वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.59.1
तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले
प्लवंगमानामृषभेण युद्धे।
भीमायुधं सागरवेगतुल्यं
विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ ६.५९.१ ॥
राक्षससेनेचा रक्षक मारला गेल्यावर, युद्धात वानरश्रेष्ठाने, सागराच्या वेगासारखी भयंकर शस्त्रे असलेली राक्षसराजाची सेना पळून गेली.
6.59.2
गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः
सेनापतिं पावकसूनुशस्तम्।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य
रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ ६.५९.२ ॥
जाऊन त्यांनी राक्षसाधिपतीला अग्निपुत्राने (स्कंदाने) मारलेल्या सेनापतीची वार्ता सांगितली. त्यांचे ते बोलणे ऐकून राक्षसाधिपती क्रोधाच्या अधीन झाला.
6.59.3
संख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य
क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः।
उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या-
निन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान् ॥ ६.५९.३ ॥
युद्धात प्रहस्त मारला गेला हे ऐकून, क्रोधाने पीडित आणि शोकाने व्याकूळ मनाचा तो, इंद्र देवांच्या प्रमुखांशी बोलतो तसा त्या राक्षस प्रमुखांशी बोलला.
6.59.4
नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६.५९.४ ॥
इंद्रसेनेचा नाश करणारा माझा सैन्यपाल आपल्या परिवारासह व हत्तींसह मारला गेला. त्या शत्रूबाबत उपेक्षा दाखवू नये.
6.59.5
सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन्।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ६.५९.५ ॥
म्हणून मी शत्रूच्या नाशासाठी आणि विजयासाठी, विचार न करता, स्वतः त्या अद्भुत रणाग्रावर जाईन.
6.59.6
अद्य तद् वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम्।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः।
अद्य संतर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः ॥ ६.५९.६ ॥
आज मी त्या वानरसेनेला आणि लक्ष्मणासह रामाला, पेटत्या अग्नींनी अरण्य जाळावे तसे, बाणांच्या प्रवाहाने जाळून टाकीन. आज मी वानरांच्या रक्ताने पृथ्वी तृप्त करीन.
6.59.7
स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं
रथं तुरंगोत्तमराजियुक्तम्।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं
समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ६.५९.७ ॥
असे बोलून तो अग्नीसारखा तेजस्वी, उत्तम घोड्यांच्या रांगेने जुंपलेल्या, आपल्या शरीरतेजाने चमकत जळणाऱ्या रथावर चढला; तो देवराजाचा शत्रू होता.
6.59.8
स शङ्खभेरीपणवप्रणादै-
रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान-
स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ६.५९.८ ॥
शंख, भेरी, पणव यांच्या नादांत, टाळ्या, गर्जना आणि सिंहगर्जनांत, मंगल स्तुतींनी उत्तम प्रकारे पूजिला जात, राक्षसराजांमध्ये श्रेष्ठ असा तो तेव्हा निघाला.
6.59.9
स शैलजीमूतनिकाशरूपै-
र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो
भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ६.५९.९ ॥
पर्वत आणि मेघांसारखी रूपे असलेल्या, मांसभक्षक, अग्नीसारखे तेजस्वी डोळे असलेल्या राक्षसांनी वेढलेला राक्षसराजांमध्ये श्रेष्ठ तो, भूतांनी वेढलेल्या रुद्राप्रमाणे, देवेश्वराप्रमाणे शोभला.
6.59.10
ततो नगर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श
समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ ६.५९.१० ॥
मग नगरातून अचानक महाबली बाहेर येऊन, महासागर आणि मेघांच्या गर्जनेसारखी, वृक्ष व पर्वत हातात उचललेली ती उग्र वानरसेना पाहिली.
6.59.11
तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्ड-
मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ-
मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ६.५९.११ ॥
ते राक्षससैन्य अति प्रचंड पाहून, नागराजासारखे बाहू असलेला, महान शोभेचा राम, सैन्यासह उभा असताना, शस्त्रधाऱ्यांत श्रेष्ठ विभीषणाला म्हणाला.
6.59.12
नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं
प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम्।
कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं
सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम् ॥ ६.५९.१२ ॥
नाना पताका, ध्वज व छत्रांनी युक्त, भाले, तलवारी, त्रिशूल व इतर शस्त्रांनी भरलेली, निर्भय योद्ध्यांनी व इंद्राच्या हत्तींसारख्या हत्तींनी युक्त ही अजेय सेना कोणाची?
6.59.13
ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं
विभीषणः शक्रसमानवीर्यः।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं
महात्मनां राक्षसपुंगवानाम् ॥ ६.५९.१३ ॥
तेव्हा रामाचे बोल ऐकून इंद्रासमान पराक्रमी विभीषणाने महात्मा राक्षसश्रेष्ठांचे बल व पराक्रम रामाला सांगितले.
6.59.14
योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः।
संकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति
ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ ६.५९.१४ ॥
हे राजा! हत्तीच्या खांद्यावर बसलेला हा महात्मा, नुकत्याच उगवलेल्या सूर्यासारखा लाल मुखाचा, हत्तीचे मस्तक हलवत पुढे येत आहे; याला अकंपन समजा.
6.59.15
योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु-
र्धुन्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम्।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः
स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ ६.५९.१५ ॥
रथावर उभा असलेला, सिंहध्वज असलेला, इंद्रधनुष्यासारखे तेजस्वी धनुष्य हलवणारा, हत्तीसारखे भयंकर उघड्या दातांनी शोभणारा—तो इंद्रजित नावाचा श्रेष्ठांमधील प्रधान आहे.
6.59.16
यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो
धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं
नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥ ६.५९.१६ ॥
विंध्य व महेंद्र पर्वतांसारखा, धनुर्धर, रथावर उभा असलेला, महारथी, अतिवीर; अतुल्य मापाचे धनुष्य ओढणारा—नावाने अतिकाय, अति विशाल शरीराचा.
6.59.17
योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु-
रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम्।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा
महोदरो नाम स एष वीरः ॥ ६.५९.१७ ॥
नुकत्याच उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे लाल डोळे असलेला, घंटांच्या नादासारख्या गर्जनेने हत्ती किंवा गाढवावर स्वार होऊन गर्जना करणारा, तो महात्मा वीर महोदर होय.
6.59.18
योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड-
मारुह्य संध्याभ्रगिरिप्रकाशम्।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं
पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः ॥ ६.५९.१८ ॥
सोनेरी नक्षीकाम असलेल्या लगामाच्या घोड्यावर बसून, संध्याकाळच्या ढगांच्या पर्वतासारखा तेजस्वी, किरणांनी बांधलेला भाला उंचावत येणारा, वज्रासारख्या वेगाचा हा पिशाच आहे.
6.59.19
यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य
विद्युत्प्रभं किंकरवज्रवेगम्।
वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाश-
मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ ६.५९.१९ ॥
धारदार त्रिशूळ हाती धरून, विजेसारखा तेजस्वी, किंकराच्या वज्रासारख्या वेगाने, चंद्रासारख्या प्रकाशमान श्रेष्ठ वृषभावर आरूढ होऊन येणारा हा यशस्वी त्रिशिरा आहे.
6.59.20
असौ च जीमूतनिकाशरूपः
कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः।
समाहितः पन्नगराजकेतु-
र्विस्फारयन् याति धनुर्विधुन्वन् ॥ ६.५९.२० ॥
मेघासारखे रूप असलेला, रुंद आणि सुघड छाती असलेला हा कुंभ आहे; नागराजाचा ध्वज असलेला; एकाग्रतेने धनुष्य ओढत आणि हलवत पुढे येत आहे.
6.59.21
यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं
दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतो
योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥ ६.५९.२१ ॥
सोन्याने आणि हिऱ्यांनी जडवलेला, धुरासह धगधगणारा लोखंडी गदा हाती घेऊन येणारा हा राक्षससेनेचा ध्वजच आहे; अद्भुत आणि भयंकर कर्म करणारा तो निकुंभ आहे.
6.59.22
यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं
पताकिनं पावकदीप्तरूपम्।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो
नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ ६.५९.२२ ॥
ध्वजांनी युक्त, अग्नीसारख्या तेजस्वी रूपाचा, धनुष्य, तलवार आणि बाणांच्या प्रवाहांनी भरलेल्या रथावर चढून उंच शोभणारा हा, पर्वतशिखरासारखा योद्धा, मनुष्यांचा संहारक — तोच हा.
6.59.23
यश्चैष नानाविधघोररूपै-
र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रै-
र्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ ६.५९.२३ ॥
विविध भयानक रूपांच्या, वाघ, उंट, श्रेष्ठ हत्ती, हरिण आणि घोड्याची तोंडे असलेल्या, फिरणाऱ्या डोळ्यांच्या भूतांनी वेढलेला शोभणारा, देवांचाही गर्व नष्ट करणारा — तोच हा.
6.59.24
यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति
छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम्।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा
भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ ६.५९.२४ ॥
चंद्रासारखे पांढरे, सूक्ष्म शलाका असलेले श्रेष्ठ छत्र जिथे शोभते तिथे राक्षसांचा अधिपती महात्मा भूतांनी वेढलेला रुद्रासारखा दिसतो.
6.59.25
असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो
नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता
रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति ॥ ६.५९.२५ ॥
हा मुकुटधारी, डोलणाऱ्या कुंडलांनी शोभणाऱ्या मुखाचा, पर्वतराज विंध्यासारख्या भयंकर देहाचा, इंद्र आणि यमाचाही गर्व हरणारा राक्षसांचा अधिपती सूर्यासारखा दिसतो.
6.59.26
प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिंदमः।
अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.५९.२६ ॥
तेव्हा शत्रूंचे दमन करणारा राम विभीषणाला म्हणाला — अहो! राक्षसेश्वर रावणाचे तेज किती दीप्तिमान महान आहे!
6.59.27
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः।
न व्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ ६.५९.२७ ॥
सूर्यासारखा पाहणे कठीण, किरणांनी शोभणारा हा रावण आहे; त्याचे रूप तेजाने झाकलेले आहे, ते मला स्पष्ट दिसत नाही.
6.59.28
देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत्।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतद् विराजते ॥ ६.५९.२८ ॥
देव आणि दानव वीरांचे शरीर असे नसते; या राक्षसराजाचे शरीर असे झळकत आहे.
6.59.29
सर्वे पर्वतसंकाशाः सर्वे पर्वतयोधिनः।
सर्वे दीप्तायुधधरा योधास्तस्य महात्मनः ॥ ६.५९.२९ ॥
सर्व पर्वतासारखे, सर्व पर्वतांशी लढणारे, सर्व तेजस्वी आयुधे धारण करणारे—त्या महात्म्याचे योद्धे.
6.59.30
विभाति रक्षोराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमदर्शनैः।
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ६.५९.३० ॥
तो राक्षसराज तेजस्वी, भयानक दिसणाऱ्या, उग्र देहधारी प्राण्यांनी वेढलेला असून, देहधारी यमासारखा झळकत आहे.
6.59.31
दिष्ट्यायमद्य पापात्मा मम दृष्टिपथं गतः।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि सीताहरणसम्भवम् ॥ ६.५९.३१ ॥
सुदैवाने हा पापात्मा आज माझ्या दृष्टिपथात आला आहे. आज सीताहरणामुळे उत्पन्न झालेला क्रोध मी सोडीन.
6.59.32
एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान्।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ६.५९.३२ ॥
असे बोलून पराक्रमी राम धनुष्य घेऊन, लक्ष्मणासह उभा राहिला आणि उत्तम बाण उचलला.
6.59.33
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
रक्षांसि तान्याह महाबलानि।
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु
सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ६.५९.३३ ॥
तेव्हा त्या महात्म्या राक्षसाधिपतीने त्या महाबली राक्षसांना सांगितले—"दारांवर, गस्तीच्या गृहांत आणि गोपुरांवर पूर्ण निश्चिंत होऊन, निर्भय राहून उभे राहा."
6.59.34
इहागतं मां सहितं भवद्भि-
र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा।
शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्य
प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥ ६.५९.३४ ॥
येथे मी तुम्हांसह आलो आहे हे आणि ही उणीव जाणून, वनात राहणारे वानर एकत्र येऊन ही रिकामी, दुर्जय नगरी अचानक चिरडून आक्रमण करू शकतात.
6.59.35
विसर्जयित्वा सचिवांस्ततस्तान्
गतेषु रक्षःसु यथानियोगम्।
व्यदारयद् वानरसागरौघं
महाझषः पूर्णमिवार्णवौघम् ॥ ६.५९.३५ ॥
मग त्या मंत्र्यांना निरोप देऊन, राक्षस आज्ञेनुसार गेल्यावर, महामत्स्य जलाने भरलेल्या समुद्राचा प्रवाह फोडतो तसा त्याने वानर-सागराचा प्रवाह फोडला.
6.59.36
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम्।
महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं
दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः ॥ ६.५९.३६ ॥
युद्धात चमकणारे बाण-धनुष्य घेऊन त्या राक्षसराजाला अचानक धावून येताना पाहून, वानरराजाने एक मोठे पर्वतशिखर उपटून राक्षसाधिपतीकडे धाव घेतली.
6.59.37
तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं
प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ६.५९.३७ ॥
अनेक वृक्षांनी भरलेले ते पर्वतशिखर उचलून त्याने त्या निशाचरावर फेकले; ते अचानक धावून येत असलेले पाहून, सोन्याच्या पंखांच्या बाणांनी त्याने ते तोडले.
6.59.38
तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे
शृङ्गे विदीर्णे पतिते पृथिव्याम्।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं
समादधे राक्षसलोकनाथः ॥ ६.५९.३८ ॥
उंच उतारांवरील मोठ्या वृक्षांचे ते शिखर भंगून भूमीवर पडल्यावर, राक्षसलोकाच्या स्वामीने यमासारख्या तेजस्वी, महासर्पासारख्या बाणाला धनुष्यावर चढवले.
6.59.39
स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं
सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम्।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं
चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ६.५९.३९ ॥
क्रोधित होऊन त्याने वाऱ्याच्या वेगासारखा, ठिणग्यांसह पेटलेल्या अग्नीसारखा प्रकाशणारा, इंद्राच्या वज्राच्या वेगाइतका तो बाण घेतला आणि सुग्रीवाच्या वधासाठी सोडला.
6.59.40
स सायको रावणबाहुमुक्तः
शक्राशनिप्रख्यवपुःप्रकाशम्।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्
गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ॥ ६.५९.४० ॥
रावणाच्या बाहूतून सुटलेला तो बाण, इंद्राच्या वज्रासारख्या तेजस्वी देहाने, सुग्रीवापर्यंत पोहोचून वेगाने भेदून गेला; गुहाने (स्कंदाने) सोडलेली भयंकर शक्ती क्रौंच पर्वत भेदावी तसा.
6.59.41
स सायकार्तो विपरीतचेताः
कूजन् पृथिव्यां निपपात वीरः।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६.५९.४१ ॥
बाणाने पीडित झालेला तो वीर, विस्कळित मनाने ओरडत जमिनीवर कोसळला. त्याला बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडलेले पाहून युद्धात आनंदित झालेले राक्षस गर्जू लागले.
6.59.42
ततो गवाक्षो गवयः सुषेण-
स्त्वथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च।
शैलान् समुत्पाट्य विवृद्धकायाः
प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ६.५९.४२ ॥
मग गवाक्ष, गवय, सुषेण, ऋषभ, ज्योतिमुख आणि नल यांनी पर्वतशिखरे उपटून, विशाल देह धारण करून त्या राक्षसराजाकडे धाव घेतली.
6.59.43
तेषां प्रहारान् स चकार मोघान्
रक्षोधिपो बाणशतैः शिताग्रैः।
तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालै-
र्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ६.५९.४३ ॥
त्या राक्षसाधिपतीने तीक्ष्ण टोके असलेल्या शेकडो बाणांनी त्यांचे प्रहार निष्फळ केले; सोनेरी नक्षीची पिसे असलेल्या बाणजालाने त्या वानरश्रेष्ठांनाही भेदले.
6.59.44
ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै-
र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः।
ततस्तु तद् वानरसैन्यमुग्रं
प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ६.५९.४४ ॥
देवशत्रूच्या बाणांनी विद्ध होऊन ते भयंकर देहाचे वानरप्रमुख भूमीवर कोसळले. मग त्याने त्या उग्र वानरसेनेला बाणांच्या जाळ्याने झाकून टाकले.
6.59.45
ते वध्यमानाः पतिताश्च वीरा
नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः।
शाखामृगा रावणसायकार्ता
जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ६.५९.४५ ॥
मारले जात असलेले, पडलेले ते वीर, भयाच्या शल्याने विद्ध होऊन, आक्रोश करत, रावणाच्या बाणांनी पीडित होऊन शरण्य रामाला शरण गेले.
6.59.46
ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा-
नादाय रामः सहसा जगाम।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य
उवाच रामं परमार्थयुक्तम् ॥ ६.५९.४६ ॥
मग महात्मा राम धनुष्य घेऊन अचानक पुढे गेला. लक्ष्मणाने हात जोडून जवळ जाऊन परमार्थयुक्त रामाला म्हटले.
6.59.47
काममार्य सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः।
विधमिष्याम्यहं चैतमनुजानीहि मां विभो ॥ ६.५९.४७ ॥
आर्या, या दुरात्म्याचा वध करण्यास मी पूर्णपणे समर्थ आहे. मी याला नक्की नष्ट करीन. हे प्रभो, मला अनुमती द्या.
6.59.48
तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ६.५९.४८ ॥
तेव्हा सत्यपराक्रमी महातेजस्वी राम त्याला म्हणाला, "लक्ष्मणा, जा; युद्धात प्रयत्नशील राहा."
6.59.49
रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः।
त्रैलोक्येनापि संक्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ६.५९.४९ ॥
रावण महापराक्रमी आहे; युद्धात तो अद्भुत पराक्रमी आहे. त्रिलोकही कोपले तरी त्याला तोंड देणे कठीण आहे; यात संशय नाही.
6.59.50
तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपायस्व समाहितः ॥ ६.५९.५० ॥
त्याची दुर्बलस्थळे शोध; आणि स्वतःच्या दुर्बलस्थळांवरही लक्ष ठेव. एकाग्र होऊन डोळ्यांनी आणि धनुष्याने स्वतःचे रक्षण कर.
6.59.51
राघवस्य वचः श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च।
अभिवाद्य च रामाय ययौ सौमित्रिराहवे ॥ ६.५९.५१ ॥
राघवाचे शब्द ऐकून, त्यांना आलिंगन व सन्मान देऊन, आणि रामाला वंदन करून सौमित्री युद्धाकडे निघाला.
6.59.52
स रावणं वारणहस्तबाहुं
ददर्श भीमोद्यतदीप्तचापम्।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै-
स्तान् वानरान् भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ६.५९.५२ ॥
हत्तीच्या सोंडेसारखे बाहू असलेल्या रावणाला त्याने पाहिले; भयानक तेजस्वी धनुष्य उभारून, बाणांच्या वर्षावाच्या जाळ्याने त्या वानरांना झाकत असलेला, ज्यांची शरीरे तुटून विखुरलेली होती.
6.59.53
तमालोक्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः।
निवार्य शरजालानि विदुद्राव स रावणम् ॥ ६.५९.५३ ॥
त्याला पाहून महातेजस्वी मारुतीपुत्र हनुमान बाणांचे जाळे अडवून रावणावर धावून गेला.
6.59.54
रथं तस्य समासाद्य बाहुमुद्यम्य दक्षिणम्।
त्रासयन् रावणं धीमान् हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.५४ ॥
त्याच्या रथाजवळ जाऊन, उजवा बाहू उंचावून, रावणाला भयभीत करत बुद्धिमान हनुमान म्हणाला.
6.59.55
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः।
अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ६.५९.५५ ॥
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षसांपासून तू अवध्यत्व मिळवले आहेस; पण वानरांपासून तुला भय आहे.
6.59.56
एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः।
विधमिष्यति ते देहे भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ६.५९.५६ ॥
ही माझी उजवी बाहू आहे, पाच फांद्यांसारखी उंचावलेली. तुझ्या देहात दीर्घकाळ वास करणाऱ्या प्राणाला ती चिरडून टाकेल.
6.59.57
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.५९.५७ ॥
हनुमंताचे शब्द ऐकून भयंकर पराक्रमी रावण, क्रोधाने लाल डोळे करून हे वचन बोलला.
6.59.58
क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ६.५९.५८ ॥
लवकर, निर्भयपणे प्रहार कर; स्थिर कीर्ती मिळव. मग, हे वानरा, तुझ्या ज्ञात पराक्रमाला मी नष्ट करीन.
6.59.59
रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत्।
प्रहतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर ॥ ६.५९.५९ ॥
रावणाचे शब्द ऐकून वायुपुत्र म्हणाला: "स्मर, पूर्वी मी तुझा पुत्र अक्ष याला मारला होता."
6.59.60
एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६.५९.६० ॥
असे बोलले गेल्यावर महातेजस्वी राक्षसराज रावणाने, पराक्रमाने तळहाताने वायुपुत्राच्या छातीवर प्रहार केला.
6.59.61
स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः।
स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ॥ ६.५९.६१ ॥
त्या तळहाताच्या प्रहाराने तो वारंवार डळमळला; तरीही तो तेजस्वी, महामती क्षणभर स्थिर उभा राहिला.
6.59.62
आजघान च संक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम्।
ततः स तेनाभिहतो वानरेण महात्मना ॥ ६.५९.६२ ॥
क्रोधाने भरलेल्या त्याने देवशत्रूला तळहाताने प्रहार केला. तेव्हा त्या महात्मा वानराने प्रहार केलेला तो...
6.59.63
दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमितलेऽचलः।
संग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम् ॥ ६.५९.६३ ॥
जमिनीवरील पर्वतासारखा तळहाताच्या प्रहाराने रावण पूर्णपणे हादरला. युद्धात तळहाताने ताडित झालेल्या रावणाला पाहून...
6.59.64
ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः।
अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.६४ ॥
ऋषी, वानर, सिद्ध आणि देव असुरांसह गर्जले. तेव्हा महातेजस्वी रावण सावरून बोलला.
6.59.65
साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.५९.६५ ॥
"हे वानरा, तुझ्या पराक्रमाला साधू! माझा शत्रू असलास तरी तू प्रशंसनीय आहेस." रावण असे बोलल्यावर मारुती असे म्हणाला.
6.59.66
धिगस्तु मम वीर्यस्य यत् त्वं जीवसि रावण।
सकृत् तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ॥ ६.५९.६६ ॥
"माझ्या पराक्रमाला धिक्कार! रावणा, तू अजूनही जिवंत आहेस! आता एकदाच प्रहार करतो, दुर्बुद्धे! का बढाया मारतोस?"
6.59.67
ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम्।
ततो मारुतिवाक्येन कोपस्तस्य प्रजज्वले ॥ ६.५९.६७ ॥
"तेव्हा माझी ही मूठ तुला यमलोकाला नेईल." मारुतीच्या शब्दांनी त्याचा क्रोध पेटून उठला.
6.59.68
संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमावृत्य दक्षिणम्।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ॥ ६.५९.६८ ॥
लालभडक डोळ्यांचा तो पराक्रमी प्रयत्नपूर्वक उजवी मूठ आवळून वेगाने वानराच्या छातीवर प्रहार करता झाला.
6.59.69
हनूमान् वक्षसि व्यूढे संचचाल पुनः पुनः।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६.५९.६९ ॥
छातीवर प्रहार बसताच हनुमान वारंवार डळमळला; तेव्हा महाबलवान हनुमानाला विह्वल झालेले पाहून (सर्व स्तब्ध झाले).
6.59.70
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्।
राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ ६.५९.७० ॥
अतिरथी, राक्षसांचा अधिपती, प्रतापी दशग्रीव रथावरून वेगाने नीलाच्या दिशेने चालून गेला.
6.59.71
पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्माभिभेदनैः।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ६.५९.७१ ॥
सर्पांसारख्या भयंकर, शत्रूच्या मर्मस्थानांना भेदणाऱ्या बाणांनी त्याने वानरसेनापती नीलाला पीडिले.
6.59.72
स शरौघसमायस्तो नीलो हरिचमूपतिः।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत् ॥ ६.५९.७२ ॥
बाणांच्या वर्षावात वेढलेल्या वानरसेनापती नीलाने एका हाताने पर्वतशिखर उचलून राक्षसाधिपतीवर फेकले.
6.59.73
हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ६.५९.७३ ॥
तेजस्वी आणि महामना हनुमानही सावरून, युद्धाची इच्छा धरून सभोवार पाहत रागाने असे बोलला.
6.59.74
नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम्।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ६.५९.७४ ॥
नीलाशी युद्ध करणाऱ्या राक्षसेश्वर रावणावर, दुसऱ्याशी लढत असताना, धावून जाणे योग्य नाही.
6.59.75
रावणोऽथ महातेजास्तं शृङ्गं सप्तभिः शरैः।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद् विकीर्णं पपात ह ॥ ६.५९.७५ ॥
तेव्हा महातेजस्वी रावणाने त्या पर्वतशिखरावर सात तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केला; ते शिखर विखुरून पडले.
6.59.76
तद् विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः।
कालाग्निरिव जज्वाल कोपेन परवीरहा ॥ ६.५९.७६ ॥
पर्वताचे ते शिखर विखुरलेले पाहून वानरसेनापती, शत्रुवीरांचा संहारक, प्रलयाग्नीप्रमाणे क्रोधाने पेटला.
6.59.77
सोऽश्वकर्णद्रुमान् शालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान्।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षान् नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ६.५९.७७ ॥
नीलाने युद्धात अश्वकर्ण, साल, फुललेले आंबे आणि इतर अनेक प्रकारचे वृक्ष फेकले.
6.59.78
स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः।
अभ्यवर्षच्च घोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ६.५९.७८ ॥
रावणाने त्या वृक्षांपर्यंत पोहोचून ते तोडले; नंतर भयंकर बाणवर्षावाने पावकीला (नीलाला) झाकून टाकले.
6.59.79
अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः।
ह्रस्वं कृत्वा ततो रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ६.५९.७९ ॥
बाणांच्या प्रवाहाने झाकलेला, मेघांनी वेढलेल्या महापर्वताप्रमाणे, त्याने आपले रूप लहान करून ध्वजाच्या टोकावर उतरला.
6.59.80
पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम्।
जज्वाल रावणः क्रोधात् ततो नीलो ननाद च ॥ ६.५९.८० ॥
ध्वजाच्या टोकावर उभा असलेला अग्निपुत्र पाहून रावण क्रोधाने पेटला; तेव्हा नील गर्जला.
6.59.81
ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम्।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च रामश्चापि सुविस्मिताः ॥ ६.५९.८१ ॥
ध्वजाच्या टोकावर, धनुष्याच्या टोकावर आणि मुकुटाच्या टोकावर त्या वानराला पाहून लक्ष्मण, हनुमान आणि रामही अत्यंत चकित झाले.
6.59.82
रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ६.५९.८२ ॥
महातेजस्वी रावणही वानराच्या चपळाईने चकित होऊन प्रज्वलित, अद्भुत आग्नेय अस्त्र मागवू लागला.
6.59.83
ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः।
नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ६.५९.८३ ॥
तेव्हा हर्षित वानरांनी, लक्ष्य साधून, युद्धात नीलाच्या चपळाईने गोंधळलेल्या रावणाला पाहून जयघोष केला.
6.59.84
वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा।
सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किंचित् प्रत्यपद्यत ॥ ६.५९.८४ ॥
वानरांच्या गर्जनेने तेव्हा रावण संतप्त झाला; पण गोंधळलेल्या मनामुळे त्याला काहीच सुचले नाही.
6.59.85
आग्नेयेनापि संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम्।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ६.५९.८५ ॥
आग्नेय अस्त्राने युक्त बाण हाती घेऊन निशाचर रावणाने ध्वजाच्या शिखरावर उभ्या नीलाकडे पाहिले.
6.59.86
ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परया सह ॥ ६.५९.८६ ॥
तेव्हा महातेजस्वी राक्षसेश्वर रावण म्हणाला — हे वानरा, तू परम मायेसह चपळ आहेस.
6.59.87
जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः ॥ ६.५९.८७ ॥
हे वानरा, जर तू समर्थ असशील तर आपला जीव वाचव; तू आपली अनेक रूपे वारंवार निर्माण करतोस.
6.59.88
तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद् भ्रंशयिष्यति ॥ ६.५९.८८ ॥
तरीही माझ्याकडून सोडलेला, अस्त्राने प्रेरित बाण जीव राखणाऱ्या तुला जिवापासून भ्रष्ट करील.
6.59.89
एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः।
संधाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ६.५९.८९ ॥
असे बोलून महाबाहू राक्षसेश्वर रावणाने अस्त्रयुक्त बाण सांधून सेनापतीवर प्रहार केला.
6.59.90
सोऽस्त्रमुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः।
निर्दह्यमानः सहसा स पपात महीतले ॥ ६.५९.९० ॥
अस्त्राने सोडलेल्या बाणाने छातीवर घाव बसलेला नील जळत असता अचानक भूमीवर कोसळला.
6.59.91
पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा।
जानुभ्यामपतद् भूमौ न तु प्राणैर्वियुज्यत ॥ ६.५९.९१ ॥
पित्याच्या महिम्याच्या संयोगाने आणि स्वतःच्या तेजाने तो गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळला, पण प्राणांपासून वियुक्त झाला नाही.
6.59.92
विसंज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ६.५९.९२ ॥
मूर्च्छित वानराला पाहून युद्धोत्सुक दशग्रीव मेघगर्जनेसारख्या आवाजाच्या रथातून सौमित्रीवर धावून गेला.
6.59.93
आसाद्य रणमध्ये तं वारयित्वा स्थितो ज्वलन्।
धनुर्विस्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६.५९.९३ ॥
युद्धाच्या मध्यभागी सौमित्रीसमोर येऊन त्याला अडवून, तेजाने तळपत उभा राहिलेल्या प्रतापी राक्षसराजाने धनुष्य ताणून विस्तारले.
6.59.94
तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो
विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम्।
अवेहि मामद्य निशाचरेन्द्र
न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि ॥ ६.५९.९४ ॥
अदीनसत्त्व सौमित्री अप्रमेय धनुष्य ताणणाऱ्या त्याला म्हणाला, 'हे निशाचरेंद्रा, आज मलाच ओळख. वानरांशी तू युद्ध करणे योग्य नाही.'
6.59.95
स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं
ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं
रोषान्वितं वाचमुवाच रक्षः ॥ ६.५९.९५ ॥
त्याचे प्रतिध्वनित होणारे शब्द आणि भयंकर धनुष्यटंकार ऐकून तो राजा सौमित्रीजवळ येऊन, क्रोधाने भरलेला राक्षस असे बोलला.
6.59.96
दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं
प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः।
अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युलोकं
संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ६.५९.९६ ॥
'हे राघवा, सुदैवाने तू माझ्या दृष्टिपथात आला आहेस. विपरीत बुद्धीच्या, अंताकडे जाणाऱ्या! या क्षणीच माझ्या बाणजालांनी वेढला जाऊन तू मृत्युलोकाला जाशील.'
6.59.97
तमाह सौमित्रिरविस्मयानो
गर्जन्तमुद्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम्।
राजन् न गर्जन्ति महाप्रभावा
विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ६.५९.९७ ॥
आश्चर्य न वाटलेला सौमित्रि, वर वळलेल्या तीक्ष्ण सुळ्यांनी गर्जणाऱ्या त्याला म्हणाला: "हे राजा, महाप्रभावी लोक गर्जना करत नाहीत. पापिष्ठांमध्ये श्रेष्ठा, तू बढाया मारत आहेस."
6.59.98
जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र
बलं प्रतापं च पराक्रमं च।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणि-
रागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ६.५९.९८ ॥
"हे राक्षसेंद्रा, तुझे वीर्य, बल, प्रताप आणि पराक्रम मला माहीत आहे. धनुष्यबाण हाती घेऊन मी उभा आहे. ये, व्यर्थ बढाया मारून काय उपयोग?"
6.59.99
स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज
रक्षोधिपः सप्त शरान् सुपुङ्खान्।
ताँल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै-
श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ६.५९.९९ ॥
असे म्हटल्यावर संतापलेल्या राक्षसराजाने सुंदर पंखांचे सात बाण सोडले. लक्ष्मणाने सोनेरी चित्रित पंखांच्या, तीक्ष्ण धारेच्या बाणांनी ते तोडले.
6.59.100
तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्
निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान्।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम
ससर्ज चान्यान् निशितान् पृषत्कान् ॥ ६.५९.१०० ॥
ती अचानक तुटलेली पाहून लंकेश्वर, वेटोळे तुटलेल्या महासर्पांप्रमाणे, क्रोधाच्या आधीन झाला; आणि त्याने इतर तीक्ष्ण बाण सोडले.
6.59.101
स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं
रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम्।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः
शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ ६.५९.१०१ ॥
धनुष्यातून सोडलेल्या त्या तीव्र बाणवर्षावास रामानुज लक्ष्मणाने क्षुर, अर्धचंद्र, उत्तम कर्णी आणि भल्ल बाणांनी तोडले; तो विचलित झाला नाही.
6.59.102
स बाणजालान्यपि तानि तानि
मोघानि पश्यंस्त्रिदशारिराजः।
विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन
पुनश्च बाणान् निशितान् मुमोच ॥ ६.५९.१०२ ॥
आपले ते बाणसमूह व्यर्थ होताना पाहून देवशत्रूंचा राजा लक्ष्मणाच्या चपळाईने चकित झाला; पुन्हा त्याने तीक्ष्ण बाण सोडले.
6.59.103
स लक्ष्मणश्चापि शिताञ् शिताग्रान्
महेन्द्रतुल्योऽशनिभीमवेगान्।
संधाय चापे ज्वलनप्रकाशान्
ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय ॥ ६.५९.१०३ ॥
महेंद्रासमान लक्ष्मणानेही वजासारख्या भयंकर वेगाचे, अग्नीसारखे तेजस्वी तीक्ष्ण बाण धनुष्यावर जोडून राक्षसराजाच्या वधासाठी सोडले.
6.59.104
स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रः
शिताञ् शराल्ँ लक्ष्मणमाजघान।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण
स्वयंभुदत्तेन ललाटदेशे ॥ ६.५९.१०४ ॥
राक्षसराजाने ते बाण तोडले आणि लक्ष्मणावर प्रलयाग्नीसारख्या तेजाचा, स्वयंभू (ब्रह्मदेवाने) दिलेला एक बाण मारला; तो त्याच्या कपाळावर लागला.
6.59.105
स लक्ष्मणो रावणसायकार्त-
श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य।
पुनश्च संज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा-
च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ ६.५९.१०५ ॥
रावणाच्या बाणाने पीडित झालेला लक्ष्मण सैल धनुष्य धरून डळमळला; मग मोठ्या कष्टाने शुद्धी परत मिळवून त्याने इंद्रशत्रूचे धनुष्य तोडले.
6.59.106
निकृत्तचापं त्रिभिराजघान
बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः।
स सायकार्तो विचचाल राजा
कृच्छ्राच्च संज्ञां पुनराससाद ॥ ६.५९.१०६ ॥
त्याचे धनुष्य तुटल्यावर दशरथपुत्राने तीक्ष्ण टोकांच्या तीन बाणांनी त्याच्यावर प्रहार केला; बाणाने पीडित झालेला तो राजा डळमळला; मोठ्या कष्टाने पुन्हा शुद्धीवर आला.
6.59.107
स कृत्तचापः शरताडितश्च
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्रशक्तिः
स्वयंभुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ ६.५९.१०७ ॥
धनुष्य तुटलेला, बाणांनी घायाळ झालेला, मेद आणि रक्ताने भिजलेल्या देहाचा तो उग्रशक्ती देवशत्रू युद्धात स्वतः ब्रह्मदेवाने दिलेली शक्ती हाती घेता झाला.
6.59.108
स तां सधूमानलसंनिकाशां
वित्रासनां संयति वानराणाम्।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं
सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ ६.५९.१०८ ॥
राक्षसराज्याचा स्वामी युद्धात वानरांना भय दाखवणारी, धुराने युक्त अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित ती शक्ती वेगाने सौमित्रीवर फेकता झाला.
6.59.109
तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रै-
र्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः।
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति-
र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ ६.५९.१०९ ॥
भरताच्या धाकट्या भावाने येणाऱ्या त्या शक्तीला अस्त्रांनी आणि यज्ञाग्नीसारख्या बाणांनी मारले; तरीही ती शक्ती दाशरथीच्या विशाल बाहूंच्या मध्ये शिरली.
6.59.110
स शक्तिमाञ् शक्तिसमाहतः सन्
जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः।
तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्य
जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम् ॥ ६.५९.११० ॥
त्या शक्तीच्या आघाताने ते रघुवीर जमिनीवर कोसळले; व्याकूळ झालेल्या त्यांना राजाने अचानक जवळ जाऊन वेगाने दोन्ही बाहूंनी धरले.
6.59.111
हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः ॥ ६.५९.१११ ॥
हिमालय, मंदर, मेरू किंवा देवांसह त्रिलोक हे बाहूंनी उचलता येईल; पण भरताच्या धाकट्या भावाला उचलता येणार नाही.
6.59.112
शक्त्या ब्राह्म्या तु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे।
विष्णोरमीमांस्यभागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ ६.५९.११२ ॥
ब्रह्मदत्त शक्तीने छातीच्या मध्यभागी आघात झाला तरी सौमित्रीने विष्णूचा अमीमांस्य अंश असलेल्या स्वतःचे स्मरण केले.
6.59.113
ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥ ६.५९.११३ ॥
तेव्हा देवांचा काटा असलेल्या त्या राक्षसाने, दानवांचा गर्व नष्ट करणाऱ्या सौमित्रीला दोन्ही बाहूंनी दाबले; पण त्याला उचलण्यास तो समर्थ झाला नाही.
6.59.114
ततः क्रुद्धो वायुसुतो रावणं समभिद्रवत्।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ६.५९.११४ ॥
तेव्हा संतप्त वायुपुत्र रावणावर धावून गेला आणि क्रोधाने वज्रासारख्या मुठीने त्याच्या छातीवर प्रहार केला.
6.59.115
तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः।
जानुभ्यामगमद् भूमौ चचाल च पपात च ॥ ६.५९.११५ ॥
त्या मुठीच्या प्रहाराने राक्षसराज रावण गुडघ्यांवर जमिनीकडे कोसळला; तो डगमगला आणि पडला.
6.59.116
आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ६.५९.११६ ॥
तोंड, डोळे आणि कानांतून त्याला पुष्कळ रक्त वाहू लागले; गरगरून निश्चेष्ट होऊन तो रथाच्या पाटावर बसला.
6.59.117
विसंज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत्।
विसंज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ॥ ६.५९.११७ ॥
तो संज्ञाहीन होऊन मूर्च्छित झाला आणि आपले स्थानही सांभाळू शकला नाही. युद्धात भयंकर पराक्रमी रावणाला संज्ञाहीन पाहून—
6.59.118
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः।
हनूमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ॥ ६.५९.११८ ॥
ऋषी, वानर आणि देव तसेच असुर गर्जना करू लागले. तेव्हा तेजस्वी हनुमानाने रावणाने पीडलेल्या लक्ष्मणाला पाहिले.
6.59.119
आनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम्।
वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः।
शत्रूणामप्यकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत् कपेः ॥ ६.५९.११९ ॥
हनुमानाने दोन्ही बाहूंनी त्याला धरून रामाजवळ आणले. वायुपुत्राच्या मैत्रीमुळे आणि परम भक्तीमुळे, शत्रूंनाही जो अचल होता, तो त्या वानरासाठी हलका झाला.
6.59.120
तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम्।
रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ॥ ६.५९.१२० ॥
युद्धात पराभूत झालेल्या सौमित्रीला सोडून ती शक्ती पुन्हा रावणाच्या त्याच रथातील आपल्या स्थानी परत गेली.
6.59.121
रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य संज्ञां महाहवे।
आददे निशितान् बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ ६.५९.१२१ ॥
महातेजस्वी रावणानेही त्या महायुद्धात शुद्धी परत मिळवून तीक्ष्ण बाण घेतले आणि प्रचंड धनुष्य हाती धरले.
6.59.122
आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ ६.५९.१२२ ॥
शत्रुसंहारक लक्ष्मण आश्वस्त झाला आणि शक्तीच्या बाधेतून मुक्त होऊन, विष्णूचा अंश असलेल्या आपल्या अतर्क्य स्वरूपाचे स्मरण करू लागला.
6.59.123
निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम्।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ ६.५९.१२३ ॥
रणात वानरांच्या महासेनेतील महावीर पडलेले पाहून राघवाने रावणावर धाव घेतली.
6.59.124
अथैनमनुसंक्रम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत्।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ ६.५९.१२४ ॥
तेव्हा हनुमान त्याच्या जवळ जाऊन म्हणाला, "माझ्या पाठीवर बसून तू या राक्षसाला शासन कर."
6.59.125
विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम्।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ॥ ६.५९.१२५ ॥
देवशत्रूशी लढण्यासाठी विष्णू गरुडावर चढतो, तसेच वायुपुत्राचे बोलणे ऐकून राघव चढला.
6.59.126
अथारुरोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम्।
रथस्थं रावणं संख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ ६.५९.१२६ ॥
तेव्हा त्याने अचानक महाकपी हनुमानावर आरोहण केले; मनुष्याधिपतीने युद्धात रथावर उभा असलेला रावण पाहिला.
6.59.127
तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स रावणम्।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ ६.५९.१२७ ॥
त्याला पाहून महातेजस्वी रामाने रावणाच्या दिशेने धाव घेतली; वैरोचनाकडे क्रुद्ध विष्णू शस्त्र उगारून धावल्याप्रमाणे.
6.59.128
ज्याशब्दमकरोत् तीव्रं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम्।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ ६.५९.१२८ ॥
रामाने वज्र आदळल्यासारखा कठोर तीव्र धनुष्यटंकार केला आणि गंभीर स्वरात राक्षसराजाला म्हटले.
6.59.129
तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम्।
क्व नु राक्षसशार्दूल गत्वा मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ६.५९.१२९ ॥
"थांब, थांब! माझ्याशी असा अपराध करून, हे राक्षसश्रेष्ठा, तू कोठे जाऊन मुक्ती मिळवशील?"
6.59.130
यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा
स्वयंभुवैश्वानरशंकरान् वा।
गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा
तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ ६.५९.१३० ॥
तू इंद्र, विवस्वानाचा पुत्र यम, सूर्य, स्वयंभू, वैश्वानर अग्नी किंवा शंकर यांच्याकडे गेलास किंवा दहा दिशांना पळालास तरी आज माझ्यापासून तुझी सुटका होणार नाही.
6.59.131
यश्चैष शक्त्या निहतस्त्वयाद्य
गच्छन् विषादं सहसाभ्युपेत्य।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः
सपुत्रपौत्रस्य तवाद्य युद्धे ॥ ६.५९.१३१ ॥
आज तू शक्तीने ज्याला मारलेस, जो दुःखाने अचानक समोर आला होता, तोच राक्षसगणांच्या राजाचा मृत्यू आहे; आज युद्धात तोच तुला, तुझ्या पुत्रपौत्रांसह, मृत्यूसारखा गाठेल.
6.59.132
एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि
शरैर्जनस्थानकृतालयानि।
चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि
रक्षःसहस्राणि निषूदितानि ॥ ६.५९.१३२ ॥
याच्याकडूनच जनस्थानात वस्ती करणारे, अत्यंत भयंकर रूपाचे, उत्तम आयुधे धारण करणारे चौदा हजार राक्षस बाणांनी मारले गेले.
6.59.133
राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे ॥ ६.५९.१३३ ॥
राघवाचे बोल ऐकून महाबली राक्षसराजाने रणात राघवाला वाहून नेणाऱ्या महावेगवान वायुपुत्राला पाहिले.
6.59.134
रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन्।
आजघान शरैर्दीप्तैः कालानलशिखोपमैः ॥ ६.५९.१३४ ॥
प्रचंड रागाने व्यापलेला तो, पूर्वीचे वैर आठवून, कालाग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तेजस्वी बाणांनी त्याच्यावर प्रहार करू लागला.
6.59.135
राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ॥ ६.५९.१३५ ॥
युद्धात राक्षसाच्या बाणांनी घायाळ झाला तरीही, नैसर्गिक तेजाने युक्त त्याचे तेज पुन्हा वाढले.
6.59.136
ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम्।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ ६.५९.१३६ ॥
तेव्हा महातेजस्वी राम रावणाने जखमी केलेल्या वानरशार्दूलाला पाहून क्रोधाच्या अधीन झाले.
6.59.137
तस्याभिसंक्रम्य रथं सचक्रं
साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम्।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं
रामः प्रचिच्छेद शितैः शराग्रैः ॥ ६.५९.१३७ ॥
रामाने त्याच्या रथाजवळ जाऊन चक्र, अश्व, ध्वज, छत्र, मोठ्या पताका, सारथी, वज्र, शूळ व खड्ग यांसह तो रथ तीक्ष्ण बाणांच्या अग्रांनी छेदला.
6.59.138
अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान
बाणेन वज्राशनिसंनिभेन।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे
वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ ६.५९.१३८ ॥
मग इंद्रशत्रूला वेगाने वज्र व अशनिसमान बाणाने मारले — त्याच्या विशाल, सुंदर सुवर्णवर्ण भुजांच्या मध्यात — जसे भगवान इंद्र वज्राने मेरुवर प्रहार करतात.
6.59.139
यो वज्रपाताशनिसंनिपाता-
न्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा।
स रामबाणाभिहतो भृशार्त-
श्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ ६.५९.१३९ ॥
वज्रपात व अशनीच्या आघातांनीही जो राजा डगमगला नव्हता, न हलला होता, तोच रामबाणाने घायाळ होऊन अत्यंत व्यथित झाला, थरथरला आणि धनुष्य सोडून दिले.
6.59.140
तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः
समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम्।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं
चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा ॥ ६.५९.१४० ॥
तो विह्वल होऊन डगमगताना पाहून महात्मा रामाने एक तेजस्वी अर्धचंद्र बाण उचलला आणि त्याने राक्षसाधिपतीचा सूर्यवर्ण मुकुट क्षणात छेदला.
6.59.141
तं निर्विषाशीविषसंनिकाशं
शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम्।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूट-
मुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ ६.५९.१४१ ॥
युद्धात विषहीन सर्पासारखा, विझलेल्या ज्वालेच्या सूर्यासारखा तेजहीन, श्रीहीन, मुकुटाचे शिखर तुटलेल्या राक्षसराजाला राम असे म्हणाला.
6.59.142
कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं
हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम्।
तस्मात् परिश्रान्त इति व्यवस्य
न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ ६.५९.१४२ ॥
तू महान आणि अत्यंत भयंकर कर्म केलेस, माझ्या वीरांना मारून मलाही पीडिले. म्हणून तू थकला आहेस असे मानून मी बाणांनी तुला मृत्यूच्या स्वाधीन करीत नाही.
6.59.143
प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं
प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम्।
आश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी
तदा बलं प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः ॥ ६.५९.१४३ ॥
जा; युद्धाने तू पीडित झाला आहेस हे मला ठाऊक आहे. हे राक्षसराजा, लंकेत प्रवेश करून विश्रांती घे, रथ आणि धनुष्य घेऊन पुन्हा बाहेर ये; तेव्हा रथावर उभा राहून तू माझे सैन्य पाहशील.
6.59.144
स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो
निकृत्तचापः स हताश्वसूतः।
शरार्दितो भग्नमहाकिरीटो
विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ ६.५९.१४४ ॥
असे सांगितल्यावर, गर्व आणि हर्ष नष्ट झालेला, धनुष्य तुटलेला, घोडे आणि सारथी मारले गेलेला, बाणांनी पीडित, महान मुकुट भंगलेला तो राजा अचानक लंकेत शिरला.
6.59.145
तस्मिन् प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे
महाबले दानवदेवशत्रौ।
हरीन् विशल्यान् सह लक्ष्मणेन
चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ ६.५९.१४५ ॥
तो महाबली, दानव-देवांचा शत्रू, राक्षसेंद्र आत शिरल्यावर, राम लक्ष्मणासह महायुद्धाच्या आघाडीवर वानरांना बाणरहित करीत राहिला.
6.59.146
तस्मिन् प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ
सुरासुरा भूतगणा दिशश्च।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च
तथैव भूम्यम्बुचराः प्रहृष्टाः ॥ ६.५९.१४६ ॥
त्या त्रिदशेंद्रशत्रूचा पराभव झाला तेव्हा देव आणि असुर, भूतगण आणि दिशा, सागरांसह, ऋषी आणि महासर्पांसह, तसेच भूमीवर आणि जलात संचार करणारे सर्वजण आनंदित झाले.