वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.60.1
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ६.६०.१ ॥
लंका नगरीत प्रवेश करून, रामाच्या बाणांच्या भयाने पीडित होऊन, तेव्हा गर्व मोडलेला तो राजा व्यथित इंद्रियांचा झाला.
6.60.2
मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः।
अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥ ६.६०.२ ॥
सिंहाने हत्ती किंवा गरुडाने सर्प जसा पराभूत होतो, तसा महात्मा राघवाने तो राजा पराभूत झाला.
6.60.3
ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम्।
स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ६.६०.३ ॥
ब्रह्मदंडासारखे आणि विजेसारखी तेजस्वी रामाची बाणे आठवून राक्षसेश्वर व्यथित झाला.
6.60.4
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम्।
विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.६०.४ ॥
सोन्याचे दिव्य श्रेष्ठ आसन स्वीकारून, राक्षसांकडे पाहत रावणाने हे वचन म्हटले.
6.60.5
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः।
यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः ॥ ६.६०.५ ॥
मी केलेले ते परम तप सर्व निश्चितच व्यर्थ गेले, कारण इंद्राच्या बरोबरीचा मी एका मानवाकडून पराभूत झालो.
6.60.6
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम्।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६.६०.६ ॥
ब्रह्मदेवाचे ते भयंकर वचन आता माझ्यासमोर आले आहे: मानवांपासून तुला भय आहे हे जाण; ते तसेच आहे.
6.60.7
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः।
अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६.६०.७ ॥
देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि नाग यांच्याकडून मी अवध्यत्व मागितले होते; मानवांकडून ते मागितले नव्हते.
6.60.8
तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्।
इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा ॥ ६.६०.८ ॥
या मानवाला, दशरथाचा पुत्र राम मी मानतो; इक्ष्वाकु कुलात जन्मलेला; पूर्वी अनरण्याने जे केले तेच हे.
6.60.9
उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम।
यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ॥ ६.६०.९ ॥
निश्चितच माझ्या वंशात एक पुरुष जन्मेल, हे राक्षसाधमा; तो तुला, तुझ्या पुत्रांना, अमात्यांना, सेनेला, घोड्यांना आणि सारथ्याला नष्ट करील.
6.60.10
निहनिष्यति संग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते।
शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा ॥ ६.६०.१० ॥
युद्धात तो तुला मारील, हे कुलाधमा, दुर्मते; वेदवतीने मलाही शाप दिला आहे, पूर्वी तिचा अपमान झाल्याप्रमाणे.
6.60.11
सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी।
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥ ६.६०.११ ॥
ही महाभागा सीता जनकाची कन्या म्हणून जन्मली आहे; उमा, नंदीश्वर आणि वरुणाची कन्या रंभा (पूर्वी जन्मल्याप्रमाणे).
6.60.12
यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम्।
एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ॥ ६.६०.१२ ॥
सांगितल्याप्रमाणेच मला प्राप्त झाले; ऋषींचे वचन खोटे नाही. म्हणून येथे एकत्र येऊन यासाठीच प्रयत्न करणे तुम्हांला योग्य आहे.
6.60.13
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु।
स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा ॥ ६.६०.१३ ॥
राक्षसांनीही नगरद्वारांवर आणि गोपुरांच्या माथ्यांवर उभे राहू द्यावे. तो (कुंभकर्ण) — ज्याची गंभीरता अतुलनीय आहे, देव-दानवांचा गर्व हरण करणारा.
6.60.14
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।
समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ॥ ६.६०.१४ ॥
ब्रह्मशापाने ग्रासलेल्या कुंभकर्णाला जागे करा. युद्धात स्वतः पराजित झालो आणि प्रहस्त मारला गेला, हे त्याला कळू द्या.
6.60.15
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः।
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥ ६.६०.१५ ॥
राक्षससैन्याचे बल भयानक आहे हे जाणून त्या महाबलाने आज्ञा दिली — द्वारांवर प्रयत्न करावा आणि तटबंदीवर चढावे.
6.60.16
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः ॥ ६.६०.१६ ॥
निद्रेच्या वशात पडलेल्या कुंभकर्णाला जागे करा. तो निश्चिंतपणे सुखाने झोपला आहे; कामनेने त्याची चेतना नष्ट झाली आहे.
6.60.17
नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः।
मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि ॥ ६.६०.१७ ॥
हा राक्षस नऊ, सात, दहा आणि आठ महिने झोपतो. मंत्रणा करून हा झोपला आहे; परंतु आता नवव्या दिवशी याच्यापासून (जाग येईल).
6.60.18
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम्।
स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम्।
वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति ॥ ६.६०.१८ ॥
त्या महाबल कुंभकर्णाला लवकर जागे करा. तो महाबाहू युद्धात सर्व राक्षसांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तो वानरांना आणि दोन राजपुत्रांना लवकरच ठार करील.
6.60.19
एष केतुः परं संख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम्।
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ॥ ६.६०.१९ ॥
युद्धात हाच सर्व राक्षसांचा श्रेष्ठ ध्वज आहे; कुंभकर्ण सदा झोपलेला असतो, मूढ होऊन ग्राम्य सुखात रमलेला आहे.
6.60.20
रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे।
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ॥ ६.६०.२० ॥
या अति भयानक संग्रामात रामाने पाडले गेले तरी, कुंभकर्ण जागा झाल्यावर मला शोक होणार नाही.
6.60.21
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि।
ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते ॥ ६.६०.२१ ॥
इंद्रासमान बल असलेल्या त्याच्याशिवाय मी काय करू? अशा घोर संकटात जो साहाय्य करण्यास समर्थ नाही, त्याचा उपयोग काय?
6.60.22
ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः।
जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ॥ ६.६०.२२ ॥
राक्षसराजाचे ते वचन ऐकून ते राक्षस अत्यंत घाबरून कुंभकर्णाच्या निवासस्थानी गेले.
6.60.23
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः।
गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः ॥ ६.६०.२३ ॥
रावणाच्या आज्ञेने मांस व रक्त खाणारे ते राक्षस सुगंध, माळा आणि मोठे नैवेद्य घेऊन तत्काळ निघाले.
6.60.24
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम्।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम् ॥ ६.६०.२४ ॥
सर्वत्र एक योजन विस्तृत, मोठी द्वारे असलेल्या, फुलांचा सुगंध वाहणाऱ्या त्या रमणीय कुंभकर्णाच्या गुहेत ते शिरले.
6.60.25
कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ॥ ६.६०.२५ ॥
कुंभकर्णाच्या उच्छ्वासाने फेकले गेलेले महाबलवान वीर कष्टाने स्वतःला सावरत प्रयत्नपूर्वक त्या गुहेत शिरले.
6.60.26
तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम्।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम् ॥ ६.६०.२६ ॥
रत्ने आणि सोन्याने जडलेल्या फरशीच्या त्या रमणीय गुहेत प्रवेश करून राक्षसांतील व्याघ्र वीरांनी भयंकर पराक्रमी झोपलेल्या त्याला पाहिले.
6.60.27
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम्।
कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन् ॥ ६.६०.२७ ॥
ते सर्व एकत्र येऊन विकृत रूपात विखुरलेल्या पर्वतासारखा महानिद्रेत पडलेल्या कुंभकर्णाला जागे करू लागले.
6.60.28
ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम्।
भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम् ॥ ६.६०.२८ ॥
रोमांचित देह असलेला, सर्पासारखा श्वास घेणारा, आपल्या उच्छ्वासांनी सभोवताल हलवणारा, भयंकर पराक्रमी असा तो झोपलेला दिसला.
6.60.29
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम्।
शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ॥ ६.६०.२९ ॥
भयंकर नाकपुडे, पाताळासारखे विशाल मुख असलेला, शय्येवर सर्वांग पसरून पडलेला, मेद आणि रक्ताचा गंध असलेला तो त्यांनी पाहिला.
6.60.30
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम्।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिंदमम् ॥ ६.६०.३० ॥
सोन्याच्या बाजूबंदांनी बांधलेले अंग आणि सूर्यासारखा तेजस्वी मुकुट असलेला, शत्रूंचे दमन करणारा राक्षसव्याघ्र कुंभकर्ण त्यांनी पाहिला.
6.60.31
ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रतः।
भूतानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् ॥ ६.६०.३१ ॥
नंतर त्या महात्म्यांनी कुम्भकर्णासमोर मेरू पर्वतासारखा, प्राण्यांना पूर्ण तृप्त करणारा, असा एक ढीग रचला.
6.60.32
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान्।
चक्रुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ ६.६०.३२ ॥
राक्षसश्रेष्ठांनी हरीण, म्हैस आणि डुक्कर यांचे ढीग रचले आणि अन्नाचा एक अद्भुत ढीगही रचला.
6.60.33
ततः शोणितकुम्भांश्च मांसानि विविधानि च।
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ ६.६०.३३ ॥
नंतर देवांच्या शत्रूंनी कुम्भकर्णासमोर रक्ताचे घडे आणि विविध प्रकारचे मांस ठेवले.
6.60.34
लिलिपुश्च परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम्।
दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः ॥ ६.६०.३४ ॥
शत्रूंना तापविणाऱ्या कुम्भकर्णाला त्यांनी अति मौल्यवान चंदनाचा लेप लावला आणि दिव्य माला व सुगंधांनी त्याला संतुष्ट केले.
6.60.35
धूपगन्धांश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम्।
जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ॥ ६.६०.३५ ॥
त्यांनी धूपाचा सुगंध पसरवला आणि शत्रूंना तापविणाऱ्याची स्तुती केली; राक्षस इकडेतिकडे मेघांसारखे गर्जले.
6.60.36
शङ्खांश्च पूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान्।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ ६.६०.३६ ॥
चंद्रासारख्या तेजस्वी शंखांचे त्यांनी फुंकर घातले; क्रोधाने भरलेले ते एकाच वेळी भयंकर गर्जले.
6.60.37
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वरम् ॥ ६.६०.३७ ॥
त्या निशाचरांनी गर्जना केली, दंड आपटले, आरोळ्या ठोकल्या. कुंभकर्णाला जागवण्यासाठी त्यांनी मोठा आवाज केला.
6.60.38
सशङ्खभेरीपणवप्रणादं
सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम्।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः
श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥ ६.६०.३८ ॥
शंख, भेरी, पणव यांच्या नादाने, टाळ्यांच्या आवाजाने आणि सिंहनादाने दिशा भरून स्वर्गापर्यंत पसरलेला तो आवाज ऐकून पक्षी अचानक खाली कोसळले.
6.60.39
यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा
न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः।
ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे
रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ६.६०.३९ ॥
त्या प्रचंड आवाजांनीही महात्मा कुंभकर्ण जागा झाला नाही, तेव्हा सर्व राक्षसगणांनी भुशुंडी, मुसळे आणि गदा हाती घेतल्या.
6.60.40
तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि-
र्वक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं
रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ६.६०.४० ॥
तेव्हा जमिनीवर सुखाने झोपलेल्या कुंभकर्णाला त्या उग्र राक्षसांनी पर्वतशिखरे, मुसळे, गदा, मुद्गर आणि मुठींनी छातीवर प्रहार केले.
6.60.41
तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः।
राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न चाग्रतः ॥ ६.६०.४१ ॥
त्या राक्षस कुंभकर्णाच्या श्वासाच्या वाऱ्याने राक्षस त्याच्यासमोर उभेही राहू शकले नाहीत.
6.60.42
ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः।
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा ॥ ६.६०.४२ ॥
मग भयंकर पराक्रमी राक्षसांनी मृदंग, पणव, भेरी, शंख आणि कुंभांचे समूह घट्ट धरले.
6.60.43
दश राक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयत्।
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥ ६.६०.४३ ॥
दहा हजार राक्षसांनी एकाच वेळी त्याला वेढले; काजळाच्या राशीसारख्या त्याला ते जागे करू लागले.
6.60.44
अभिघ्नन्तो नदन्तश्च न च सम्बुबुधे तदा।
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ॥ ६.६०.४४ ॥
ते त्याला मारीत व गर्जत राहिले; तरीही तो तेव्हा जागा झाला नाही. जेव्हा ते त्याला जागे करू शकले नाहीत—
6.60.45
ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन्।
अश्वानुष्ट्रान् खरान् नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ ६.६०.४५ ॥
मग त्यांनी अधिक तीव्र व भयंकर प्रयत्न सुरू केले; घोडे, उंट, गाढवे व हत्ती यांना काठ्या, चाबूक व अंकुशांनी मारले.
6.60.46
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन्।
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटंकरैः ॥ ६.६०.४६ ॥
भेरी, शंख व मृदंग सर्व शक्तिनिशी वाजवले; मोठ्या लाकडी ओंडक्यांनी व काठ्यांनी त्याच्या अवयवांवर प्रहार केले.
6.60.47
मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः।
तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ६.६०.४७ ॥
सर्व शक्तीने उचललेल्या गदा व मुसळांच्या त्या प्रचंड नादाने पर्वत व वनांसह संपूर्ण लंका भरून गेली; तरीही तो जागा झाला नाही.
6.60.48
ततो भेरीसहस्रं तु युगपत् समहन्यत।
मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ६.६०.४८ ॥
मग हजार भेरी एकाच वेळी, पॉलिश केलेल्या सोन्याच्या काठ्यांनी सर्व बाजूंनी सतत वाजवल्या गेल्या.
6.60.49
एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ६.६०.४९ ॥
असे करूनही अतिनिद्रेत असलेला तो जागा होईना. तेव्हा शापाच्या अधीन झालेले निशाचर संतापले.
6.60.50
ततः कोपसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः।
तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ६.६०.५० ॥
तेव्हा संतापाने भरलेल्या भयंकर पराक्रमी सर्व राक्षसांनी त्या राक्षसाला जागे करण्यासाठी, इतरांनी आपले पराक्रम दाखवले.
6.60.51
अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम्।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च ॥ ६.६०.५१ ॥
कोणी भेरी एकत्र वाजवल्या, कोणी मोठा गजर केला, कोणी त्याचे केस ओढले आणि कोणी त्याचे कान चावले.
6.60.52
उदकुम्भशतानन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ६.६०.५२ ॥
इतरांनी शेकडो पाण्याचे घडे त्याच्या कानात ओतले, तरी कुंभकर्ण हलला नाही; तो महानिद्रेच्या अधीन झाला होता.
6.60.53
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ॥ ६.६०.५३ ॥
आणि त्याचे बलवान सेवक हातात लोखंडी गदा घेऊन त्याच्या डोक्यावर, छातीवर आणि अवयवांवर त्या गदांनी प्रहार करू लागले.
6.60.54
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ६.६०.५४ ॥
दोरीने बांधलेल्या शतघ्नींनी सर्व बाजूंनी प्रहार होत असतानाही तो महाकाय राक्षस जागा झाला नाही.
6.60.55
वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम्।
कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ६.६०.५५ ॥
त्याच्या शरीरावर हजार हत्ती धावून आले. तेव्हा कुम्भकर्णाने तो स्पर्श ओळखला आणि पूर्णपणे जागा झाला.
6.60.56
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै-
रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान्।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च
विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ६.६०.५६ ॥
पर्वतशिखरे आणि वृक्ष त्याच्यावर फेकले जात असतानाही, त्या प्रचंड प्रहारांची पर्वा न करता, झोप मोडल्याने, भूक आणि भीतीने त्रस्त होऊन, जांभई देत तो अचानक उठला.
6.60.57
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ
विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं
निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ६.६०.५७ ॥
तो निशाचर नागभोगांसारख्या पर्वतशिखरांसारखे, वज्राचे सारसुद्धा जिंकणारे बाहू पसरून, वडवाग्नीच्या मुखासारखे तोंड उघडून विकटपणे जांभई देऊ लागला.
6.60.58
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम्।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ६.६०.५८ ॥
जांभई देणारे त्याचे तोंड पाताळासारखे दिसले; मेरुशिखरावर उगवलेल्या सूर्याप्रमाणे ते भासले.
6.60.59
स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः।
निःश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ६.६०.५९ ॥
जांभई देत तो अतिबलवान निशाचर पूर्णपणे जागा झाला; त्याचा निःश्वास पर्वतावरून वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा उठला.
6.60.60
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥ ६.६०.६० ॥
कुम्भकर्ण उठत असताना त्याचे ते रूप युगान्ती सर्व प्राणिमात्रांना भस्म करू पाहणाऱ्या कालासारखे तेजाने चमकले.
6.60.61
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६.६०.६१ ॥
त्याचे दोन मोठे डोळे प्रज्वलित अग्नीसारखे आणि विजेच्या तेजासारखे दिसले; ते जणू दोन तेजस्वी महाग्रहच होते.
6.60.62
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून्।
वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः ॥ ६.६०.६२ ॥
मग त्यांनी त्याला सर्व प्रकारचे अनेक खाद्यपदार्थ दाखवले; त्या महाबलवानाने वराह आणि म्हैशी खाऊन टाकल्या.
6.60.63
आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत्।
मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६.६०.६३ ॥
भुकेलेला असताना त्याने मांस घेतले, तहानलेला असताना रक्त प्यायला; मग इंद्रशत्रूने चरबीचे घडे आणि मद्यही प्राशन केले.
6.60.64
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६.६०.६४ ॥
तो तृप्त झाला आहे हे जाणून निशाचर उठले; मस्तक लववून त्याला नमस्कार करून त्यांनी त्याला सर्वबाजूंनी वेढले.
6.60.65
निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः।
चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान् ॥ ६.६०.६५ ॥
झोपेने उघडलेले डोळे आणि गढूळ दृष्टी असलेल्या त्याने सर्वत्र दृष्टी फिरवत त्या निशाचरांना पाहिले.
6.60.66
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः।
बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६.६०.६६ ॥
नैरृतांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याने सर्व नैरृतांचे सांत्वन केले; जागवले गेल्यामुळे विस्मित होऊन तो राक्षसांना म्हणाला.
6.60.67
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः।
कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन ॥ ६.६०.६७ ॥
तुम्ही आदराने मला का जागवलेत? राजा कुशल आहे ना, की इथे काही भय आहे?
6.60.68
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम्।
यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६.६०.६८ ॥
किंवा इतरांकडून निश्चितच मोठे भय उभे राहिले आहे, ज्यासाठीच तुम्ही घाईने मला जागवले आहे.
6.60.69
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम्।
दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम् ॥ ६.६०.६९ ॥
आज मी राक्षसराजाचे भय उखडून टाकीन. मी महेंद्राला फोडीन, किंवा तसेच अग्नीला शांत करीन.
6.60.70
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम्।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६.६०.७० ॥
क्षुल्लक कारणासाठी माझ्यासारख्या झोपलेल्याला कोणी जागवणार नाही. म्हणून मला जागवण्याचे कारण खरेखुरे सांगा.
6.60.71
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम्।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ६.६०.७१ ॥
असे रागाने बोलणाऱ्या शत्रुदमन कुंभकर्णाला राजाचा मंत्री यूपाक्ष हात जोडून म्हणाला.
6.60.72
न नो देवकृतं किंचिद् भयमस्ति कदाचन।
मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ॥ ६.६०.७२ ॥
देवतांकडून निर्माण झालेले कोणतेही भय आम्हाला कधीच नाही. हे राजन्, मानवांकडूनच आम्हाला भयंकर संकट छळत आहे.
6.60.73
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित्।
यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६.६०.७३ ॥
हे राजा, दैत्य आणि दानवांपासून आम्हाला कधीही भय नाही; पण मानवापासून आमच्यावर आलेले भय असे आहे.
6.60.74
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता।
सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ६.६०.७४ ॥
पर्वतांसारख्या आकाराच्या वानरांनी ही लंका वेढली आहे; सीताहरणाने संतप्त झालेल्या रामामुळे आम्हाला प्रचंड भय आहे.
6.60.75
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ६.६०.७५ ॥
पूर्वी एकाच वानराने ही महानगरी जाळली होती; कुमार आणि अक्ष अनुचर व हत्तीसह मारले गेले.
6.60.76
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः।
व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा ॥ ६.६०.७६ ॥
स्वतः राक्षसाधिपती, पुलस्त्याचा वंशज, देवांना काटा असलेला तोही युद्धात सूर्यासारख्या तेजस्वी रामाने 'जा' म्हणून सोडून दिला.
6.60.77
यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ६.६०.७७ ॥
ज्याला देवांनी, दैत्यांनी किंवा दानवांनी राजा केले नव्हते, त्याला येथे रामाने प्राणसंकटातून मुक्त केले.
6.60.78
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम्।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६.६०.७८ ॥
यूपाक्षाचे बोल ऐकून, युद्धात भावाचा पराभव ऐकून, कुंभकर्ण डोळे फिरवत यूपाक्षाला असे म्हणाला.
6.60.79
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम्।
राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ६.६०.७९ ॥
यूपाक्षा, आजच मी लक्ष्मणासह वानरसेनेला आणि राघवाला युद्धात जिंकून मग रावणाला पाहीन.
6.60.80
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ६.६०.८० ॥
वानरांच्या मांसाने आणि रक्ताने मी राक्षसांना तृप्त करीन; राम आणि लक्ष्मण यांचे रक्त मी स्वतः पिईन.
6.60.81
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम्।
महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः
कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.६०.८१ ॥
त्याचे गर्वयुक्त आणि रागाने वाढलेले दोषपूर्ण बोलणे ऐकून, राक्षस योद्ध्यांमध्ये प्रमुख असलेल्या महोदराने हात जोडून हे वचन म्हटले.
6.60.82
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ॥ ६.६०.८२ ॥
हे महाबाहो, रावणाचे बोलणे ऐकून आणि गुणदोषांचा विचार करून, नंतरही तू युद्धात शत्रूंना जिंकशील.
6.60.83
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः।
कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ६.६०.८३ ॥
महोदराचे बोलणे ऐकून, राक्षसांनी वेढलेला महातेजस्वी आणि महाबलवान कुंभकर्ण निघाला.
6.60.84
सुप्तमुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम्।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ६.६०.८४ ॥
झोपलेल्या, भयानक डोळे आणि भयानक रूप-पराक्रम असलेल्या त्याला जागे करून, राक्षस त्वरेने दशग्रीवाच्या (रावणाच्या) निवासस्थानी गेले.
6.60.85
तेऽभिगम्य दशग्रीवमासीनं परमासने।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ६.६०.८५ ॥
ते सर्व निशाचर परम आसनावर बसलेल्या दशग्रीवाजवळ जाऊन, हात जोडून म्हणाले.
6.60.86
कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ६.६०.८६ ॥
हे राक्षसेश्वरा, तुझा बंधू कुम्भकर्ण जागा झाला आहे. तो इथे आलेला असताना, तेथेच तो बाहेर जाताना तू त्याला कसा पाहशील?
6.60.87
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान्।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ॥ ६.६०.८७ ॥
तेव्हा आनंदित झालेला रावण तेथे उपस्थित त्या राक्षसांना म्हणाला, "मला त्याला इथे पाहायचे आहे; त्याचा यथोचित सन्मान करा."
6.60.88
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ६.६०.८८ ॥
"तसेच होवो" असे म्हणून, रावणाच्या प्रेरणेने ते सर्व राक्षस परत येऊन कुम्भकर्णाला हे शब्द म्हणाले.
6.60.89
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ॥ ६.६०.८९ ॥
सर्व राक्षसांत श्रेष्ठ असलेला राजा तुला पाहू इच्छितो. जाण्याचा निश्चय कर; भावाला आनंदित कर.
6.60.90
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम्।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ६.६०.९० ॥
दुर्धर्ष कुम्भकर्णाने भावाची आज्ञा जाणून "तसेच होवो" असे म्हटले आणि त्या महावीराने शय्येवरून उडी मारून उठला.
6.60.91
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमहर्षितः।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ६.६०.९१ ॥
तोंड धुऊन, स्नान करून, अत्यंत हर्षित होऊन, तहानलेला तो बल वाढवणारे पेय आणण्यास त्वरा करू लागला.
6.60.92
ततस्ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया।
मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ६.६०.९२ ॥
तेव्हा रावणाच्या आज्ञेने ते राक्षस तातडीने मद्य आणि विविध प्रकारचे भक्ष्यपदार्थ घेऊन आले.
6.60.93
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे।
ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥ ६.६०.९३ ॥
दोन हजार घडे पिऊन तो निघण्यास सिद्ध झाला; किंचित उग्र आणि मत्त होऊन, तेज आणि बलाने युक्त.
6.60.94
कुम्भकर्णो बभौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः।
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ६.६०.९४ ॥
रागावलेला कुम्भकर्ण काल, अंतक आणि यमासारखा तळपला. भावाच्या भवनाकडे जाताना, राक्षससेनेने वेढलेला कुम्भकर्ण पावलांनी पृथ्वी कंपित करीत गेला.
6.60.95
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्
सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः
शतक्रतुर्गेहमिव स्वयंभुवः ॥ ६.६०.९५ ॥
तो आपल्या देहाने राजमार्ग उजळवीत गेला, जसा सहस्ररश्मी सूर्य आपल्या किरणांनी पृथ्वी उजळवतो. तेथे हात जोडलेल्या माळेने वेढलेला तो गेला, जसा शतक्रतू इंद्र स्वयंभू ब्रह्म्याच्या गृहाकडे जातो.
6.60.96
तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं
वनौकसस्ते सहसा बहिःस्थिताः।
दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं
वितत्रसुस्ते सह यूथपालैः ॥ ६.६०.९६ ॥
राजमार्गावर उभ्या असलेल्या शत्रुघातकाला बाहेर अचानक उभ्या असलेल्या वनवासी वानरांनी पाहिले. अप्रमेय, पर्वतशिखरासारख्या त्याला पाहून ते यूथपालांसह भयभीत झाले.
6.60.97
केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं
व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति।
केचिद् दशश्च व्यथिताः पतन्ति
केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ६.६०.९७ ॥
काही आश्रय घेण्यायोग्य राम यांना शरण गेले; काही व्यथित होऊन पडले; काही दहा-दहा जण व्यथित होऊन पडले; काही भयाने पीडित होऊन जमिनीवर पडून राहिले.
6.60.98
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं
स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं
भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः ॥ ६.६०.९८ ॥
पर्वतशिखरासारखा, मुकुटधारी, आपल्या तेजाने सूर्याला स्पर्श करणाऱ्या त्या अद्भुत आणि विशाल झालेल्या रामाला पाहून भयाने पीडित वनवासी इकडे तिकडे पळून गेले.