वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.66.1
स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान्।
निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६.६६.१ ॥
पर्वतशिखरासारखा महान तो महाबली कुंभकर्ण प्राकार ओलांडून त्वरित नगराबाहेर पडला.
6.66.2
ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन्।
विजयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ॥ ६.६६.२ ॥
महानाद करून त्याने समुद्र दुमदुमवला; जणू वज्रांना जिंकत, पर्वतांना विखरत असा तो गर्जला.
6.66.3
तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६.६६.३ ॥
इंद्र, यम किंवा वरुण यांनाही मारता न येणाऱ्या, भयंकर नेत्रांच्या त्याला येताना पाहून वानर सैरावैरा पळाले.
6.66.4
तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत्।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ६.६६.४ ॥
त्यांना सैरावैरा पळताना पाहून राजपुत्र अंगद नल, नील, गवाक्ष आणि महाबली कुमुद यांना म्हणाला.
6.66.5
आत्मनस्तानि विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ६.६६.५ ॥
आपले पराक्रम आणि उच्च कुल विसरून, भयाने थरथरत, सामान्य वानरांप्रमाणे तुम्ही कुठे चालला आहात?
6.66.6
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका ॥ ६.६६.६ ॥
हे सौम्य वीरांनो, नीट परत फिरा! तुम्ही आपले प्राण का वाचवत आहात? हा राक्षस युद्धाच्या योग्यतेचा नाही; ही केवळ एक मोठी भीती आहे.
6.66.7
महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम्।
विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ६.६६.७ ॥
राक्षसांची ही उठलेली महान भीती आम्ही पराक्रमाने नष्ट करू. हे वानरांनो, परत जा.
6.66.8
कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य संगम्य च ततस्ततः।
वृक्षान् गृहीत्वा हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरे ॥ ६.६६.८ ॥
मोठ्या कष्टाने धीर धरून आणि इतस्ततः एकत्र होऊन वानरांनी वृक्ष हाती घेतले आणि ते रणांगणाकडे निघाले.
6.66.9
ते निवर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ॥ ६.६६.९ ॥
ते वनवासी वानर परत फिरले आणि अत्यंत संतप्त होऊन मदोन्मत्त हत्तींप्रमाणे कुंभकर्णावर तुटून पडले.
6.66.10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ॥ ६.६६.१० ॥
उंच पर्वतशिखरे, शिळा आणि फुललेल्या टोकांचे वृक्ष यांनी महाबली वानर प्रहार करत असतानाही तो कंपित होत नाही.
6.66.11
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते बहवः शिलाः।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ६.६६.११ ॥
त्याच्या शरीरावर पडलेल्या अनेक शिळा फुटून जातात; फुललेल्या टोकांचे वृक्ष मोडून जमिनीवर कोसळतात.
6.66.12
सोऽपि सैन्यानि संक्रुद्धौ वानराणां महौजसाम्।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ ६.६६.१२ ॥
तोही संतप्त होऊन, अत्यंत तत्परतेने, महाबली वानरसेनांना, पेटलेल्या अग्नीने वन जाळावे तसे चिरडू लागला.
6.66.13
लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ ६.६६.१३ ॥
रक्ताने भिजलेले अनेक श्रेष्ठ वानरवीर भूमीवर पडलेले आहेत; ताम्रवर्णी फुले असलेल्या वृक्षांप्रमाणे ते उन्मळून पडले आहेत.
6.66.14
लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन्।
केचित् समुद्रे पतिताः केचिद् गगनमास्थिताः ॥ ६.६६.१४ ॥
उड्या मारत पळणाऱ्या वानरांनी मागे वळून पाहिले नाही; कोणी समुद्रात पडले, तर कोणी आकाशात उंच गेले.
6.66.15
वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन च लीलया।
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ ६.६६.१५ ॥
राक्षसाकडून खेळ खेळल्याप्रमाणे मारले जात असलेले ते वीर ज्या मार्गाने समुद्र ओलांडून आले होते, त्याच मार्गाने पळाले.
6.66.16
ते स्थलानि तदा निम्नं विवर्णवदना भयात्।
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ६.६६.१६ ॥
भीतीने फिकट चेहऱ्यांनी ते तेव्हा उंचसखल सर्व ठिकाणी धावले; ऋक्ष झाडांवर चढले, काहींनी पर्वताचा आश्रय घेतला.
6.66.17
ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः।
निपेतुः केचिदपरे केचिन्नैवावतस्थिरे।
केचिद् भूमौ निपतिताः केचित् सुप्ता मृता इव ॥ ६.६६.१७ ॥
कोणी समुद्रात बुडाले, कोणी गुहांचा आश्रय घेतला; कोणी पडले, तर काहींना उभे राहवलेच नाही; कोणी जमिनीवर पडून झोपल्यासारखे किंवा मेल्यासारखे आहेत.
6.66.18
तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत्।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवंगमाः ॥ ६.६६.१८ ॥
त्यांना विखुरलेले पाहून अंगद वानरांना म्हणाला: "थांबा! आपण युद्ध करू. हे उड्या मारणाऱ्या वानरांनो, परत फिरा!"
6.66.19
भग्नानां वो न पश्यामि परिक्रम्य महीमिमाम्।
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ॥ ६.६६.१९ ॥
ही पृथ्वी फिरून पाहिली तरी पळून गेलेल्या तुमच्यापैकी कोणीही स्थिर उभे असलेले मला दिसत नाही. सर्वांनो परता! प्राणांचे रक्षण का करत आहात?
6.66.20
निरायुधानां क्रमतामसङ्गगतिपौरुषाः।
दारा ह्युपहसिष्यन्ति स वै घातः सुजीवताम् ॥ ६.६६.२० ॥
शस्त्रांविना पळणाऱ्यांना आणि स्थिर चाल व पराक्रम नसलेल्यांना त्यांच्या पत्नीही उपहास करतील. चांगले जगू इच्छिणाऱ्यांसाठी ते खरोखर मरणच आहे.
6.66.21
कुलेषु जाताः सर्वेऽस्मिन् विस्तीर्णेषु महत्सु च।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा।
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ ६.६६.२१ ॥
इतक्या विस्तीर्ण व महान कुलांत जन्मलेले तुम्ही सर्व भयाने थरथरत साध्या वानरांप्रमाणे कुठे पळत आहात? भीतीने पराक्रम सोडून पळणारे तुम्ही खरोखर अनार्य आहात.
6.66.22
विकत्थनानि वो यानि भवद्भिर्जनसंसदि।
तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि हितानि च ॥ ६.६६.२२ ॥
लोकसभेत तुम्ही केलेल्या त्या बढाया, गर्वयुक्त आणि हितकारक शब्द आता कुठे गेले?
6.66.23
भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ ६.६६.२३ ॥
भ्याडाबद्दल निंदेचे बोल ऐकू येतात; जिवंत असला तरी तो धिक्कारला जातो. सत्पुरुषांनी अनुसरलेला मार्गच अनुसरा, भय सोडा.
6.66.24
शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः।
प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकं दुष्प्रापं च कुयोधिभिः ॥ ६.६६.२४ ॥
किंवा अल्पायुषी असलेले आपण पृथ्वीवर मारले जाऊन पडून राहू; किंवा भ्याड योद्ध्यांना दुर्लभ असलेले ब्रह्मलोक प्राप्त करू.
6.66.25
अवाप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे।
निहता वीरलोकस्य भोक्ष्यामो वसु वानराः ॥ ६.६६.२५ ॥
युद्धात शत्रूला मारून आम्ही कीर्ती मिळवू, किंवा मारले जाऊन वीरलोकातील वैभव भोगू, हे वानरांनो.
6.66.26
न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति।
दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा ॥ ६.६६.२६ ॥
कुंभकर्ण काकुत्स्थ रामाला पाहून जिवंत परत जाणार नाही, जसा प्रज्वलित अग्नीजवळ गेलेला पतंग.
6.66.27
पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम्।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ ६.६६.२७ ॥
पळून जाऊन आपले प्राण वाचवायचे का? एकाकडून अनेक पराभूत झाले तर यशाचा नाश होईल.
6.66.28
एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम्।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ ६.६६.२८ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या शूर, सोन्याचा बाजूबंद घातलेल्या अंगदाला पळणारे वानर तेव्हा शूरांनी निंदाव्यात अशी वचने बोलले.
6.66.29
कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ ६.६६.२९ ॥
राक्षस कुंभकर्णाने आमचा भयंकर संहार केला आहे. हा थांबण्याचा काळ किंवा स्थान नाही; आपल्या प्रिय प्राणांसह आपण जाऊया.
6.66.30
एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः।
भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६.६६.३० ॥
इतके बोलून, भयंकर डोळ्यांचा भीम येताना पाहून ते सर्व वानरयूथपती दिशांकडे पळाले.
6.66.31
द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन बलीमुखाः।
सान्त्वनैश्चानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ६.६६.३१ ॥
अंगदाच्या सांत्वनपर आणि प्रोत्साहक शब्दांनी पळणारे ते वीर वानर सर्व परत वळवले गेले.
6.66.32
प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता।
आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ॥ ६.६६.३२ ॥
बुद्धिमान वालिपुत्र अंगदाने आनंदित केलेले सर्व वानरयूथपती आज्ञेची प्रतीक्षा करीत उभे राहिले.
6.66.33
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः
कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्या-
स्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ ६.६६.३३ ॥
ऋषभ, शरभ, मैंद, धूम्र आणि नील, कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रंभ, तार, द्विविद, पनस तसेच वायुपुत्र हनुमान यांसारखे प्रमुख वानर अत्यंत वेगाने युद्धाच्या दिशेने निघाले.