वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.64.1
तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ ६.६४.१ ॥
अतिकाय व बलशाली बाहूंच्या कुम्भकर्णाचे ते बोल ऐकून महोदर म्हणाला.
6.64.2
कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ ६.६४.२ ॥
कुम्भकर्णा! तू कुलात जन्मलास, पण धीट आणि सामान्य रूपाचा आहेस. गर्वाने भरलेला तू सर्वत्र योग्य कर्तव्य जाणू शकत नाहीस.
6.64.3
नहि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ।
त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ६.६४.३ ॥
कुम्भकर्णा! राजाला नीती आणि अनीती कळत नाही असे नाही. पण तू तारुण्यामुळे धीट होऊन केवळ बोलू इच्छितोस.
6.64.4
स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविधानवित्।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः ॥ ६.६४.४ ॥
देश-काळाचे विधान जाणणारा तो राक्षसश्रेष्ठ स्वतःचे आणि इतरांचे स्थान, वाढ व हानी जाणतो.
6.64.5
यत् त्वशक्यं बलवता वक्तुं प्राकृतबुद्धिना।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः ॥ ६.६४.५ ॥
बलवानालाही जे बोलणे अशक्य आहे, ते सामान्य बुद्धीच्या आणि वृद्धांची सेवा न केलेल्या माणसाने बोलले, तर असे कोणता शहाणा करील?
6.64.6
यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्।
अवबोद्धुं स्वभावेन नहि लक्षणमस्ति तान् ॥ ६.६४.६ ॥
तू ज्या धर्म, अर्थ आणि कामाला वेगवेगळ्या आश्रयाचे म्हणतोस, त्यांना स्वभावाने ओळखण्याचे कोणतेही लक्षण नाही.
6.64.7
कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ६.६४.७ ॥
सर्व कारणांचे प्रयोजन कर्मच आहे. येथे पापी लोकांच्या कर्माचे फळही कल्याणकारक ठरते.
6.64.8
निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तं फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ६.६४.८ ॥
धर्म आणि अर्थ हे दोन्ही परम कल्याणरूपी फळ देणारे आहेत; इतरही तसेच. अधर्म आणि अनर्थाचे फळ हानिकारक असते.
6.64.9
ऐहलौकिकपारक्यं कर्म पुंभिर्निषेव्यते।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः ॥ ६.६४.९ ॥
इहलोक-परलोकासंबंधीचे कर्म माणसे आचरतात. हे कल्याणी, कर्माचा आश्रय घेणारा इच्छित फल मिळवतो.
6.64.10
तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः।
शत्रौ हि साहसं यत् तत् किमिवात्रापनीयते ॥ ६.६४.१० ॥
या बाबतीत राजाने मनात हेच निश्चित केले आहे; हेच आमचेही मत आहे. शत्रूविषयीचे साहस येथे कसे दूर करता येईल?
6.64.11
एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्राहृतस्त्वया।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ६.६४.११ ॥
केवळ एकावर आक्रमण करण्याचे जे कारण आपण सांगितले, त्यातही आपले म्हणणे योग्य नाही. म्हणून जे अयोग्य आहे ते मी सांगेन.
6.64.12
येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ ६.६४.१२ ॥
पूर्वी जनस्थानात ज्याने अनेक अतिबलवान राक्षसांना ठार केले, त्या राघवाला तू एकटा कसा जिंकशील?
6.64.13
ये पूर्वं निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः।
राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्य न पश्यसि ॥ ६.६४.१३ ॥
जनस्थानात त्याने पूर्वी जिंकलेले महातेजस्वी राक्षस, आज नगरात भयभीत झालेले तू पाहत नाहीस का?
6.64.14
तं सिंहमिव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्।
सर्पं सुप्तमहो बुद्ध्वा प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ ६.६४.१४ ॥
सिंहासारखा संतप्त झालेल्या दशरथपुत्र रामाला तू जागवू इच्छितोस; झोपलेला सर्प आहे हे जाणूनही त्याला जागवू इच्छिणाऱ्यासारखे!
6.64.15
ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ ६.६४.१५ ॥
जो सदा तेजाने तळपतो, क्रोधाने दुर्धर्ष आहे, मृत्यूसारखा असह्य आहे, त्याच्याजवळ जाण्यास कोण समर्थ आहे?
6.64.16
संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने।
एकस्य गमनं तात नहि मे रोचते भृशम् ॥ ६.६४.१६ ॥
हे तात! शत्रूच्या समोरासमोर लढण्यात हे सर्व संशयात आहे; तू एकटा जाणे मला अजिबात रुचत नाही.
6.64.17
हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ ६.६४.१७ ॥
ज्याचा हेतू अपूर्ण आहे, तो समृद्ध हेतू असलेल्या एखाद्या सामान्य शत्रूला, प्राणत्यागाचा निश्चय केलेल्या त्याला, वश करू इच्छितो कोण?
6.64.18
यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ ६.६४.१८ ॥
हे राक्षसश्रेष्ठा! मनुष्यांमध्ये ज्याच्यासारखा कोणी नाही, इंद्र आणि सूर्याच्या तुल्य अशा त्याच्याशी युद्ध करण्याची तू कशी आशा करतोस?
6.64.19
एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम् ॥ ६.६४.१९ ॥
असे क्रुद्ध कुंभकर्णाला सांगून, महोदर राक्षसांमध्ये लोकांना भयभीत करणाऱ्या रावणाला म्हणाला.
6.64.20
लब्ध्वा पुरस्ताद् वैदेहीं किमर्थं त्वं विलम्बसे।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ ६.६४.२० ॥
वैदेहीला आधीच मिळवूनही तू विलंब का करतोस? तुझी इच्छा असेल तर सीता तुझ्या ताब्यात येईल.
6.64.21
दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः।
रुचितश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु ॥ ६.६४.२१ ॥
सीतेला जवळ आणणारा एक उपाय मला सुचला आहे. राक्षसराजा, तुझ्या बुद्धीला तो रुचला तर ऐक.
6.64.22
अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ ६.६४.२२ ॥
मी, द्विजिह्व, संह्रादी, कुंभकर्ण, वितर्दन — हे पाच जण रामवधासाठी निघत आहोत, अशी घोषणा कर.
6.64.23
ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः।
जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कार्यमस्ति नः ॥ ६.६४.२३ ॥
मग आम्ही जाऊन त्याच्याशी प्रयत्नपूर्वक युद्ध करू. तुझ्या शत्रूंना आम्ही जिंकलो, तर आम्हाला उपायांची गरज नाही.
6.64.24
अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम् ॥ ६.६४.२४ ॥
आमचा शत्रू जिवंत राहिला, तर आम्ही युद्धासाठी सज्ज होऊन मनात ठरवल्याप्रमाणे त्याच्यावर हल्ला करू.
6.64.25
वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शरैः ॥ ६.६४.२५ ॥
आम्ही युद्धातून येथे परत येऊ, रक्ताने माखलेले; रामनाम अंकित बाणांनी आपली शरीरे फाडून घेऊन.
6.64.26
भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ॥ ६.६४.२६ ॥
"राघव आणि लक्ष्मण आम्ही भक्षण केले" असे म्हणत; मग आम्ही तुमचे पाय धरू—आमची इच्छा पूर्ण करा.
6.64.27
ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ ६.६४.२७ ॥
मग, हे राजा, हत्तीच्या पाठीवरून नगरात घोषणा करवा—राम भावासह व सैन्यासह मारला गेला आहे असे.
6.64.28
प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिंदम।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान् वसु च दापय ॥ ६.६४.२८ ॥
हे शत्रुदमना, मग आनंदित होऊन सेवकांना भोग, परिवार, इच्छित वस्तू आणि धन द्या.
6.64.29
ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ ६.६४.२९ ॥
मग वीरांना हार, वस्त्रे, चंदनलेप आणि योद्ध्यांना भरपूर पेय द्या; आणि स्वतः आनंदाने प्या.
6.64.30
ततोऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते।
भक्षितः ससुहृद् रामो राक्षसैरिति विश्रुते ॥ ६.६४.३० ॥
मग ही अफवा सर्वत्र पसरून, "राम मित्रांसह राक्षसांनी खाल्ला" असे प्रसिद्ध झाल्यावर.
6.64.31
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वयन्।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ६.६४.३१ ॥
तू आत जाऊन सीतेला एकांतात धीर देत, धन-धान्य, भोगवस्तू आणि रत्नांनी तिला मोह पाड.
6.64.32
अनयोपधया राजन् भूयः शोकानुबन्धया।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ६.६४.३२ ॥
हे राजा, या युक्तीने, वारंवार शोकात गुंतवून, पती गमावलेली सीता इच्छा नसतानाही तुझ्या वशात येईल.
6.64.33
रमणीयं हि भर्तारं विनष्टमधिगम्य सा।
नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ६.६४.३३ ॥
रमणीय पती नष्ट झाला हे जाणून ती निराशेने आणि स्त्रीसुलभ दुर्बलतेने तुझ्या वशात येईल.
6.64.34
सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति ॥ ६.६४.३४ ॥
पूर्वी सुखात वाढलेली आणि सुखास पात्र असलेली ती, दुःखाने कृश होऊन, सुख तुझ्या अधीन आहे हे जाणून पूर्णपणे तुझ्याकडे येईल.
6.64.35
एतत् सुनीतं मम दर्शनेन
रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू-
र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ६.६४.३५ ॥
माझ्या मते हीच उत्तम नीती आहे; रामाला पाहताच अनर्थ होऊ शकतो. इथेच तुझे कार्य सिद्ध होईल; उतावीळ होऊ नकोस, युद्धाविना मोठे सुख लाभेल.
6.64.36
अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो
रिपुं त्वयुद्धेन जयञ्जनाधिपः।
यशश्च पुण्यं च महान्महीपते
श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ६.६४.३६ ॥
सैन्याची हानी न होऊ देता, संशयरहित राहून, युद्धाविना शत्रूला जिंकणारा राजा, हे महीपते, दीर्घकाल मोठे यश, पुण्य, श्री आणि कीर्ती उपभोगतो.