Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.78

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.78.1

निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम्।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ ६.७८.१ ॥

निकुम्भ को मारा गया और कुम्भ को गिरा दिया गया सुनकर, परम क्रोधी रावण अग्नि की भाँति भड़क उठा।

6.78.2

नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ ६.७८.२ ॥

क्रोध और शोक दोनों से अत्यंत व्याकुल होकर नैर्ऋत (रावण) ने खर के पुत्र विशालाक्ष और मकराक्ष को प्रेरित किया।

6.78.3

गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ६.७८.३ ॥

हे पुत्र, मेरी आज्ञा से सेना के साथ जाओ, और उन दोनों वनवासियों, राघव और लक्ष्मण, का वध करो।

6.78.4

रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः।
बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम् ॥ ६.७८.४ ॥

रावण के वचन सुनकर, अपने को शूर मानने वाले खरपुत्र मकराक्ष ने हर्षित होकर "बहुत अच्छा" कहा और उस निशाचर से बोला।

6.78.5

सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥ ६.७८.५ ॥

उसने दशग्रीव को प्रणाम किया और उनकी प्रदक्षिणा भी की, फिर रावण की आज्ञा से वह बलवान् उस सुंदर भवन से बाहर निकल गया।

6.78.6

समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद् वचः।
रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात् ॥ ६.७८.६ ॥

पास खड़े सेनापति से खरपुत्र ने ये वचन कहे: "रथ शीघ्र ले आया जाए, और सेना भी शीघ्रता से एकत्र की जाए।"

6.78.7

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः।
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ६.७८.७ ॥

उसका वह वचन सुनकर सेनापति निशाचर ने रथ और सेना दोनों को समीप लाने का आदेश दिया।

6.78.8

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः।
सूतं संचोदयामास शीघ्रं वै रथमावह ॥ ६.७८.८ ॥

रथ की प्रदक्षिणा करके निशाचर उस पर चढ़ गया और सारथी को शीघ्र रथ हाँकने के लिए प्रेरित किया।

6.78.9

अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीदिदम्।
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ६.७८.९ ॥

तब मकराक्ष ने उन सब राक्षसों से यह कहा — हे राक्षसो, तुम सब मेरे आगे आकर युद्ध करो।

6.78.10

अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना।
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.७८.१० ॥

मुझे महात्मा राक्षसराज रावण ने आज्ञा दी है कि युद्ध में उन दोनों राम और लक्ष्मण को मार डालूँ।

6.78.11

अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः।
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ६.७८.११ ॥

आज मैं राम और लक्ष्मण को मार डालूँगा, हे निशाचरो, और उत्तम बाणों से शाखामृग सुग्रीव और वानरों को भी।

6.78.12

अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम्।
प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ ६.७८.१२ ॥

आज मैं शूलों के प्रहार से वानरों की उस विशाल सेना को जलाकर भस्म कर दूँगा, जो मेरे सामने आई है, जैसे अग्नि सूखे ईंधन को जला देती है।

6.78.13

मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः।
सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ ६.७८.१३ ॥

मकराक्ष का वह वचन सुनकर वे सभी निशाचर, नाना प्रकार के आयुधों से सुसज्जित, बलवान और सावधान हो गए।

6.78.14

ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः।
मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः ॥ ६.७८.१४ ॥

वे इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, क्रूर, दाँतों वाले, पिंगल नेत्रों वाले, हाथियों की भाँति गर्जते हुए, बिखरे केशों वाले और भयंकर थे।

6.78.15

परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम्।
अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम् ॥ ६.७८.१५ ॥

महाकाय खर के पुत्र को घेरकर वे महाकाय हर्षित होकर पृथ्वी को कंपाते हुए आगे बढ़े।

6.78.16

शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः।
क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत् ॥ ६.७८.१६ ॥

चारों ओर सहस्रों शंख और भेरियाँ बजने लगीं, तथा सिंहनाद और ताल-ठोकने का भारी शब्द वहाँ गूँज उठा।

6.78.17

प्रभ्रष्टोऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा।
पपात सहसा दैवाद् ध्वजस्तस्य तु रक्षसः ॥ ६.७८.१७ ॥

तब उस सारथी के हाथ से अंकुश फिसल गया, और दैववश उस राक्षस की ध्वजा भी सहसा गिर पड़ी।

6.78.18

तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ ६.७८.१८ ॥

उसके रथ में जुते हुए वे घोड़े, पराक्रम खोकर, अस्त-व्यस्त पैरों से दीन और आँसू भरे मुख लिए आगे बढ़े।

6.78.19

प्रवाति पवनस्तस्मिन् सपांसुः खरदारुणः।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ ६.७८.१९ ॥

उस समय धूल से भरी, कठोर और भयानक वायु बहने लगी, जब उस क्रूर और दुर्बुद्धि मकराक्ष ने प्रस्थान किया।

6.78.20

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः।
अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.७८.२० ॥

इन अपशकुनों को देखकर भी वे सभी सबसे पराक्रमी राक्षस उनकी परवाह न करके वहाँ निकल पड़े, जहाँ वे दोनों राम और लक्ष्मण थे।

6.78.21

घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः
समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः।
अहमहमिति युद्धकौशलास्ते
रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते ॥ ६.७८.२१ ॥

घने बादलों, हाथियों और भैंसों के समान रंग वाले, युद्धभूमि के मोर्चों पर बार-बार गदा और तलवार से घायल होकर भी, 'मैं पहले, मैं पहले' कहते हुए युद्धकौशल में निपुण वे रात्रिचर बार-बार घूमते रहे।