वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.63.1
तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्।
कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च ॥ ६.६३.१ ॥
त्या राक्षसराजाचा विलाप ऐकून कुंभकर्ण हे शब्द बोलला आणि हसला.
6.63.2
दृष्टो दोषो हि योऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये।
हितेष्वनभियुक्तेन सोऽयमासादितस्त्वया ॥ ६.६३.२ ॥
पूर्वी मंत्रनिर्णयात आम्ही जो दोष पाहिला होता, हितचिंतकांकडे लक्ष न दिल्यामुळे तोच तुला आज प्राप्त झाला आहे.
6.63.3
शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः।
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ॥ ६.६३.३ ॥
पापकर्माचे फळ लवकरच तुझ्यापर्यंत पोहोचले आहे, जसे दुष्कर्म करणाऱ्याचे पतन नरकात होते.
6.63.4
प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम्।
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ॥ ६.६३.४ ॥
हे महाराजा, प्रथमच हे कार्य विचार न करता केले गेले; केवळ पराक्रमाच्या गर्वाने त्याच्या परिणामाचा विचार झाला नाही.
6.63.5
यः पश्चात्पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः।
पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ ॥ ६.६३.५ ॥
जो ऐश्वर्य प्राप्त करून आधीची कामे नंतर आणि नंतरची कामे आधी करतो, तो नीती व अनीती जाणत नाही.
6.63.6
देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ॥ ६.६३.६ ॥
देश आणि काल यांचा विचार न करता केलेली कर्मे विपरीत होऊन दूषित होतात, जसे अशुद्धांनी अर्पिलेली हवी दूषित होते.
6.63.7
त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपद्यते।
सचिवैः समयं कृत्वा स सम्यग् वर्तते पथि ॥ ६.६३.७ ॥
जो तीन कर्मांचा पाच प्रकारे योग साधतो, तो मंत्र्यांशी समझोता करून योग्य मार्गाने चालतो.
6.63.8
यथागमं च यो राजा समयं च चिकीर्षति।
बुध्यते सचिवैर्बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ॥ ६.६३.८ ॥
जो राजा शास्त्रानुसार आणि करार करू इच्छितो, तो मंत्र्यांद्वारे बुद्धीने जाणतो आणि मित्रांचीही काळजी घेतो.
6.63.9
धर्ममर्थं हि कामं वा सर्वान् वा रक्षसां पते।
भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ॥ ६.६३.९ ॥
हे राक्षसांच्या स्वामी, मनुष्याने योग्य काळी धर्म, अर्थ किंवा काम, किंवा सर्वांचे, किंवा तीन द्वंद्वांचे सेवन करावे.
6.63.10
त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते।
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ॥ ६.६३.१० ॥
या तिन्हींतील जे श्रेष्ठ ते ऐकूनही राजा किंवा राजमंत्री जाणत नाही, त्याचे बहुश्रुत व्यर्थ आहे.
6.63.11
उपप्रदानं सान्त्वं च भेदं काले च विक्रमम्।
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ॥ ६.६३.११ ॥
उपहार, सांत्वन, भेद, योग्य काळी पराक्रम, आणि योग — हे राक्षसश्रेष्ठा, हे दोन्ही नीती आणि अनीती आहेत.
6.63.12
काले धर्मार्थकामान् यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह।
निषेवेतात्मवाँल्लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६.६३.१२ ॥
आत्मसंयमी पुरुष योग्य काळी मंत्र्यांशी विचार करून धर्म, अर्थ आणि काम यांचे सेवन करतो, तो जगात संकटात पडत नाही.
6.63.13
हितानुबन्धमालोक्य कुर्यात् कार्यमिहात्मनः।
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैर्बुद्धिजीविभिः ॥ ६.६३.१३ ॥
राजाने आपल्या दीर्घकालीन हिताचा विचार करून, अर्थतत्त्व जाणणारे आणि बुद्धीवर जगणारे मंत्री यांच्यासह कार्य करावे.
6.63.14
अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः।
प्रागल्भ्याद् वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रिष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ ६.६३.१४ ॥
शास्त्रांचे अर्थ न जाणणारे, पशुबुद्धीचे लोक, मंत्र्यांमध्ये आत घेतले जाऊन धिटाईने बोलू इच्छितात.
6.63.15
अशास्त्रविदुषां तेषां कार्यं नाभिहितं वचः।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ॥ ६.६३.१५ ॥
शास्त्र न जाणणाऱ्या त्यांचे वचन कार्याला योग्य नाही; अर्थशास्त्र न जाणता मोठ्या संपत्तीची इच्छा करणाऱ्यांचे वचनही फलदायी होत नाही.
6.63.16
अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः।
अवश्यं मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषकाः ॥ ६.६३.१६ ॥
धिटाईने हिताचा आकार धारण करून अहित बोलणाऱ्या माणसांना नक्कीच मंत्रणेपासून दूर ठेवावे, कारण ते कार्य बिघडवणारे आहेत.
6.63.17
विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ॥ ६.६३.१७ ॥
शत्रू आणि चतुरांसह मिळून स्वामीचा नाश करीत, येथे मंत्री विपरीत कार्ये करवून घेतात.
6.63.18
तान् भर्ता मित्रसंकाशानमित्रान् मन्त्रनिर्णये।
व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान् ॥ ६.६३.१८ ॥
मित्रासारखे दिसणाऱ्या, मंत्रणेच्या निर्णयात सामील असलेल्या त्या शत्रू-मंत्र्यांना स्वामीने त्यांच्या वर्तनावरून ओळखावे.
6.63.19
चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खमिव द्विजाः ॥ ६.६३.१९ ॥
अविचाराने चंचलपणे कर्म करणाऱ्याचे दोष इतर लोक असे पकडतात, जसे पक्षी क्रौंच पक्ष्याच्या आकाशातील मोकळी जागा पकडतात.
6.63.20
यो हि शत्रुमवज्ञाय आत्मानं नाभिरक्षति।
अवाप्नोति हि सोऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते ॥ ६.६३.२० ॥
जो शत्रूला तुच्छ मानून स्वतःचे रक्षण करत नाही, त्याला संकटे येतात आणि त्याचे स्थानही हिरावले जाते.
6.63.21
यदुक्तमिह ते पूर्वं प्रियया मेऽनुजेन च।
तदेव नो हितं वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६.६३.२१ ॥
पूर्वी तुझी प्रिय पत्नी आणि माझा धाकटा भाऊ जे म्हणाले तेच आमच्यासाठी हितकारक वचन आहे; आता तुला जसे हवे तसे कर.
6.63.22
तत् तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्।
भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत ॥ ६.६३.२२ ॥
कुंभकर्णाचे ते बोलणे ऐकून दशग्रीव रावण भुवया ताणून क्रोधाने त्याला म्हणाला.
6.63.23
मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससे।
किमेवं वाक्श्रमं कृत्वा यद् युक्तं तद् विधीयताम् ॥ ६.६३.२३ ॥
आदरणीय गुरू किंवा आचार्यासारखा तू मला उपदेश का करतोस? अशा प्रकारे बोलण्याचे श्रम करून काय उपयोग? जे योग्य ते केले जावे.
6.63.24
विभ्रमाच्चित्तमोहाद् वा बलवीर्याश्रयेण वा।
नाभिपन्नमिदानीं यद् व्यर्था तस्य पुनः कथा ॥ ६.६३.२४ ॥
भ्रमामुळे, मनाच्या मोहामुळे किंवा बळ-पराक्रमावर विसंबून, जे अजून घडलेले नाही त्याची पुन्हा चर्चा व्यर्थ आहे.
6.63.25
अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तदिदानीं विचिन्त्यताम्।
गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि ॥ ६.६३.२५ ॥
या काळात जे योग्य आहे, आता त्याचाच विचार करावा. जे गेले त्याबद्दल शोक करत नाहीत; गेलेले गेलेलेच आहे.
6.63.26
ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु।
यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वाधिगच्छसि ॥ ६.६३.२६ ॥
माझ्यामुळे घडलेला दोष तुझ्या पराक्रमाने दूर कर. खरेच माझ्यावर तुझे प्रेम असेल तर पराक्रमाचाच अवलंब कर.
6.63.27
यदि कार्यं ममैतत्ते हृदि कार्यतमं मतम्।
स सुहृद् यो विपन्नार्थं दीनमभ्युपपद्यते ॥ ६.६३.२७ ॥
माझे हे कार्य जर तुझ्या मनात सर्वात महत्त्वाचे वाटत असेल, तर ज्याचा हेतू नष्ट झाला आहे अशा दीन माणसाच्या मदतीला जो उभा राहतो तोच मित्र.
6.63.28
स बन्धुर्योऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते।
तमथैवं ब्रुवाणं स वचनं धीरदारुणम् ॥ ६.६३.२८ ॥
संकटात सापडलेल्यांच्या मदतीस जो तयार असतो तोच नातेवाईक. असे बोलणाऱ्या त्याच्या त्या धीर पण कठोर शब्दांना—
6.63.29
रुष्टोऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह।
अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् ॥ ६.६३.२९ ॥
"हा रागावला आहे" हे जाणून तो हळूवार आणि मृदू स्वरात बोलला. आपल्या भावाला अत्यंत चंचल इंद्रियांच्या अवस्थेत पाहून—
6.63.30
कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन्।
शृणु राजन्नवहितो मम वाक्यमरिंदम ॥ ६.६३.३० ॥
कुंभकर्ण हळूहळू समजावत म्हणाला: "हे राजा, हे शत्रूंचे दमन करणाऱ्या, लक्षपूर्वक माझे बोलणे ऐक."
6.63.31
अलं राक्षसराजेन्द्र संतापमुपपद्य ते।
रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ॥ ६.६३.३१ ॥
हे राक्षसराजा, पुरे झाले. संतापात पडू नकोस. राग पूर्णपणे सोडून स्वस्थ राहणे तुला योग्य आहे.
6.63.32
नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव।
तमहं नाशयिष्यामि यत् कृते परितप्यते ॥ ६.६३.३२ ॥
हे राजा, मी जिवंत असताना तुझ्या मनात असा विचार यायला नको. ज्याच्यासाठी तू संतप्त आहेस, त्याला मी नष्ट करीन.
6.63.33
अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव।
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ॥ ६.६३.३३ ॥
हे राजा, कोणत्याही परिस्थितीत तुला हितकारक गोष्ट मी अवश्य सांगायला हवी. नात्याच्या भावनेने आणि बंधुप्रेमाने मी हे सांगितले.
6.63.34
सदृशं यच्च कालेऽस्मिन् कर्तुं स्नेहेन बन्धुना।
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ॥ ६.६३.३४ ॥
या वेळी स्नेहाने आणि नात्याने जे योग्य आहे, तेच करायचे आहे. युद्धात माझ्याकडून होणारा शत्रूंचा संहार पाहा.
6.63.35
अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि।
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम् ॥ ६.६३.३५ ॥
हे महाबाहो, आज युद्धाच्या अग्रभागी पाहा. माझ्याकडून राम आणि त्याचा भाऊ मारले गेल्यावर वानरसेना पळून जाताना पाहा.
6.63.36
अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मयाऽऽनीतं रणाच्छिरः।
सुखी भव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ॥ ६.६३.३६ ॥
आज युद्धातून मी आणलेले रामाचे मस्तक पाहून, हे महाबाहो, तू सुखी हो. सीता दुःखी राहो.
6.63.37
अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम्।
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ॥ ६.६३.३७ ॥
आज लंकेतील सर्व राक्षसांनी, ज्यांचे बांधव मारले गेले आहेत, रामाचे अत्यंत मोठे मरण पाहावे.
6.63.38
अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधशोचिनाम्।
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यश्रुप्रमार्जनम् ॥ ६.६३.३८ ॥
आज शोकाने व्यापलेल्यांचे, आपल्या बांधवांच्या वधाने शोक करणाऱ्यांचे अश्रू, युद्धात शत्रूच्या विनाशाने मी पुसतो.
6.63.39
अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यमिव तोयदम्।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ६.६३.३९ ॥
आज युद्धात पर्वतासारखा, सूर्यासह मेघासारखा विखुरलेला वानरराज सुग्रीव पाहा.
6.63.40
कथं च राक्षसैरेभिर्मया च परिसान्त्वितः।
जिघांसुभिर्दाशरथिं व्यथसे त्वं सदानघ ॥ ६.६३.४० ॥
हे निर्दोष! ह्या राक्षसांनी आणि मीही सांत्वन दिलेली तू, दशरथपुत्राला मारू इच्छिणाऱ्यांमुळे का सदा दुःखी होतेस?
6.63.41
मां निहत्य किल त्वां हि निहनिष्यति राघवः।
नाहमात्मनि संतापं गच्छेयं राक्षसाधिप ॥ ६.६३.४१ ॥
राघव मला मारल्यानंतर निश्चितच तुलाही मारेल; हे राक्षसाधिपती, मी माझ्या मनात संताप पावणार नाही.
6.63.42
कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परंतप।
न परः प्रेक्षणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम ॥ ६.६३.४२ ॥
हे शत्रूंना तापवणाऱ्या, आता तरी तुला हवे तसे माझ्यावर आदेश दे; हे अतुलविक्रमी, युद्धासाठी तुझ्याकडे इतर कोणी पाहण्यायोग्य नाही.
6.63.43
अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबलान्।
यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ॥ ६.६३.४३ ॥
इंद्र असो, यम असो, अग्नी आणि वायू असो, मी तुमच्या त्या महाबलवान शत्रूंचा नाश करीन.
6.63.44
तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि।
गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ॥ ६.६३.४४ ॥
त्यांच्याशी मी युद्ध करीन, कुबेर आणि वरुण असले तरीही; पर्वतासारखे शरीर आणि तीक्ष्ण शूल धारण करणाऱ्या माझ्याशी.
6.63.45
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाद् वै पुरंदरः।
अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् ॥ ६.६३.४५ ॥
गर्जना करणाऱ्या, तीक्ष्ण दाढा असलेल्या मला पाहून इंद्रही घाबरेल; किंवा शस्त्र टाकूनही वेगाने शत्रूंना चिरडणाऱ्या मला.
6.63.46
न मे प्रतिमुखः कश्चित् स्थातुं शक्तो जिजीविषुः।
नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः ॥ ६.६३.४६ ॥
जगण्याची इच्छा असलेला कोणीही माझ्यासमोर उभा राहू शकत नाही; शक्ती, गदा, तलवार किंवा तीक्ष्ण बाणांनीसुद्धा नाही.
6.63.47
हस्ताभ्यामेव संरभ्य हनिष्यामि सवज्रिणम्।
यदि मे मुष्टिवेगं स राघवोऽद्य सहिष्यति ॥ ६.६३.४७ ॥
रागाने केवळ हातांनीच वज्रधारी इंद्रासह त्यांना मी ठार करीन; आज तो राघव माझ्या मुष्टीचा वेग सहन करू शकला तर.
6.63.48
ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य मे।
चिन्तया तप्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति ॥ ६.६३.४८ ॥
तेव्हा बाणांचे प्रवाह राघवाचे रक्त पितील. हे राजा, मी असताना तुम्ही चिंतेने का संतप्त होत आहात?
6.63.49
सोऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः।
मुञ्च रामाद् भयं घोरं निहनिष्यामि संयुगे ॥ ६.६३.४९ ॥
तुमच्या शत्रूचा नाश करण्यासाठी मी बाहेर पडण्यास सज्ज आहे. रामापासून निर्माण झालेली भयंकर भीती सोडून द्या; युद्धात मी त्याचा वध करीन.
6.63.50
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम्।
हनूमन्तं च रक्षोघ्नं येन लङ्का प्रदीपिता ॥ ६.६३.५० ॥
राघव राम, लक्ष्मण, महाबली सुग्रीव आणि राक्षसांचा संहारक हनुमान—ज्याने लंका जाळली त्या हनुमानालाही—(मी ठार मारीन).
6.63.51
हरींश्च भक्षयिष्यामि संयुगे समुपस्थिते।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद् यशः ॥ ६.६३.५१ ॥
युद्ध समोर आल्यावर मी वानरांनाही खाऊन टाकीन. तुम्हाला असाधारण महान यश देऊ इच्छितो.
6.63.52
यदि चेन्द्राद् भयं राजन् यदि चापि स्वयंभुवः।
ततोऽहं नाशयिष्यामि नैशं तम इवांशुमान् ॥ ६.६३.५२ ॥
हे राजा! इंद्रापासून भय असले किंवा स्वयंभू (ब्रह्मदेवापासून) भय असले, तरी सूर्य रात्रीचा अंधार नष्ट करतो तसे मी ते नष्ट करीन.
6.63.53
अपि देवाः शयिष्यन्ते मयि क्रुद्धे महीतले।
यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् ॥ ६.६३.५३ ॥
मी क्रोधित झाल्यावर देवही पृथ्वीवर पडून राहतील. यमालाही मी शांत करीन; अग्नीलाही गिळून टाकीन.
6.63.54
आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले।
शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् ॥ ६.६३.५४ ॥
सूर्याला नक्षत्रांसह पृथ्वीवर पाडीन. शतक्रतु (इंद्र)चा वध करीन; वरुणाचे निवासस्थान असलेला समुद्र पिऊन टाकीन.
6.63.55
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्।
दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् ॥ ६.६३.५५ ॥
मी पर्वतांना चूर्ण करीन आणि पृथ्वी फोडीन. दीर्घकाळ झोपलेल्या कुंभकर्णाचा पराक्रम (आता पाहा).
6.63.56
अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः।
न त्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारो मम पूर्यते ॥ ६.६३.५६ ॥
आज प्राणी सर्वत्र भक्षिले जाताना त्यांनी पाहावे. परंतु हे सर्व त्रिदिवही माझा आहार पूर्ण करणार नाही.
6.63.57
वधेन ते दाशरथेः सुखावहं
सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि।
निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन
खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ॥ ६.६३.५७ ॥
तुला सुख देणाऱ्या दशरथपुत्र रामाचा वध करून ते सुख आणण्यासाठी मी जातो. राम आणि लक्ष्मण यांना मारून वानरयूथांच्या सर्व प्रमुखांना मी खाऊन टाकीन.
6.63.58
रमस्व राजन् पिब चाद्य वारुणीं
कुरुष्व कृत्यानि विनीय दुःखम्।
मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं
चिराय सीता वशगा भविष्यति ॥ ६.६३.५८ ॥
हे राजा, आनंद घे, आज वारुणी (मद्य) पी. दुःख दूर करून आपली कर्मे कर. आज माझ्याकडून राम यमलोकी पाठवला गेला की सीता दीर्घकाळ तुझ्या वशात राहील.