વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.64.1
तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ ६.६४.१ ॥
અતિકાય અને બળવાન બાહુવાળા કુંભકર્ણનાં એ વચનો સાંભળીને મહોદરે કહ્યું.
6.64.2
कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ ६.६४.२ ॥
કુંભકર્ણ! તું કુળમાં જન્મ્યો છે, પણ ધૃષ્ટ અને સામાન્ય દેખાવનો છે. અભિમાનથી ભરેલો તું દરેક સ્થળે યોગ્ય કર્તવ્ય જાણી શકતો નથી.
6.64.3
नहि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ।
त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ६.६४.३ ॥
કુંભકર્ણ! રાજા નીતિ-અનીતિ જાણતા નથી એવું નથી. પણ તું યુવાનીને લીધે ધૃષ્ટ થઈને માત્ર બોલવા ઇચ્છે છે.
6.64.4
स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविधानवित्।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः ॥ ६.६४.४ ॥
દેશ-કાળનું વિધાન જાણનાર એ રાક્ષસશ્રેષ્ઠ પોતાના અને બીજાઓના સ્થાન, વૃદ્ધિ અને હાનિને સમજે છે.
6.64.5
यत् त्वशक्यं बलवता वक्तुं प्राकृतबुद्धिना।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः ॥ ६.६४.५ ॥
બળવાનથી પણ જે કહેવું અશક્ય છે, તે સામાન્ય બુદ્ધિવાળો અને વૃદ્ધોની સેવા ન કરનાર કહે, તો એવું કયો બુદ્ધિમાન કરે?
6.64.6
यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्।
अवबोद्धुं स्वभावेन नहि लक्षणमस्ति तान् ॥ ६.६४.६ ॥
તું જે ધર્મ, અર્થ અને કામને જુદા આશ્રયવાળા કહે છે, તેમને સ્વભાવથી સમજવાનું કોઈ લક્ષણ નથી.
6.64.7
कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ६.६४.७ ॥
બધાં કારણોનું પ્રયોજન કર્મ જ છે. અહીં પાપીઓનાં કર્મોનું ફળ પણ કલ્યાણકારી બને છે.
6.64.8
निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तं फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ६.६४.८ ॥
ધર્મ અને અર્થ બંને પરમ કલ્યાણરૂપ ફળ આપે છે; બાકીના પણ એમ જ. અધર્મ અને અનર્થનું ફળ હાનિકારક છે.
6.64.9
ऐहलौकिकपारक्यं कर्म पुंभिर्निषेव्यते।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः ॥ ६.६४.९ ॥
આ લોક અને પરલોક સંબંધિત કર્મો મનુષ્યો આચરે છે. હે કલ્યાણી, કર્મનો આશ્રય લેનાર ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે.
6.64.10
तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः।
शत्रौ हि साहसं यत् तत् किमिवात्रापनीयते ॥ ६.६४.१० ॥
આ બાબતમાં રાજાએ મનમાં આ નક્કી કર્યું છે; આ જ અમારો મત પણ છે. શત્રુ પ્રત્યેનું સાહસ અહીં કેવી રીતે દૂર કરી શકાય?
6.64.11
एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्राहृतस्त्वया।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ६.६४.११ ॥
એક જ પર આક્રમણ માટે તમે જે કારણ રજૂ કર્યું, તેમાં પણ તમારો તર્ક યોગ્ય નથી. તેથી જે અયોગ્ય છે તે હું કહીશ.
6.64.12
येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ ६.६४.१२ ॥
પૂર્વે જનસ્થાનમાં જેમણે અનેક અતિબળવાન રાક્ષસોને હણ્યા હતા, તે રાઘવને તું એકલો કેવી રીતે જીતીશ?
6.64.13
ये पूर्वं निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः।
राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्य न पश्यसि ॥ ६.६४.१३ ॥
જનસ્થાનમાં તેણે પહેલાં જીતેલા મહાતેજસ્વી રાક્ષસોને, આજે નગરમાં ભયભીત થયેલા તું જોતો નથી શું?
6.64.14
तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्।
सर्पं सुप्तमहो बुद्ध्वा प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ ६.६४.१४ ॥
સિંહ સમાન ક્રોધિત એવા દશરથપુત્ર રામને તું જગાડવા ઇચ્છે છે; ઊંઘતા સાપને જાણીને પણ તેને જગાડવા ઇચ્છતો હોય તેમ!
6.64.15
ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ ६.६४.१५ ॥
જે સદા તેજથી પ્રજ્વલિત છે, ક્રોધથી દુર્ધર્ષ છે, મૃત્યુ સમાન અસહ્ય છે, તેની પાસે જવા કોણ યોગ્ય છે?
6.64.16
संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने।
एकस्य गमनं तात नहि मे रोचते भृशम् ॥ ६.६४.१६ ॥
હે તાત! શત્રુ સામે સામે ઊભા રહેવામાં આ બધું સંશયમાં છે; તું એકલો જાય એ મને બિલકુલ ગમતું નથી.
6.64.17
हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ ६.६४.१७ ॥
જેનો હેતુ અધૂરો છે, તે સમૃદ્ધ હેતુવાળા કોઈ સામાન્ય શત્રુને, પ્રાણત્યાગનો નિશ્ચય કરેલા તેને, વશ કરવા કોણ ઇચ્છે?
6.64.18
यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ ६.६४.१८ ॥
હે રાક્ષસોત્તમ! મનુષ્યોમાં જેના સમાન કોઈ નથી, ઇન્દ્ર અને સૂર્ય સમાન એવા તેની સાથે યુદ્ધ કરવાની તું કેમ આશા રાખે છે?
6.64.19
एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम् ॥ ६.६४.१९ ॥
આ રીતે ક્રોધિત કુંભકર્ણને કહીને, મહોદરે રાક્ષસોની વચ્ચે લોકોને ભય પમાડનાર રાવણને કહ્યું.
6.64.20
लब्ध्वा पुरस्ताद् वैदेहीं किमर्थं त्वं विलम्बसे।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ ६.६४.२० ॥
વૈદેહીને પહેલેથી મેળવીને પણ તું શા માટે વિલંબ કરે છે? જો તું ઇચ્છે તો સીતા તારા વશમાં થશે.
6.64.21
दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः।
रुचितश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु ॥ ६.६४.२१ ॥
સીતાને પાસે લાવનારો એક ઉપાય મેં વિચાર્યો છે. રાક્ષસેન્દ્ર, જો તારી બુદ્ધિને તે ગમે તો સાંભળ.
6.64.22
अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ ६.६४.२२ ॥
હું, દ્વિજિહ્વ, સંહ્રાદી, કુંભકર્ણ, વિતર્દન — આ પાંચ રામવધ માટે નીકળી રહ્યા છીએ એવી ઘોષણા કર.
6.64.23
ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः।
जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कार्यमस्ति नः ॥ ६.६४.२३ ॥
પછી અમે જઈને તેની સાથે પ્રયત્નપૂર્વક યુદ્ધ કરીશું. જો અમે તારા શત્રુઓને જીતી લઈશું, તો અમારે ઉપાયોની જરૂર નહીં રહે.
6.64.24
अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम् ॥ ६.६४.२४ ॥
જો આપણો શત્રુ જીવિત રહેશે, તો અમે યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને મનમાં વિચારેલા માર્ગ પ્રમાણે તેના પર ત્રાટકીશું.
6.64.25
वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शरैः ॥ ६.६४.२५ ॥
અમે યુદ્ધમાંથી અહીં પાછા આવીશું, લોહીથી લથબથ; રામના નામથી અંકિત બાણોથી પોતાના શરીરને વિંધીને.
6.64.26
भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ॥ ६.६४.२६ ॥
"રાઘવ અને લક્ષ્મણને અમે ખાઈ ગયા" એમ કહેતાં; પછી અમે તમારા પગ પકડીશું—અમારી ઇચ્છા પૂરી કરો.
6.64.27
ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ ६.६४.२७ ॥
પછી, હે રાજન્, હાથીની પીઠ પરથી નગરમાં ઘોષણા કરાવો—રામ ભાઈ અને સૈન્ય સહિત માર્યો ગયો છે એમ.
6.64.28
प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान् वसु च दापय ॥ ६.६४.२८ ॥
હે શત્રુદમન, પછી પ્રસન્ન થઈને સેવકોને ભોગ, પરિવાર, ઇચ્છિત વસ્તુઓ અને ધન અપાવો.
6.64.29
ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ ६.६४.२९ ॥
પછી વીરોને માળા, વસ્ત્રો, ચંદનલેપ અને યોદ્ધાઓને પુષ્કળ પેય આપો; અને તમે પોતે પણ આનંદથી પીઓ.
6.64.30
ततोऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते।
भक्षितः ससुहृद् रामो राक्षसैरिति विश्रुते ॥ ६.६४.३० ॥
પછી આ અફવા ચારે તરફ ફેલાઈ જઈને, "રામ મિત્રો સહિત રાક્ષસો દ્વારા ખવાઈ ગયો" એમ પ્રસિદ્ધ થયા પછી.
6.64.31
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वयन्।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ६.६४.३१ ॥
તું અંદર જઈને સીતાને એકાંતમાં આશ્વાસન આપીને ધન-ધાન્ય, ભોગસામગ્રી અને રત્નોથી તેને લલચાવ.
6.64.32
अनयोपधया राजन् भूयः शोकानुबन्धया।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ६.६४.३२ ॥
હે રાજન્, આ યુક્તિથી, વારંવાર શોકમાં જોડીને, પતિ ગુમાવેલી સીતા ઇચ્છા ન હોવા છતાં તારા વશ થશે.
6.64.33
रमणीयं हि भर्तारं विनष्टमधिगम्य सा।
नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ६.६४.३३ ॥
રમણીય પતિ નષ્ટ થયો એ જાણીને તે નિરાશાથી અને સ્ત્રીસુલભ નબળાઈથી તારા વશ થશે.
6.64.34
सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति ॥ ६.६४.३४ ॥
પૂર્વે સુખમાં ઉછરેલી અને સુખને યોગ્ય એવી તે, દુઃખથી કૃશ થઈને, સુખ તારા અધીન છે એમ જાણીને સંપૂર્ણપણે તારી પાસે જશે.
6.64.35
एतत् सुनीतं मम दर्शनेन
रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू-
र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ६.६४.३५ ॥
મારા મતે આ જ સારી નીતિ છે; રામને જોતાં જ અનર્થ થઈ શકે. અહીં જ તારું કામ સિદ્ધ થશે; ઉત્સુક ન થા, યુદ્ધ વિના મોટું સુખ મળશે.
6.64.36
अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो
रिपुं त्वयुद्धेन जयञ्जनाधिपः।
यशश्च पुण्यं च महान्महीपते
श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ६.६४.३६ ॥
સેનાને નુકસાન વિના, સંશયમુક્ત રહીને, યુદ્ધ વિના શત્રુને જીતનાર રાજા, હે મહીપતિ, લાંબા સમય સુધી મહાન યશ, પુણ્ય, શ્રી અને કીર્તિ ભોગવે છે.