વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.60.1
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६.६०.१ ॥
તે લંકા નગરીમાં પ્રવેશીને, રામના બાણોના ભયથી પીડિત થઈને, ત્યારે તૂટેલા ગર્વવાળો તે રાજા વ્યથિત ઇન્દ્રિયોવાળો થયો.
6.60.2
मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः।
अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥ ६.६०.२ ॥
સિંહથી હાથીની જેમ, ગરુડથી સર્પની જેમ, મહાત્મા રાઘવથી તે રાજા અભિભૂત થયો.
6.60.3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम्।
स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ६.६०.३ ॥
બ્રહ્મદંડ જેવા, વીજળી જેવા તેજવાળા રાઘવના બાણોનું સ્મરણ કરીને રાક્ષસેશ્વર વ્યથિત થયો.
6.60.4
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम्।
विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६०.४ ॥
તે સોનાના દિવ્ય શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસીને, રાક્ષસો તરફ જોતાં રાવણે આ વચન કહ્યું.
6.60.5
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः।
यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः ॥ ६.६०.५ ॥
મેં કરેલું એ પરમ તપ બધું ખરેખર વ્યર્થ ગયું, કારણ કે ઇન્દ્ર સમાન હોવા છતાં હું એક માણસથી પરાજિત થયો.
6.60.6
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम्।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६.६०.६ ॥
બ્રહ્માનું તે ભયંકર વચન હવે મારી સામે આવ્યું છે: માણસોથી તને ભય છે એમ જાણ; તે તેમ જ છે.
6.60.7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः।
अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६.६०.७ ॥
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને નાગ પાસેથી મેં અવધ્યતા માગી હતી; મનુષ્યો પાસેથી તે માગી ન હતી.
6.60.8
तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्।
इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा ॥ ६.६०.८ ॥
આ મનુષ્ય, દશરથના પુત્ર રામને હું માનું છું; ઇક્ષ્વાકુ કુળમાં જન્મેલો; પૂર્વે અનરણ્યે જે કર્યું હતું તે આ છે.
6.60.9
उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम।
यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ॥ ६.६०.९ ॥
ચોક્કસ મારા વંશમાં એક પુરુષ જન્મશે, હે રાક્ષસાધમ; તે તને, તારા પુત્રોને, અમાત્યોને, સેનાને, ઘોડાઓને અને સારથિને નાશ કરશે.
6.60.10
निहनिष्यति संग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते।
शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा ॥ ६.६०.१० ॥
યુદ્ધમાં તે તને મારી નાખશે, હે કુળાધમ, દુર્મતિ; વેદવતીએ મને પણ શાપ આપ્યો છે, પૂર્વે તેનું અપમાન થયું હતું તેમ.
6.60.11
सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी।
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥ ६.६०.११ ॥
આ મહાભાગા સીતા જનકની પુત્રી તરીકે જન્મી છે; ઉમા, નંદીશ્વર અને વરુણની પુત્રી રંભા (પૂર્વે જન્મ્યા હતા તેમ).
6.60.12
यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम्।
एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ॥ ६.६०.१२ ॥
કહ્યા પ્રમાણે જ મને પ્રાપ્ત થયું; ઋષિનું વચન ખોટું નથી. તેથી અહીં એકત્ર થઈ આના માટે જ પ્રયત્ન કરવો તમને યોગ્ય છે.
6.60.13
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु।
स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा ॥ ६.६०.१३ ॥
રાક્ષસો પણ નગરદ્વારો અને ગોપુરોના શિખરો પર ઊભા રહે. અને તે (કુંભકર્ણ) — જેની ગંભીરતા અનુપમ છે, દેવ-દાનવોનો ગર્વ હરનાર.
6.60.14
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।
समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ॥ ६.६०.१४ ॥
બ્રહ્મશાપથી ઘેરાયેલા કુંભકર્ણને જગાડો. યુદ્ધમાં પોતે પરાજિત થયો અને પ્રહસ્ત માર્યો ગયો, એ (તે જાણે).
6.60.15
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः।
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥ ६.६०.१५ ॥
રાક્ષસસેનાનું બળ ભયંકર જાણીને તે મહાબળવાને આદેશ આપ્યો — દ્વારો પર યત્ન થાય, અને પ્રાકાર પર ચઢી જવાય.
6.60.16
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः ॥ ६.६०.१६ ॥
નિદ્રાને વશ થયેલા કુંભકર્ણને જગાડો. તે નિશ્ચિંત થઈને સુખેથી સૂઈ રહ્યો છે; કામનાથી તેની ચેતના નષ્ટ થઈ ગઈ છે.
6.60.17
नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः।
मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि ॥ ६.६०.१७ ॥
આ રાક્ષસ નવ, સાત, દસ અને આઠ મહિના સૂએ છે. મંત્રણા કરીને આ સૂઈ ગયો છે; પરંતુ હવે નવમા દિવસે તેના તરફથી (જાગૃતિ આવશે).
6.60.18
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम्।
स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम्।
वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति ॥ ६.६०.१८ ॥
તે મહાબળવાન કુંભકર્ણને ઝડપથી જગાડો. તે મહાબાહુ યુદ્ધમાં બધા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તે વાનરોને અને બે રાજકુમારોને તરત જ મારી નાખશે.
6.60.19
एष केतुः परं संख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम्।
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ॥ ६.६०.१९ ॥
યુદ્ધમાં આ જ બધા રાક્ષસોનો શ્રેષ્ઠ ધ્વજ છે; કુંભકર્ણ સદા સૂતો રહે છે, મૂઢ બનીને લૌકિક સુખોમાં રત છે.
6.60.20
रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे।
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ॥ ६.६०.२० ॥
આ અતિ ભયંકર સંગ્રામમાં રામ દ્વારા પાડી દેવાયા છતાં, કુંભકર્ણ જાગૃત થશે ત્યારે મને શોક નહીં થાય.
6.60.21
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि।
ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते ॥ ६.६०.२१ ॥
ઇન્દ્ર સમાન બળવાળા તેના વિના હું શું કરું? આવી ઘોર આપત્તિમાં જે સહાય કરવા સમર્થ ન હોય, તે શા કામનો?
6.60.22
ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः।
जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ॥ ६.६०.२२ ॥
રાક્ષસરાજનું તે વચન સાંભળીને, તે રાક્ષસો અત્યંત ગભરાઈને કુંભકર્ણના નિવાસ તરફ ગયા.
6.60.23
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः।
गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः ॥ ६.६०.२३ ॥
રાવણની આજ્ઞાથી માંસ અને રક્ત ખાનારા તે રાક્ષસો સુગંધ, માળા અને વિપુલ ભોજ્ય પદાર્થો લઈને તરત ચાલ્યા ગયા.
6.60.24
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम्।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम् ॥ ६.६०.२४ ॥
ચારે બાજુ એક યોજન વિસ્તારવાળી, મોટા દ્વારવાળી, ફૂલોની સુગંધ વહાવતી કુંભકર્ણની રમણીય ગુફામાં તેઓ પ્રવેશ્યા.
6.60.25
कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ॥ ६.६०.२५ ॥
કુંભકર્ણના શ્વાસથી ફંગોળાયેલા મહાબલવાન વીરો મુશ્કેલીથી સ્થિર રહેવાનો પ્રયત્ન કરતાં તે ગુફામાં પ્રવેશ્યા.
6.60.26
तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम्।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम् ॥ ६.६०.२६ ॥
રત્નો અને સોનાથી જડેલા ફર્શવાળી એ રમણીય ગુફામાં પ્રવેશીને રાક્ષસ વ્યાઘ્રોએ ભયંકર પરાક્રમી સૂતેલા તેને જોયો.
6.60.27
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम्।
कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन् ॥ ६.६०.२७ ॥
તેઓ એકઠા થઈને વિકરાળ રૂપે વિખરાયેલા પર્વત જેવા ગાઢ નિદ્રામાં સૂતેલા કુંભકર્ણને જગાડ્યો.
6.60.28
ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम्।
भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम् ॥ ६.६०.२८ ॥
રોમાંચિત દેહવાળો, સાપની જેમ શ્વાસ લેતો, પોતાના નિસાસાથી આસપાસને હલાવતો એ ભયંકર પરાક્રમી સૂતેલો જોવા મળ્યો.
6.60.29
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम्।
शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ॥ ६.६०.२९ ॥
ભયંકર નસકોરાં, પાતાળ જેવું વિશાળ મુખ, શય્યા પર સર્વ અંગો પાથરીને પડેલો, ચરબી અને લોહીની ગંધવાળો એ તેમણે જોયો.
6.60.30
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम्।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिंदमम् ॥ ६.६०.३० ॥
સોનાના બાજુબંધથી બંધાયેલા અંગો, સૂર્ય જેવા તેજસ્વી મુકુટવાળો, શત્રુઓનું દમન કરનાર રાક્ષસ-વ્યાઘ્ર કુંભકર્ણ તેમણે જોયો.
6.60.31
ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रतः।
भूतानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ ६.६०.३१ ॥
પછી તે મહાત્માઓએ કુંભકર્ણની સામે, મેરુ પર્વત જેવો, જીવોને પૂર્ણ તૃપ્ત કરનારો એક ઢગલો રચ્યો.
6.60.32
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान्।
चक्रुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ ६.६०.३२ ॥
રાક્ષસ શ્રેષ્ઠોએ હરણ, ભેંસ અને ભૂંડોના ઢગલા કર્યા, અને અન્નનો એક અદ્ભુત ઢગલો પણ રચ્યો.
6.60.33
ततः शोणितकुम्भांश्च मांसानि विविधानि च।
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ ६.६०.३३ ॥
પછી દેવતાઓના શત્રુઓએ કુંભકર્ણની આગળ લોહીના ઘડા અને વિવિધ પ્રકારનું માંસ મૂક્યું.
6.60.34
लिलिपुश्च परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम्।
दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः ॥ ६.६०.३४ ॥
શત્રુઓને તપાવનાર કુંભકર્ણને તેમણે અત્યંત મૂલ્યવાન ચંદનનો લેપ કર્યો; દિવ્ય માળાઓ અને સુગંધોથી તેને આશ્વસ્ત કર્યો.
6.60.35
धूपगन्धांश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम्।
जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ॥ ६.६०.३५ ॥
તેમણે ધૂપની સુગંધ ફેલાવી અને શત્રુઓને તપાવનારની સ્તુતિ કરી; રાક્ષસો ઇધર-ઉધર મેઘોની જેમ ગર્જ્યા.
6.60.36
शङ्खांश्च पूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान्।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ ६.६०.३६ ॥
ચંદ્ર સમાન પ્રભાવાળા શંખો વગાડ્યા; ક્રોધે ભરાયેલા તેઓ એકસાથે ભયંકર ગર્જના કરી ઊઠ્યા.
6.60.37
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वरम् ॥ ६.६०.३७ ॥
તે નિશાચરોએ ગર્જના કરી, ભુજાઓ પર તાળીઓ પાડી, પોકાર કર્યા. કુંભકર્ણને જગાડવા તેમણે મોટો અવાજ કર્યો.
6.60.38
सशङ्खभेरीपणवप्रणादं
सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम्।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः
श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ ६.६०.३८ ॥
શંખ, ભેરી, પણવના નાદ અને તાળીઓ તથા સિંહનાદથી દિશાઓ ભરી સ્વર્ગ સુધી ફેલાયેલો તે અવાજ સાંભળી પક્ષીઓ અચાનક નીચે પડ્યાં.
6.60.39
यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा
न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः।
ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे
रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ६.६०.३९ ॥
તે ભારે અવાજોથી પણ મહાત્મા કુંભકર્ણ જાગ્યો નહીં, ત્યારે બધા રાક્ષસગણોએ ભુશુંડી, મુસળ અને ગદાઓ ઉપાડી.
6.60.40
तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि-
र्वक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं
रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ६.६०.४० ॥
ત્યારે જમીન પર સુખે સૂતેલા કુંભકર્ણને તે ઉગ્ર રાક્ષસોએ પર્વતશિખરો, મુસળો, ગદાઓ, મુદ્ગરો અને મુઠ્ઠીઓથી છાતી પર પ્રહાર કર્યા.
6.60.41
तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न चाग्रतः ॥ ६.६०.४१ ॥
તે રાક્ષસ કુંભકર્ણના શ્વાસના પવનથી રાક્ષસો તેની સામે ઊભા પણ રહી શક્યા નહીં.
6.60.42
ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः।
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा ॥ ६.६०.४२ ॥
પછી ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસોએ મૃદંગ, પણવ, ભેરી, શંખ અને કુંભોના સમૂહ કસીને પકડી લીધા.
6.60.43
दश राक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयत्।
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥ ६.६०.४३ ॥
દસ હજાર રાક્ષસોએ એકસાથે તેને ઘેરી લીધો; કાજળના ઢગલા જેવા તેને તેઓ જગાડવા લાગ્યા.
6.60.44
अभिघ्नन्तो नदन्तश्च न च सम्बुबुधे तदा।
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ॥ ६.६०.४४ ॥
તેઓ તેને મારતા અને ગર્જતા રહ્યા; છતાં ત્યારે તે જાગ્યો નહીં. જ્યારે તેઓ તેને જગાડી ન શક્યા—
6.60.45
ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन्।
अश्वानुष्ट्रान् खरान् नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ ६.६०.४५ ॥
પછી તેઓએ વધુ ભયંકર પ્રયત્ન શરૂ કર્યો; ઘોડા, ઊંટ, ગધેડા અને હાથીઓને દંડ, ચાબુક અને અંકુશથી માર્યા.
6.60.46
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन्।
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटंकरैः ॥ ६.६०.४६ ॥
ભેરી, શંખ અને મૃદંગ પૂરા જોરથી વગાડ્યા; મોટા લાકડાના ઓંડા અને દંડોથી તેના અંગો પર પ્રહાર કર્યા.
6.60.47
मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः।
तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ६.६०.४७ ॥
સંપૂર્ણ શક્તિથી ઉઠાવેલા ગદા અને મુસળોના તે મહાનાદથી પર્વતો અને વનો સહિત આખી લંકા ભરાઈ ગઈ; છતાં તે જાગ્યો નહીં.
6.60.48
ततो भेरीसहस्रं तु युगपत् समहन्यत।
मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ६.६०.४८ ॥
પછી હજાર ભેરીઓ એકસાથે, ચમકતા સોનાના દાંડાઓ વડે ચારે બાજુથી સતત વગાડાઈ.
6.60.49
एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ६.६०.४९ ॥
આમ કર્યા છતાં અતિનિદ્રામાં પડેલો તે જાગ્યો નહીં. ત્યારે શાપને વશ નિશાચરો ક્રોધે ભરાયા.
6.60.50
ततः कोपसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः।
तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ६.६०.५० ॥
ત્યારે ક્રોધથી ભરાયેલા ભયંકર પરાક્રમી સર્વ રાક્ષસોએ તે રાક્ષસને જગાડવા માટે, બીજાઓએ પોતાનો પરાક્રમ બતાવ્યો.
6.60.51
अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम्।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च ॥ ६.६०.५१ ॥
કેટલાકે ભેરીઓ એકસાથે વગાડી, કેટલાકે મોટો ઘોંઘાટ કર્યો, કેટલાકે તેના વાળ ખેંચ્યા અને કેટલાકે તેના કાન કરડ્યા.
6.60.52
उदकुम्भशतानन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ६.६०.५२ ॥
બીજાઓએ સેંકડો પાણીના ઘડા તેના કાનમાં રેડ્યા, છતાં કુંભકર્ણ જરાય હાલ્યો નહીં; તે મહાનિદ્રાને વશ થઈ ગયો હતો.
6.60.53
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥ ६.६०.५३ ॥
અને તેના બળવાન સાથીઓ હાથમાં લોખંડના ગદા લઈ તેના માથા, છાતી અને અંગો પર ગદાઓથી પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
6.60.54
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ६.६०.५४ ॥
દોરડાથી બાંધેલી શતઘ્નીઓથી ચારે તરફથી પ્રહાર થતાં પણ તે મહાકાય રાક્ષસ જાગ્યો નહીં.
6.60.55
वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम्।
कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ६.६०.५५ ॥
તેના શરીર પર હજાર હાથીઓ દોડી આવ્યા. ત્યારે કુંભકર્ણે તે સ્પર્શ ઓળખી લીધો અને સંપૂર્ણપણે જાગી ગયો.
6.60.56
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै-
रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान्।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च
विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ६.६०.५६ ॥
પર્વતશિખરો અને વૃક્ષો તેના પર ફેંકાતાં હતાં, છતાં તે વિશાળ પ્રહારોની પરવા કર્યા વિના, ઊંઘ ઊડી જવાથી, ભૂખ અને ભયથી પીડિત થઈ, બગાસું ખાતાં અચાનક ઊભો થયો.
6.60.57
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ
विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं
निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ६.६०.५७ ॥
તે નિશાચરે નાગ-ભોગ જેવા પર્વતશિખર સમાન, વજ્રના સારને પણ જીતતા બાહુ ફેલાવી, વડવાનળના મુખ જેવું મોઢું ખોલી વિકરાળ રીતે બગાસું ખાધું.
6.60.58
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम्।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ६.६०.५८ ॥
બગાસું ખાતું તેનું મુખ પાતાળ જેવું દેખાયું; મેરુ શિખર પર ઉગેલા સૂર્ય જેવું તે લાગ્યું.
6.60.59
स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः।
निःश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ६.६०.५९ ॥
બગાસું ખાતો તે અતિબળવાન નિશાચર સંપૂર્ણ જાગી ગયો; તેનો નિઃશ્વાસ પર્વતમાંથી વહેતા પવન જેવો પ્રગટ્યો.
6.60.60
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥ ६.६०.६० ॥
કુંભકર્ણ ઊભો થતાં તેનું તે રૂપ યુગાંતે સર્વ પ્રાણીઓને બાળવા ઇચ્છતા કાળ જેવું ઝળહળ્યું.
6.60.61
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६.६०.६१ ॥
તેની બે મોટી આંખો સળગતા અગ્નિ જેવી અને વીજળીની કાંતિ જેવી દેખાઈ; જાણે બે પ્રજ્વલિત મહાગ્રહો હોય.
6.60.62
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून्।
वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः ॥ ६.६०.६२ ॥
પછી તેમણે તેને સર્વ પ્રકારના અનેક ભોજ્ય પદાર્થો બતાવ્યા; તે મહાબલે વરાહો અને ભેંસો ખાઈ નાખી.
6.60.63
आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत्।
मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६.६०.६३ ॥
ભૂખ્યો થતાં તેણે માંસ લીધું, તરસ્યો થતાં લોહી પીધું; પછી ઇન્દ્રના શત્રુએ ચરબીના ઘડા અને મદિરા પણ પી લીધાં.
6.60.64
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६.६०.६४ ॥
તે તૃપ્ત થયો છે એમ જાણીને નિશાચરો ઊભા થયા; માથું નમાવી પ્રણામ કરીને તેને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો.
6.60.65
निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः।
चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान् ॥ ६.६०.६५ ॥
ઊંઘમાંથી ખૂલેલી આંખો અને ધૂંધળી દૃષ્ટિવાળા તેણે ચારે બાજુ દૃષ્ટિ ફેરવીને તે નિશાચરોને જોયા.
6.60.66
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः।
बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६.६०.६६ ॥
નૈરૃતોમાં શ્રેષ્ઠ તેણે બધા નૈરૃતોને સાંત્વન આપ્યું; જગાડાતાં આશ્ચર્ય પામીને તેણે રાક્ષસોને આમ કહ્યું.
6.60.67
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः।
कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन ॥ ६.६०.६७ ॥
તમે આદરપૂર્વક મને શા માટે જગાડ્યો? રાજાનું કુશળ તો છે ને, કે અહીં કોઈ ભય છે?
6.60.68
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम्।
यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६.६०.६८ ॥
અથવા બીજાઓ તરફથી ચોક્કસ મોટો ભય આવી પડ્યો છે, જેના કારણે તમે ઉતાવળે મને જગાડ્યો છે.
6.60.69
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम्।
दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम् ॥ ६.६०.६९ ॥
આજે હું રાક્ષસરાજનો ભય ઉખેડી નાખીશ. હું મહેન્દ્રને ચીરી નાખીશ, અથવા તેવી જ રીતે અગ્નિને શાંત કરીશ.
6.60.70
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम्।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६.६०.७० ॥
નાના કારણે મારા જેવા સૂતેલાને કોઈ જગાડશે નહીં. તેથી મને જગાડવાનું કારણ સાચે સાચું કહો.
6.60.71
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम्।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ६.६०.७१ ॥
આ રીતે ક્રોધથી બોલતા શત્રુદમન કુંભકર્ણને રાજાના મંત્રી યૂપાક્ષે હાથ જોડીને કહ્યું.
6.60.72
न नो देवकृतं किंचिद् भयमस्ति कदाचन।
मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ॥ ६.६०.७२ ॥
દેવો દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલો કોઈ ભય અમને ક્યારેય નથી. હે રાજન્, મનુષ્યો તરફથી જ અમને ભારે સંકટ પીડી રહ્યું છે.
6.60.73
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित्।
यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६.६०.७३ ॥
હે રાજન, દૈત્ય અને દાનવોથી અમને ક્યારેય ભય નથી; પરંતુ મનુષ્યથી અમારા પર આવેલો ભય એવો છે.
6.60.74
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता।
सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ६.६०.७४ ॥
પર્વત સમાન આકારના વાનરોએ આ લંકાને ઘેરી લીધી છે; સીતાહરણથી સંતપ્ત રામથી અમને ભારે ભય છે.
6.60.75
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६.६०.७५ ॥
પહેલાં એક જ વાનરે આ મહાનગરી બાળી નાખી હતી; કુમાર અને અક્ષ પોતાના અનુચરો અને હાથી સહિત માર્યા ગયા.
6.60.76
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः।
व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा ॥ ६.६०.७६ ॥
પોતે રાક્ષસાધિપતિ, પુલસ્ત્યના વંશજ, દેવોના કાંટા સમાન તે પણ યુદ્ધમાં સૂર્ય જેવા તેજસ્વી રામ દ્વારા 'જા' કહીને છોડી દેવાયો.
6.60.77
यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ६.६०.७७ ॥
જેને દેવોએ, દૈત્યોએ કે દાનવોએ રાજા બનાવ્યો નહોતો, તેને અહીં રામે પ્રાણસંકટમાંથી મુક્ત કર્યો.
6.60.78
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम्।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६.६०.७८ ॥
યૂપાક્ષના વચન સાંભળીને, યુદ્ધમાં ભાઈની હાર સાંભળીને, કુંભકર્ણ આંખો ફેરવીને યૂપાક્ષને આ પ્રમાણે બોલ્યો.
6.60.79
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम्।
राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ६.६०.७९ ॥
યૂપાક્ષ, આજે જ હું લક્ષ્મણ સહિત વાનરસેનાને અને રાઘવને યુદ્ધમાં જીતીને પછી રાવણને જોઈશ.
6.60.80
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ६.६०.८० ॥
વાનરોના માંસ અને લોહીથી હું રાક્ષસોને તૃપ્ત કરીશ; રામ અને લક્ષ્મણનું લોહી તો હું પોતે પીશ.
6.60.81
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम्।
महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः
कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.६०.८१ ॥
તેનાં ગર્વિત અને ક્રોધથી વધેલા દોષયુક્ત વચનો સાંભળીને, રાક્ષસ યોદ્ધાઓમાં મુખ્ય મહોદરે હાથ જોડીને આ વચન કહ્યું.
6.60.82
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ॥ ६.६०.८२ ॥
હે મહાબાહુ, રાવણનાં વચનો સાંભળીને અને ગુણદોષનો વિચાર કરીને પણ પછી તું યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતીશ.
6.60.83
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः।
कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ६.६०.८३ ॥
મહોદરના વચનો સાંભળીને, રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો મહાતેજસ્વી અને મહાબળવાન કુંભકર્ણ પ્રસ્થાન કરી ગયો.
6.60.84
सुप्तमुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम्।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ६.६०.८४ ॥
ઊંઘતા, ભયાનક નેત્રો અને ભયંકર રૂપ-પરાક્રમવાળા તેને જગાડીને, રાક્ષસો ઉતાવળે દશગ્રીવ (રાવણ)ના નિવાસસ્થાને ગયા.
6.60.85
तेऽभिगम्य दशग्रीवमासीनं परमासने।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ६.६०.८५ ॥
તેઓ બધા નિશાચરો પરમ આસન પર બેઠેલા દશગ્રીવ પાસે જઈ, હાથ જોડીને બોલ્યા.
6.60.86
कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ६.६०.८६ ॥
હે રાક્ષસેશ્વર, તારો ભાઈ કુંભકર્ણ જાગી ગયો છે. અહીં આવેલા તેને ત્યાં જ બહાર નીકળતો તું કેવી રીતે જોઈશ?
6.60.87
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान्।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ॥ ६.६०.८७ ॥
ત્યારે હર્ષિત થયેલા રાવણે ત્યાં હાજર તે રાક્ષસોને કહ્યું, "હું તેને અહીં જોવા ઇચ્છું છું; યથાયોગ્ય રીતે તેનું સન્માન કરો."
6.60.88
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ६.६०.८८ ॥
"તથાસ્તુ" કહીને, રાવણની પ્રેરણાથી તે બધા રાક્ષસો પાછા ફરીને કુંભકર્ણને આ શબ્દો બોલ્યા.
6.60.89
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ॥ ६.६०.८९ ॥
બધા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ રાજા તને જોવા ઇચ્છે છે. જવાનો નિર્ણય કર; ભાઈને પ્રસન્ન કર.
6.60.90
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम्।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ६.६०.९० ॥
દુર્ધર્ષ કુંભકર્ણે ભાઈનો આદેશ સમજીને "તથાસ્તુ" કહ્યું, અને તે મહાવીર શય્યામાંથી કૂદીને ઊભો થયો.
6.60.91
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमहर्षितः।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ६.६०.९१ ॥
મોં ધોઈ, સ્નાન કરીને, અત્યંત હર્ષિત થઈ, તરસ્યો તે બળ વધારનારું પેય ઝડપથી મંગાવવા લાગ્યો.
6.60.92
ततस्ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया।
मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ६.६०.९२ ॥
ત્યારે રાવણની આજ્ઞાથી તે રાક્ષસોએ ઝડપથી મદિરા અને અનેક પ્રકારનાં ભક્ષ્ય પદાર્થ લાવ્યા.
6.60.93
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे।
ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥ ६.६०.९३ ॥
બે હજાર ઘડા પીને તે જવા તૈયાર થયો; થોડો ઉગ્ર અને મત્ત, તેજ અને બળથી યુક્ત.
6.60.94
कुम्भकर्णो बभौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः।
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ६.६०.९४ ॥
ક્રોધિત કુંભકર્ણ કાળ, અંતક અને યમ જેવો ચમક્યો. ભાઈના ભવન તરફ જતાં, રાક્ષસસેના સાથે કુંભકર્ણે પોતાના પગલાંથી પૃથ્વીને કંપાવી.
6.60.95
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्
सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः
शतक्रतुर्गेहमिव स्वयंभुवः ॥ ६.६०.९५ ॥
તે પોતાના દેહથી રાજમાર્ગને પ્રકાશિત કરતો ગયો, જેમ સહસ્રરશ્મિ સૂર્ય પોતાનાં કિરણોથી પૃથ્વીને. ત્યાં અંજલિની માળાથી ઘેરાયેલો તે ગયો, જેમ શતક્રતુ ઇન્દ્ર સ્વયંભૂ બ્રહ્માના ગૃહે જાય.
6.60.96
तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं
वनौकसस्ते सहसा बहिःस्थिताः।
दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं
वितत्रसुस्ते सह यूथपालैः ॥ ६.६०.९६ ॥
રાજમાર્ગ પર ઊભેલા શત્રુઘાતીને બહાર અચાનક ઊભેલા વનવાસીઓએ જોયો. અપ્રમેય, પર્વતશિખર સમાન તેને જોઈ તેઓ યૂથપાલો સાથે ભયભીત થયા.
6.60.97
केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं
व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति।
केचिद् दशश्च व्यथिताः पतन्ति
केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ६.६०.९७ ॥
કેટલાક શરણ લેવાયોગ્ય રામને શરણે ગયા; કેટલાક વ્યથિત થઈ પડ્યા; કેટલાક દશ-દશ વ્યથિત થઈ પડ્યા; કેટલાક ભયથી પીડિત થઈ ભૂમિ પર સૂઈ ગયા.
6.60.98
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं
स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं
भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः ॥ ६.६०.९८ ॥
પર્વતશિખર જેવા, મુકુટધારી, પોતાના તેજથી સૂર્યને સ્પર્શતા જેવા તે અદ્ભુત રીતે વિશાળ બનેલા રામને જોઈને ભયથી પીડિત વનવાસીઓ આમતેમ ભાગી ગયા.