वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.79
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.79.1
निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः।
आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः ॥ ६.७९.१ ॥
मकराक्ष पुढे येताना पाहून श्रेष्ठ वानर सर्व अचानक उसळले आणि युद्धाच्या इच्छेने सज्ज होऊन उभे राहिले.
6.79.2
ततः प्रवृत्तं सुमहत् तद् युद्धं लोमहर्षणम्।
निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैरिव ॥ ६.७९.२ ॥
तेव्हा वानर आणि निशाचर यांच्यात देव आणि दानव यांच्याप्रमाणे अतिशय भयानक, अंगावर काटा आणणारे महायुद्ध सुरू झाले.
6.79.3
वृक्षशूलनिपातैश्च गदापरिघपातनैः।
अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः ॥ ६.७९.३ ॥
तेव्हा वानर आणि निशाचर वृक्ष व शूळ यांच्या फेकीने आणि गदा व परिघ यांच्या प्रहाराने एकमेकांना चिरडू लागले.
6.79.4
शक्तिखड्गगदाकुन्तैस्तोमरैश्च निशाचराः।
पट्टिशैर्भिन्दिपालैश्च बाणपातैः समन्ततः ॥ ६.७९.४ ॥
शक्ती, खड्ग, गदा, कुंत, तोमर यांनी तसेच पट्टिश, भिंदिपाल आणि बाणांच्या वर्षावाने निशाचर सर्वत्रून प्रहार करू लागले.
6.79.5
पाशमुद्गरदण्डैश्च निर्घातैश्चापरैस्तथा।
कदनं कपिसिंहानां चक्रुस्ते रजनीचराः ॥ ६.७९.५ ॥
पाश, मुद्गर, दंड आणि इतर वज्रसदृश प्रहारांनी त्या निशाचरांनी वानरसिंहांचा संहार केला.
6.79.6
बाणौघैरर्दिताश्चापि खरपुत्रेण वानराः।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर्भयपीडिताः ॥ ६.७९.६ ॥
खराच्या पुत्राच्या बाणांच्या वर्षावाने पीडित झालेले वानर सर्व गोंधळलेल्या मनाने व भयाने त्रस्त होऊन पळून गेले.
6.79.7
तान् दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः।
नेदुस्ते सिंहवद् दृप्ता राक्षसा जितकाशिनः ॥ ६.७९.७ ॥
पळून जाणाऱ्या त्या वनवासी वानरांना पाहून सर्व राक्षस सिंहांप्रमाणे गर्जले; स्वतःला विजयी मानणारे ते गर्विष्ठ राक्षस.
6.79.8
विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः।
रामस्तान् वारयामास शरवर्षेण राक्षसान् ॥ ६.७९.८ ॥
तेव्हा ते वानर चारही दिशांना पळत असताना, रामाने बाणांच्या वर्षावाने त्या राक्षसांना रोखले.
6.79.9
वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः।
कोपानलसमाविष्टो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६.७९.९ ॥
राक्षसांना रोखलेले पाहून निशाचर मकराक्ष क्रोधाग्नीने भरून जाऊन हे शब्द बोलला.
6.79.10
तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति।
त्याजयिष्यामि ते प्राणान् धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ ६.७९.१० ॥
रामा, थांब! माझ्याशी द्वंद्वयुद्ध होईल; धनुष्यातून सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी मी तुझे प्राण घेईन.
6.79.11
यत् तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान् मम।
तदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषोऽभिवर्धते ॥ ६.७९.११ ॥
त्या वेळी दण्डकारण्यात तू माझ्या वडिलांना मारलेस; तुझ्यासमोर आपल्या कर्तव्यात स्थिर असलेल्या त्यांची आठवण होऊन माझा क्रोध वाढत आहे.
6.79.12
दह्यन्ते भृशमङ्गानि दुरात्मन् मम राघव।
यन्मयासि न दृष्टस्त्वं तस्मिन् काले महावने ॥ ६.७९.१२ ॥
हे दुरात्म्या राघवा! त्या महावनात त्या वेळी मी तुला पाहिले नाही म्हणून माझे अवयव अत्यंत जळत आहेत.
6.79.13
दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवानिह।
कांक्षितोऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः ॥ ६.७९.१३ ॥
रामा, सुदैवाने तू मला दर्शन देण्यासाठी इथे आलास. भुकेलेल्या सिंहाला जसा दुसरा मृग हवा असतो, तसा तू मला हवा आहेस.
6.79.14
अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड्विषयं गतः।
ये त्वया निहताः शूराः सह तैश्च वसिष्यसि ॥ ६.७९.१४ ॥
आज माझ्या बाणांच्या वेगाने तू यमलोकात जाशील; ज्या शूरांना तू मारलेस त्यांच्यासोबत तिथे वास करशील.
6.79.15
बहुनात्र किमुक्तेन शृणु राम वचो मम।
पश्यन्तु सकला लोकास्त्वां मां चैव रणाजिरे ॥ ६.७९.१५ ॥
येथे फार बोलून काय उपयोग? रामा, माझे बोलणे ऐक. रणभूमीवर सर्व लोकांनी तुला आणि मला पाहावे.
6.79.16
अस्त्रैर्वा गदया वापि बाहुभ्यां वा रणाजिरे।
अभ्यस्तं येन वा राम वर्ततां तेन वा मृधम् ॥ ६.७९.१६ ॥
रामा, अस्त्रांनी किंवा गदेने किंवा बाहुबलाने, रणभूमीवर तू ज्यात सराव केला आहेस त्यानेच युद्ध होऊ दे.
6.79.17
मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः।
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यमुत्तरोत्तरवादिनम् ॥ ६.७९.१७ ॥
मकराक्षाचे बोलणे ऐकून दशरथपुत्र राम हसत, पुन्हा पुन्हा प्रत्युत्तर देणाऱ्या त्या योद्ध्याला हे वचन बोलला.
6.79.18
कत्थसे किं वृथा रक्षो बहून्यसदृशानि ते।
न रणे शक्यते जेतुं विना युद्धेन वाग्बलात् ॥ ६.७९.१८ ॥
हे राक्षसा, व्यर्थ का बढाया मारतोस? तुझी बहुतेक वचने अयोग्य आहेत. युद्धाशिवाय केवळ वाणीच्या बळाने रणभूमीवर कोणालाही जिंकता येत नाही.
6.79.19
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः।
त्रिशिरा दूषणश्चापि दण्डके निहतो मया ॥ ६.७९.१९ ॥
चौदा हजार राक्षस, तुझा पिता, त्रिशिरा आणि दूषण हेही दण्डकारण्यात माझ्याकडून मारले गेले.
6.79.20
स्वाशिताश्चापि मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः।
भविष्यन्त्यद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः ॥ ६.७९.२० ॥
अरे पापी, आज गिधाडे, कोल्हे आणि कावळे तीक्ष्ण चोच, नख आणि अंकुशासारखे पंजे वापरून मांस खाऊन तृप्त होतील.
6.79.21
राघवेणैवमुक्तस्तु मकराक्षो महाबलः।
बाणौघानमुचत् तस्मै राघवाय रणाजिरे ॥ ६.७९.२१ ॥
राघवाने असे म्हटल्यावर महाबली मकराक्षाने रणांगणावर राघवावर बाणांचा वर्षाव सोडला.
6.79.22
ताञ्छराञ्छरवर्षेण रामश्चिच्छेद नैकधा।
निपेतुर्भुवि विच्छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः ॥ ६.७९.२२ ॥
रामाने त्या बाणांना बाणांच्या वर्षावाने अनेक तुकडे करून टाकले; सोन्याची पिसे असलेले हजारो बाण तुकडे होऊन भूमीवर पडले.
6.79.23
तद् युद्धमभवत् तत्र समेत्यान्योन्यमोजसा।
खरराक्षसपुत्रस्य सूनोर्दशरथस्य च ॥ ६.७९.२३ ॥
तेथे ते युद्ध झाले; राक्षस खराचा पुत्र आणि दशरथाचा पुत्र पराक्रमाने एकमेकांशी भिडले.
6.79.24
जीमूतयोरिवाकाशे शब्दो ज्यातलयोरिव।
धनुर्मुक्तः स्वनोऽन्योन्यं श्रूयते च रणाजिरे ॥ ६.७९.२४ ॥
आकाशात दोन मेघांच्या गर्जनेप्रमाणे आणि धनुष्याच्या दोरींच्या आवाजाप्रमाणे, रणांगणावर धनुष्यातून सुटलेला नाद एकमेकांस ऐकू आला.
6.79.25
देवदानवगन्धर्वाः किंनराश्च महोरगाः।
अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ६.७९.२५ ॥
देव, दानव, गंधर्व, किंनर आणि महानाग हे सर्व आकाशात उभे राहून ते अद्भुत दृश्य पाहू इच्छित होते.
6.79.26
विद्धमन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम्।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुरुतां तौ रणाजिरे ॥ ६.७९.२६ ॥
एकमेकांच्या शरीरात विद्ध होताच त्यांचे बल दुपटीने वाढले; ते दोघे रणभूमीवर एकमेकांवर प्रतिप्रहार करीत राहिले.
6.79.27
राममुक्तांस्तु बाणौघान् राक्षसस्त्वच्छिनद् रणे।
रक्षोमुक्तांस्तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच्छरैः ॥ ६.७९.२७ ॥
रामाने सोडलेला बाणांचा पूर राक्षसाने रणात तोडला; आणि राक्षसाने सोडलेले बाण रामाने अनेक प्रकारे आपल्या बाणांनी तोडले.
6.79.28
बाणौघवितताः सर्वा दिशश्च प्रदिशस्तथा।
संछन्ना वसुधा चैव समन्तान्न प्रकाशते ॥ ६.७९.२८ ॥
बाणांच्या पुरामुळे सर्व दिशा व उपदिशा व्यापल्या; पृथ्वीही झाकली गेली, आणि चहूकडे काहीही प्रकाशत नव्हते.
6.79.29
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्धनुश्चिच्छेद संयुगे।
अष्टाभिरथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः ॥ ६.७९.२९ ॥
तेव्हा क्रोधित झालेल्या महाबाहू राघवाने युद्धात त्याचे धनुष्य तोडले आणि आठ नाराचांनी त्याच्या सारथ्याला विद्ध केले.
6.79.30
भित्त्वा रथं शरै रामो हत्वा अश्वानपातयत्।
विरथो वसुधास्थः स मकराक्षो निशाचरः ॥ ६.७९.३० ॥
रामाने बाणांनी त्याचा रथ विदीर्ण केला, घोडे मारून पाडले; रथहीन होऊन भूमीवर उभा राहिलेला तो निशाचर मकराक्ष.
6.79.31
तत्तिष्ठद् वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना।
त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम् ॥ ६.७९.३१ ॥
तेव्हा जमिनीवर उभ्या असलेल्या त्या राक्षसाने हातात शूळ घेतला; तो सर्व प्राण्यांना भय देणारा आणि युगांताच्या अग्नीसारखा तेजस्वी होता.
6.79.32
दुरवापं महच्छूलं रुद्रदत्तं भयंकरम्।
जाज्वल्यमानमाकाशे संहारास्त्रमिवापरम् ॥ ६.७९.३२ ॥
ते दुर्लभ, महान शूळ रुद्राने दिलेले होते, भयंकर होते; आकाशात तळपत असताना जणू दुसरे संहारास्त्रच वाटत होते.
6.79.33
यं दृष्ट्वा देवताः सर्वा भयार्ता विद्रुता दिशः।
विभ्राम्य च महच्छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः ॥ ६.७९.३३ ॥
ते पाहून सर्व देव भयाने पीडित होऊन दिशांकडे पळाले; त्या निशाचराने ते पेटते महान शूळ फिरवले.
6.79.34
स क्रोधात् प्राहिणोत् तस्मै राघवाय महाहवे।
तमापतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच्च्युतम् ॥ ६.७९.३४ ॥
तो क्रोधाने त्या महायुद्धात राघवावर ते फेकता झाला; खराच्या पुत्राच्या हातून सुटलेला तो पेटता शूळ राघवाकडे झेपावला.
6.79.35
बाणैश्चतुर्भिराकाशे शूलं चिच्छेद राघवः।
स भिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः।
व्यशीर्यत महोल्केव रामबाणार्दितो भुवि ॥ ६.७९.३५ ॥
राघवाने आकाशात चार बाणांनी ते शूळ तोडले; दिव्य सोन्याने सजलेला तो शूळ अनेक तुकडे होऊन, रामबाणांनी पीडित होऊन, महाउल्केप्रमाणे जमिनीवर कोसळला.
6.79.36
तच्छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा।
साधु साध्विति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः ॥ ६.७९.३६ ॥
रामाने ते शूळ नष्ट केलेले पाहून, सहजकर्मा रामाची स्तुती करत आकाशातील प्राणी "साधु! साधु!" असे म्हणू लागले.
6.79.37
तं दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः।
मुष्टिमुद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.७९.३७ ॥
तो शूल नष्ट झालेला पाहून निशाचर मकराक्ष मूठ उगारून काकुत्स्थाला म्हणाला, "थांब, थांब!"
6.79.38
स तं दृष्ट्वा पतन्तं तु प्रहस्य रघुनन्दनः।
पावकास्त्रं ततो रामः संदधे तु शरासने ॥ ६.७९.३८ ॥
तो आपल्यावर झेपावत आलेला पाहून रघुनंदन राम हसले आणि मग त्यांनी आपल्या धनुष्यावर पावकास्त्र जोडले.
6.79.39
तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे।
संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च ॥ ६.७९.३९ ॥
त्या अस्त्राने काकुत्स्थ रामाने त्या वेळी युद्धात त्या राक्षसाला ठार केले; त्याचे हृदय विदीर्ण झाले आणि तो तेथेच पडून मेला.
6.79.40
दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम्।
लङ्कामेव प्रधावन्त रामबाणभयार्दिताः ॥ ६.७९.४० ॥
मकराक्षाचे पतन पाहून सर्व राक्षस रामाच्या बाणांच्या भयाने पीडित होऊन लंकेकडेच पळाले.
6.79.41
दशरथनृपसूनुबाणवेगै
रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम्।
प्रददृशुरथ देवताः प्रहृष्टा
गिरिमिव वज्रहतं यथा विकीर्णम् ॥ ६.७९.४१ ॥
दशरथ राजपुत्राच्या बाणांच्या वेगाने मारल्या गेलेल्या खराच्या त्या पुत्र निशाचराला देवांनी आनंदाने पाहिले; वज्राने आदळलेला पर्वत विखुरावा तसा तो पडला होता.