বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.66.1
स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान्।
निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६६.१ ॥
পর্বতশৃঙ্গের মতো বিশাল সেই কুম্ভকর্ণ প্রাচীর লঙ্ঘন করে দ্রুত নগর থেকে বেরিয়ে এল, মহাবলী কুম্ভকর্ণ।
6.66.2
ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन्।
विजयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ॥ ६.६६.२ ॥
মহাগর্জন করে সে সমুদ্র প্রতিধ্বনিত করল; যেন বজ্রকে জয় করছে, পর্বতগুলোকে ছড়িয়ে দিচ্ছে, এমনভাবে সে গর্জন করল।
6.66.3
तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६.६६.३ ॥
ইন্দ্র, যম বা বরুণের দ্বারাও যাকে বধ করা যায় না, সেই ভয়ংকরনয়ন বীরকে আসতে দেখে বানরেরা চারদিকে পালিয়ে গেল।
6.66.4
तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ६.६६.४ ॥
তাদের পালাতে দেখে রাজপুত্র অঙ্গদ নল, নীল, গবাক্ষ এবং মহাবলী কুমুদকে বললেন।
6.66.5
आत्मनस्तानि विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ६.६६.५ ॥
নিজেদের বীরত্ব আর উচ্চবংশের কথা ভুলে, ভয়ে কাঁপতে কাঁপতে সাধারণ বানরের মতো তোমরা কোথায় যাচ্ছ?
6.66.6
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका ॥ ६.६६.६ ॥
ওহে সৌম্যগণ, ভালোভাবে ফিরে এসো! কেন তোমরা প্রাণ বাঁচাচ্ছ? এই রাক্ষস যুদ্ধের যোগ্য নয়, এ শুধু এক মহা ভীতিমাত্র।
6.66.7
महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम्।
विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ६.६६.७ ॥
রাক্ষসদের এই উথিত মহা ভয়কে আমরা বিক্রমে বিনষ্ট করব। হে বানরগণ, ফিরে যাও।
6.66.8
कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य संगम्य च ततस्ततः।
वृक्षान् गृहीत्वा हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरे ॥ ६.६६.८ ॥
কষ্টে আশ্বস্ত হয়ে এবং ইতস্তত একত্র হয়ে বানরেরা বৃক্ষ হাতে নিয়ে রণাঙ্গনের দিকে অগ্রসর হল।
6.66.9
ते निवर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ॥ ६.६६.९ ॥
সেই বনবাসী বানরেরা ফিরে এসে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে মদমত্ত হাতির মতো কুম্ভকর্ণকে আঘাত করল।
6.66.10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ॥ ६.६६.१० ॥
উঁচু পর্বতশৃঙ্গ, শিলা ও পুষ্পিত শাখাযুক্ত বৃক্ষে মহাবলী বানরেরা আঘাত করলেও সে কাঁপে না।
6.66.11
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते बहवः शिलाः।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ६.६६.११ ॥
তার দেহে পতিত বহু শিলা চূর্ণ হয়ে যায়; পুষ্পিত শাখাযুক্ত বৃক্ষ ভেঙে ভূমিতে পড়ে যায়।
6.66.12
सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धौ वानराणां महौजसाम्।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ ६.६६.१२ ॥
সেও ক্রুদ্ধ হয়ে, অত্যন্ত উদ্যমে মহাবলী বানর-সেনাদের, জ্বলে ওঠা আগুন বনকে যেমন পোড়ায়, তেমনই দলিত করল।
6.66.13
लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ ६.६६.१३ ॥
রক্তে ভেজা বহু শ্রেষ্ঠ বানরবীর ভূমিতে পড়ে আছেন; তাঁরা ধ্বস্ত হয়ে পড়েছেন, যেন তামার রঙের ফুলে ভরা গাছ উপড়ে পড়েছে।
6.66.14
लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन्।
केचित् समुद्रे पतिताः केचिद् गगनमास्थिताः ॥ ६.६६.१४ ॥
লাফিয়ে ও ছুটে পালানো বানরেরা ফিরে তাকাল না; কেউ সমুদ্রে পড়ল, কেউ আকাশে উঠে গেল।
6.66.15
वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन च लीलया।
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ ६.६६.१५ ॥
রাক্ষসের হাতে খেলাচ্ছলে নিহত হতে থাকা সেই বীরেরা যে পথে সাগর পার হয়েছিলেন, সেই পথেই পালাল।
6.66.16
ते स्थलानि तदा निम्नं विवर्णवदना भयात्।
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ६.६६.१६ ॥
ভয়ে বিবর্ণমুখ তাঁরা তখন উঁচু-নিচু সব জায়গায় ছুটল; ভল্লুকেরা গাছে চড়ল, কেউ কেউ পর্বতে আশ্রয় নিল।
6.66.17
ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः।
निपेतुः केचिदपरे केचिन्नैवावतस्थिरे।
केचिद् भूमौ निपतिताः केचित् सुप्ता मृता इव ॥ ६.६६.१७ ॥
কেউ সমুদ্রে ডুবল, কেউ গুহায় আশ্রয় নিল; কেউ পড়ে গেল, কেউ আর দাঁড়াতে পারল না; কেউ মাটিতে পড়ে আছে ঘুমন্তের মতো বা মৃতের মতো।
6.66.18
तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत्।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६.६६.१८ ॥
তাঁদের ছত্রভঙ্গ হতে দেখে অঙ্গদ বানরদের বললেন: "থামো! আমরা যুদ্ধ করব। হে লাফানো বানরগণ, ফিরে এসো!"
6.66.19
भग्नानां वो न पश्यामि परिक्रम्य महीमिमाम्।
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ॥ ६.६६.१९ ॥
এই পৃথিবী ঘুরে দেখেও পলায়মান তোমাদের মধ্যে কাউকে স্থির দাঁড়িয়ে থাকতে দেখছি না। তোমরা সবাই ফিরে এসো! প্রাণ রক্ষা করছ কেন?
6.66.20
निरायुधानां क्रमतामसङ्गगतिपौरुषाः।
दारा ह्युपहसिष्यन्ति स वै घातः सुजीवताम् ॥ ६.६६.२० ॥
অস্ত্রহীন হয়ে পালাচ্ছে, যাদের চলনে ও পৌরুষে দৃঢ়তা নেই, তাদের স্ত্রীরাও উপহাস করবে। যারা সুখে বাঁচতে চায় তাদের পক্ষে এ সত্যিই মৃত্যুতুল্য।
6.66.21
कुलेषु जाताः सर्वेऽस्मिन् विस्तीर्णेषु महत्सु च।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा।
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ ६.६६.२१ ॥
এত বিস্তীর্ণ ও মহৎ বংশে জন্মে তোমরা সবাই ভয়ে কাঁপতে কাঁপতে সাধারণ বানরের মতো কোথায় পালাচ্ছ? ভয়ে বীর্য ত্যাগ করে যারা পালাচ্ছ, তোমরা সত্যিই অনার্য।
6.66.22
विकत्थनानि वो यानि भवद्भिर्जनसंसदि।
तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि हितानि च ॥ ६.६६.२२ ॥
জনসভায় তোমরা যে সব আত্মশ্লাঘা করেছিলে, সেই গর্বিত ও হিতকর কথাগুলো এখন কোথায় গেল?
6.66.23
भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ ६.६६.२३ ॥
ভীরুর সম্পর্কে নিন্দার কথা শোনা যায়; বেঁচে থাকলেও সে ধিক্কৃত হয়। সজ্জনেরা যে পথ অনুসরণ করেছেন সেই পথ অনুসরণ করো, ভয় ত্যাগ করো।
6.66.24
शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः।
प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकं दुष्प्रापं च कुयोधिभिः ॥ ६.६६.२४ ॥
নতুবা স্বল্পায়ু আমরা পৃথিবীতে নিহত হয়ে পড়ে থাকব; অথবা কাপুরুষ যোদ্ধাদের পক্ষে দুর্লভ ব্রহ্মলোক লাভ করব।
6.66.25
अवाप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे।
निहता वीरलोकस्य भोक्ष्यामो वसु वानराः ॥ ६.६६.२५ ॥
যুদ্ধে শত্রুকে বধ করে আমরা কীর্তি লাভ করব, অথবা নিহত হয়ে বীরলোকের ঐশ্বর্য ভোগ করব, হে বানরগণ।
6.66.26
न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति।
दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा ॥ ६.६६.२६ ॥
কুম্ভকর্ণ কাকুৎস্থ রামকে দেখে বেঁচে ফিরবে না, যেমন জ্বলন্ত আগুনের কাছে গিয়ে পতঙ্গ (ফেরে না)।
6.66.27
पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम्।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ ६.६६.२७ ॥
পালিয়ে কি আমরা প্রাণ রক্ষা করব? একজনের হাতে বহু জন পরাজিত হলে যশ নষ্ট হবে।
6.66.28
एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम्।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ ६.६६.२८ ॥
এইরূপ বলতে থাকা সেই বীর, সোনার বাজুবন্ধ-পরা অঙ্গদকে ছুটে পালাতে থাকা বানরেরা তখন বীরদের নিন্দনীয় বাক্য বলল।
6.66.29
कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ ६.६६.२९ ॥
রাক্ষস কুম্ভকর্ণ আমাদের ভয়ংকর সংহার ঘটিয়েছে। এটি দাঁড়ানোর সময় বা স্থান নয়; আমাদের প্রিয় প্রাণ নিয়ে আমরা যাই।
6.66.30
एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः।
भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६.६६.३० ॥
এইটুকু বলে, ভীষণচক্ষু ভয়ংকরকে আসতে দেখে বানরযূথপতিরা সবাই দিকে দিকে ছুটে পালাল।
6.66.31
द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन बलीमुखाः।
सान्त्वनैश्चानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ६.६६.३१ ॥
অঙ্গদের সান্ত্বনা ও উৎসাহব্যঞ্জক কথায় পলায়মান সেই বীর বানরেরা সকলেই ফিরিয়ে আনা হলো।
6.66.32
प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता।
आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ॥ ६.६६.३२ ॥
বুদ্ধিমান বালিপুত্র অঙ্গদের দ্বারা আনন্দিত হয়ে সমস্ত বানরযূথপতিরা আদেশের অপেক্ষায় দাঁড়িয়ে রইলেন।
6.66.33
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः
कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्या-
स्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ ६.६६.३३ ॥
ঋষভ, শরভ, মৈন্দ, ধূম্র ও নীল, কুমুদ, সুষেণ, গবাক্ষ, রম্ভ, তার, দ্বিবিদ, পনস এবং বায়ুপুত্র হনুমান প্রমুখ বানরশ্রেষ্ঠেরা অত্যন্ত দ্রুতবেগে যুদ্ধের দিকে এগিয়ে গেলেন।