્ષ્મણે ક્ષુર, અર્ધચંદ્ર, ઉત્તમ કર્ણી અને ભલ્લ બાણોથી કાપી નાખી; તે વિચલિત ન થયો.
6.59.102
स बाणजालान्यपि तानि तानि
मोघानि पश्यंस्त्रिदशारिराजः।
विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन
पुनश्च बाणान् निशितान् मुमोच ॥ ६.५९.१०२ ॥
પોતાના એ બાણસમૂહો વ્યર્થ જતા જોઈને દેવશત્રુઓનો રાજા લક્ષ્મણની ચપળતાથી આશ્ચર્યચકિત થયો; ફરી તેણે તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા.
6.59.103
स लक्ष्मणश्चापि शिताञ् शिताग्रान्
महेन्द्रतुल्योऽशनिभीमवेगान्।
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्
ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय ॥ ६.५९.१०३ ॥
મહેન્દ્ર સમાન લક્ષ્મણે પણ વજ્ર જેવા ભયંકર વેગવાળા, અગ્નિ જેવા તેજસ્વી તીક્ષ્ણ બાણો ધનુષ્ય પર ચડાવીને રાક્ષસાધિપતિના વધ માટે છોડ્યા.
6.59.104
स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रः
शिताञ् शराल्ँ लक्ष्मणमाजघान।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण
स्वयंभुदत्तेन ललाटदेशे ॥ ६.५९.१०४ ॥
રાક્ષસેન્દ્રે તે બાણોને કાપી નાખ્યા અને લક્ષ્મણ પર પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજવાળા, સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા અપાયેલા એક બાણથી પ્રહાર કર્યો; તે તેમના કપાળ પર વાગ્યો.
6.59.105
स लक्ष्मणो रावणसायकार्त-
श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य।
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा-
च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ ६.५९.१०५ ॥
રાવણના બાણથી પીડાયેલા લક્ષ્મણ ઢીલું ધનુષ્ય પકડીને ડગમગી ઊઠ્યા; પછી મહામહેનતે ભાન પાછું મેળવીને ઇન્દ્રશત્રુનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
6.59.106
निकृत्तचापं त्रिभिराजघान
बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः।
स सायकार्तो विचचाल राजा
कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद ॥ ६.५९.१०६ ॥
તેનું ધનુષ્ય કપાતાં દશરથપુત્રે તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા ત્રણ બાણોથી તેને પ્રહાર કર્યો; બાણથી પીડિત તે રાજા ડગમગી ઊઠ્યો; મહામહેનતે ફરી ભાન પામ્યો.
6.59.107
स कृत्तचापः शरताडितश्च
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्रशक्तिः
स्वयंभुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ ६.५९.१०७ ॥
ધનુષ્ય તૂટેલું, બાણોથી ઘાયલ, મેદ અને લોહીથી ભીંજાયેલા શરીરવાળા તે ઉગ્રશક્તિ દેવશત્રુએ યુદ્ધમાં સ્વયં બ્રહ્માએ આપેલી શક્તિને ગ્રહણ કરી.
6.59.108
स तां सधूमानलसंनिकाशां
वित्रासनां संयति वानराणाम्।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं
सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ ६.५९.१०८ ॥
રાક્ષસ રાજ્યના સ્વામીએ યુદ્ધમાં વાનરોને ભય પમાડતી, ધુમાડાવાળી આગ જેવી સળગતી તે શક્તિ વેગથી સૌમિત્રિ પર ફેંકી.
6.59.109
तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रै-
र्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः।
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति-
र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ ६.५९.१०९ ॥
ભરતના નાનાભાઈએ આવતી તે શક્તિને અસ્ત્રોથી અને યજ્ઞાગ્નિ સમાન બાણોથી હણી; તોપણ તે શક્તિ દાશરથિની વિશાળ ભુજાઓની વચ્ચે પ્રવેશી ગઈ.
6.59.110
स शक्तिमाञ् शक्तिसमाहतः सन्
जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः।
तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्य
जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम् ॥ ६.५९.११० ॥
તે શક્તિથી આઘાત પામેલા રઘુવીર ભૂમિ પર દાઝી ગયા; વિહ્વળ થયેલા તેમને રાજાએ તરત પાસે જઈને વેગથી બંને ભુજાઓથી પકડી લીધા.
6.59.111
हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः ॥ ६.५९.१११ ॥
હિમાલય, મંદર, મેરુ કે દેવો સહિત ત્રણ લોક પણ ભુજાઓથી ઉપાડી શકાય; પણ ભરતના નાનાભાઈને ઉપાડી શકાય નહીં.
6.59.112
शक्त्या ब्राह्म्या तु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे।
विष्णोरमीमांस्यभागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ ६.५९.११२ ॥
બ્રહ્માની શક્તિથી છાતીની વચ્ચે ઘા લાગ્યો છતાં સૌમિત્રિએ વિષ્ણુના અમાપ અંશ એવા પોતાનું સ્મરણ કર્યું.
6.59.113
ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥ ६.५९.११३ ॥
ત્યારે દેવોના કાંટા સમાન તે રાક્ષસે, દાનવોના ગર્વનો નાશ કરનાર સૌમિત્રિને બંને બાહુઓથી દબાવ્યો; પણ તેને ઉપાડવા તે સમર્થ ન થયો.
6.59.114
ततः क्रुद्धो वायुसुतो रावणं समभिद्रवत्।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६.५९.११४ ॥
ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલા વાયુપુત્ર રાવણ તરફ દોડ્યા અને વજ્ર સમાન મુઠ્ઠીથી ક્રોધપૂર્વક તેની છાતી પર પ્રહાર કર્યો.
6.59.115
तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः।
जानुभ्यामगमद् भूमौ चचाल च पपात च ॥ ६.५९.११५ ॥
તે મુઠ્ઠીના પ્રહારથી રાક્ષસેશ્વર રાવણ ઘૂંટણિયે જમીન પર પડ્યો; ડગમગ્યો અને પડી ગયો.
6.59.116
आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ६.५९.११६ ॥
મોઢા, આંખો અને કાનમાંથી તેને ઘણું લોહી વહ્યું; ચકરાઈને નિશ્ચેષ્ટ થઈ તે રથના આસન પર બેસી ગયો.
6.59.117
विसंज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत्।
विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ॥ ६.५९.११७ ॥
તે સંજ્ઞાહીન અને મૂર્છિત થયો; પોતાનું સ્થાન પણ સાચવી શક્યો નહીં. યુદ્ધમાં ભયંકર પરાક્રમી રાવણને સંજ્ઞાહીન જોઈને—
6.59.118
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः।
हनूमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ॥ ६.५९.११८ ॥
ઋષિઓ, વાનરો, દેવો અને અસુરો પણ ગર્જી ઊઠ્યા. ત્યારે તેજસ્વી હનુમાને રાવણથી પીડિત લક્ષ્મણને જોયા.
6.59.119
आनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम्।
वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः।
शत्रूणामप्यकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत् कपेः ॥ ६.५९.११९ ॥
હનુમાને બંને બાહુઓથી તેને પકડીને રાઘવની પાસે લાવ્યો. વાયુપુત્રની મિત્રતા અને પરમ ભક્તિને કારણે, શત્રુઓથી પણ અચલ એવો તે વાનર માટે હળવો થઈ ગયો.
6.59.120
तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम्।
रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ॥ ६.५९.१२० ॥
યુદ્ધમાં પરાજિત થયેલા સૌમિત્રિને છોડીને, તે શક્તિ ફરી રાવણના તે જ રથમાં પોતાના સ્થાને પાછી ફરી.
6.59.121
रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे।
आददे निशितान् बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ ६.५९.१२१ ॥
મહાતેજસ્વી રાવણે પણ તે મહાયુદ્ધમાં ચેતના પાછી મેળવીને તીક્ષ્ણ બાણો ઉપાડ્યા અને મોટું ધનુષ્ય ધારણ કર્યું.
6.59.122
आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ ६.५९.१२२ ॥
શત્રુસંહારક લક્ષ્મણ આશ્વસ્ત થયા અને શક્તિની પીડામાંથી મુક્ત થઈ, વિષ્ણુના અંશ તરીકે પોતાના અમાપ સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવા લાગ્યા.
6.59.123
निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम्।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ ६.५९.१२३ ॥
રણમાં વાનરોની મહાસેનાના મહાવીરોને પડેલા જોઈને રાઘવે રાવણ તરફ ધસી ગયા.
6.59.124
अथैनमनुसंक्रम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत्।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ ६.५९.१२४ ॥
ત્યારે હનુમાન તેની પાસે જઈને બોલ્યા, "મારી પીઠ પર ચડીને આ રાક્ષસને તમે શિક્ષા કરો."
6.59.125
विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम्।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ॥ ६.५९.१२५ ॥
દેવશત્રુ સામે લડવા વિષ્ણુ ગરુડ પર ચડે તેમ, વાયુપુત્રના વચન સાંભળી રાઘવ ચડ્યા.
6.59.126
अथारुरोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम्।
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ ६.५९.१२६ ॥
ત્યારે તેઓ તરત મહાકપિ હનુમાન પર ચડ્યા; મનુષ્યોના અધિપતિએ યુદ્ધમાં રથ પર ઊભેલા રાવણને જોયો.
6.59.127
तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स रावणम्।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ ६.५९.१२७ ॥
તેને જોઈને મહાતેજસ્વી રામ રાવણ તરફ દોડ્યા; વૈરોચન તરફ ક્રોધે ભરાયેલા વિષ્ણુ શસ્ત્ર ઉગામીને દોડ્યા હતા તેમ.
6.59.128
ज्याशब्दमकरोत् तीव्रं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ ६.५९.१२८ ॥
રામે વજ્ર અથડાય તેવો કઠોર તીવ્ર ધનુષ્ટંકાર કર્યો, અને ગંભીર વાણીમાં રાક્ષસેન્દ્રને કહ્યું.
6.59.129
तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
क्व नु राक्षसशार्दूल गत्वा मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ६.५९.१२९ ॥
"ઊભો રહે, ઊભો રહે! મારી સાથે આવો અપરાધ કરીને, હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, તું ક્યાં જઈને મુક્તિ મેળવીશ?"
6.59.130
यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा
स्वयंभुवैश्वानरशंकरान् वा।
गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा
तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ ६.५९.१३० ॥
તું ઇન્દ્ર, વિવસ્વાનના પુત્ર યમ, સૂર્ય, સ્વયંભૂ, વૈશ્વાનર કે શંકર પાસે જાય, કે દસે દિશાઓમાં ભાગી જાય, તોપણ આજે મારાથી તું છૂટી નહીં શકે.
6.59.131
यश्चैष शक्त्या निहतस्त्वयाद्य
गच्छन् विषादं सहसाभ्युपेत्य।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः
सपुत्रपौत्रस्य तवाद्य युद्धे ॥ ६.५९.१३१ ॥
આજે તેં શક્તિથી જેને માર્યો, દુઃખથી ચાલતો અચાનક જે સામે આવ્યો, તે જ રાક્ષસગણોના રાજાનું મૃત્યુ છે; આજે યુદ્ધમાં તે જ તને તારા પુત્રો-પૌત્રો સહિત મૃત્યુરૂપે ઘેરી લેશે.
6.59.132
एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि
शरैर्जनस्थानकृतालयानि।
चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि
रक्षःसहस्राणि निषूदितानि ॥ ६.५९.१३२ ॥
તેના દ્વારા જ જનસ્થાનમાં વસતા, અતિ ભયાનક રૂપવાળા, ઉત્તમ શસ્ત્રધારી ચૌદ હજાર રાક્ષસો બાણોથી માર્યા ગયા.
6.59.133
राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे ॥ ६.५९.१३३ ॥
રાઘવનું વચન સાંભળીને મહાબલી રાક્ષસરાજે યુદ્ધમાં રાઘવને વહન કરતા મહાવેગી વાયુપુત્રને જોયો.
6.59.134
रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन्।
आजघान शरैर्दीप्तैः कालानलशिखोपमैः ॥ ६.५९.१३४ ॥
મહા રોષથી આવિષ્ટ થઈને, પૂર્વ વૈરનું સ્મરણ કરતા, કાળાગ્નિની જ્વાળા સમાન દીપ્ત બાણોથી તેણે પ્રહાર કર્યો.
6.59.135
राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ॥ ६.५९.१३५ ॥
યુદ્ધમાં રાક્ષસના બાણોથી પ્રહાર પામવા છતાં, સ્વભાવથી જ તેજસ્વી તેનું તેજ વધુ વધ્યું.
6.59.136
ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम्।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ ६.५९.१३६ ॥
ત્યારે મહાતેજસ્વી રામે રાવણે ઘાયલ કરેલા વાનરશાર્દૂલને જોઈને ક્રોધને વશ થયા.
6.59.137
तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं
साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम्।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं
रामः प्रचिच्छेद शितैः शराग्रैः ॥ ६.५९.१३७ ॥
રામે તેના રથની નજીક જઈને ચક્ર, અશ્વ, ધ્વજ, છત્ર, મહાપતાકા, સારથિ, વજ્ર, શૂળ અને ખડ્ગ સહિતના તે રથને તીક્ષ્ણ બાણોના અગ્રભાગે છેદી નાખ્યો.
6.59.138
अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान
बाणेन वज्राशनिसंनिभेन।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे
वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ ६.५९.१३८ ॥
પછી ઇન્દ્રશત્રુને ઝડપથી વજ્ર અને અશનિ સમાન બાણથી માર્યો — તેની વિશાળ, સુંદર સુવર્ણવર્ણી ભુજાઓની વચ્ચે — જેમ ભગવાન ઇન્દ્ર વજ્રથી મેરુ પર પ્રહાર કરે.
6.59.139
यो वज्रपाताशनिसंनिपाता-
न्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा।
स रामबाणाभिहतो भृशार्त-
श्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ ६.५९.१३९ ॥
વજ્રપાત અને અશનિના આઘાતથી પણ જે રાજા ડગ્યો નહોતો, ચલાયમાન થયો નહોતો, તે જ રામબાણથી ઘાયલ થઈ અત્યંત પીડાથી કાંપ્યો અને ધનુષ્ય છોડી દીધું.
6.59.140
तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः
समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम्।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं
चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा ॥ ६.५९.१४० ॥
તેને વિહ્વળ થઈ ડગમગતો જોઈને મહાત્મા રામે એક પ્રજ્વલિત અર્ધચંદ્ર બાણ ઉપાડ્યું અને તેનાથી રાક્ષસાધિપતિનો સૂર્યવર્ણ મુકુટ તરત છેદી નાખ્યો.
6.59.141
तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं
शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम्।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूट-
मुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ ६.५९.१४१ ॥
યુદ્ધમાં ઝેર વિનાના સર્પ જેવા, બુઝાયેલી જ્વાળાવાળા સૂર્ય જેવા પ્રભાહીન, શ્રીહીન, મુકુટનું શિખર કપાયેલા રાક્ષસેન્દ્રને રામે આ પ્રમાણે કહ્યું.
6.59.142
कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं
हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम्।
तस्मात् परिश्रान्त इति व्यवस्य
न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ ६.५९.१४२ ॥
તેં મહાન અને અતિ ભયંકર કર્મ કર્યું છે, મારા વીરોને હણીને મને પણ પીડિત કર્યો. તેથી તું થાકેલો છે એમ નિશ્ચય કરીને હું તને બાણોથી મૃત્યુવશ કરતો નથી.
6.59.143
प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं
प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम्।
आश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी
तदा बलं प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः ॥ ६.५९.१४३ ॥
જા; યુદ્ધથી તું પીડિત થયો છે એ હું જાણું છું. હે રાત્રિચરરાજ, લંકામાં પ્રવેશીને વિશ્રામ કરી, રથ અને ધનુષ્ય લઈને ફરી બહાર આવજે; ત્યારે રથ પર ઊભો રહીને તું મારું સૈન્ય જોશે.
6.59.144
स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो
निकृत्तचापः स हताश्वसूतः।
शरार्दितो भग्नमहाकिरीटो
विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ ६.५९.१४४ ॥
આમ કહેવાયા પછી, ગર્વ અને હર્ષ નષ્ટ થયેલો, ધનુષ્ય કપાયેલું, ઘોડા અને સારથિ હણાયેલા, બાણોથી પીડિત, મહાન મુકુટ તૂટેલો તે રાજા અચાનક લંકામાં પ્રવેશ્યો.
6.59.145
तस्मिन् प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे
महाबले दानवदेवशत्रौ।
हरीन् विशल्यान् सह लक्ष्मणेन
चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ ६.५९.१४५ ॥
તે મહાબળવાન, દાનવ-દેવોના શત્રુ, રાત્રિચરોના ઈન્દ્ર પ્રવેશી ગયા ત્યારે, રામે લક્ષ્મણ સાથે મહાયુદ્ધના મોખરે વાનરોને બાણરહિત કર્યા.
6.59.146
तस्मिन् प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ
सुरासुरा भूतगणा दिशश्च।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च
तथैव भूम्यम्बुचराः प्रहृष्टाः ॥ ६.५९.१४६ ॥
તે ત્રિદશેન્દ્રના શત્રુનો પરાજય થતાં દેવો અને અસુરો, ભૂતગણો અને દિશાઓ, સાગરો સહિત, ઋષિઓ અને મહાનાગો સહિત, તેમજ ભૂમિ અને જળમાં વિચરતા સર્વ હર્ષિત થયા.