বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.80.1
मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः।
रोषेण महताविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ ६.८०.१ ॥
মকরাক্ষ নিহত হয়েছে শুনে, যুদ্ধজয়ী রাবণ মহাক্রোধে পূর্ণ হয়ে দাঁতে দাঁত ঘষতে লাগলেন।
6.80.2
कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन्।
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ ६.८०.२ ॥
ক্রুদ্ধ হয়ে সেখানেই 'এখন কী করণীয়' ভেবে, তারপর অত্যন্ত ক্রোধে যুদ্ধের জন্য তাঁর পুত্র ইন্দ্রজিৎকে আদেশ দিলেন।
6.80.3
जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ६.८०.३ ॥
হে বীর, মহাপরাক্রমী দুই ভ্রাতা রাম ও লক্ষ্মণকে বধ করো; তুমি অদৃশ্য থেকেই হও বা দৃশ্যমান, সর্বপ্রকারে তুমি অধিক বলশালী।
6.80.4
त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ६.८०.४ ॥
যুদ্ধে অতুলনীয় কর্মা ইন্দ্রকেও তুমি জয় করেছ; তবে দুই মানুষকে দেখে যুদ্ধে তুমি কি তাদের বধ করবে না?
6.80.5
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित् ॥ ६.८०.५ ॥
রাক্ষসরাজ এইরূপ বললে, পিতার আদেশ গ্রহণ করে ইন্দ্রজিৎ যজ্ঞভূমিতে বিধিমতো পবিত্র অগ্নিতে আহুতি দিলেন।
6.80.6
जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः।
आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६.८०.६ ॥
সেখানে অগ্নিতে আহুতি দেওয়ার সময়, লাল পাগড়ি-পরা রাক্ষসী নারীরা উদ্বিগ্ন হয়ে রাবণির কাছে এল।
6.80.7
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६.८०.७ ॥
অস্ত্র, বাণের পালক, সমিধ, বিভীতক কাঠ, লাল বস্ত্র, এবং কৃষ্ণ লোহার স্রুব।
6.80.8
सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६.८०.८ ॥
অগ্নির চারদিকে বাণের পালক ও তোমর বিছিয়ে, জীবিত সম্পূর্ণ কৃষ্ণবর্ণ ছাগের গলা ধরল।
6.80.9
सकृद्धोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ६.८०.९ ॥
একবার হোমে প্রজ্বলিত, ধূমহীন মহাশিখার সেই লক্ষণগুলি প্রকাশ পেল, যা বিজয় নির্দেশ করছিল।
6.80.10
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६.८०.१० ॥
ডানদিকে আবর্তিত শিখাবিশিষ্ট, তপ্ত সোনার মতো আভাযুক্ত সেই পাবক স্বয়ং উত্থিত হয়ে সেই হবি গ্রহণ করল।
6.80.11
हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान्।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ६.८०.११ ॥
অগ্নিতে আহুতি দিয়ে, তারপর দেব, দানব ও রাক্ষসদের তৃপ্ত করে, অন্তর্হিত সেই শুভ শ্রেষ্ঠ রথে আরোহণ করল।
6.80.12
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैस्तु निशितैर्युतः।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥ ६.८०.१२ ॥
চারটি ঘোড়ায় যুক্ত, তীক্ষ্ণ বাণে পূর্ণ, মহান ধনু আরোপিত সেই উত্তম রথ শোভা পেল।
6.80.13
जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ ६.८०.१३ ॥
সোনালি সাজসজ্জায় সেই রথ নিজের রূপেই উজ্জ্বল ছিল; হরিণ ও অর্ধচন্দ্র চিহ্নে তা সুন্দরভাবে সজ্জিত ছিল।
6.80.14
जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ ६.८०.१४ ॥
সোনার মহাশঙ্খের মতো এবং জ্বলন্ত আগুনের মতো সেই পতাকা ছিল ইন্দ্রজিতের; বৈদূর্যমণিতে তা অলংকৃত ছিল।
6.80.15
तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६.८०.१५ ॥
সূর্যসদৃশ ব্রহ্মাস্ত্রে সুরক্ষিত হয়ে রাবণি অতিশয় বলবান ও অজেয় হয়ে উঠলেন।
6.80.16
सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिंजयः।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६.८०.१६ ॥
নগর থেকে বেরিয়ে যুদ্ধবিজয়ী ইন্দ্রজিৎ রাক্ষসদের সঙ্গে মন্ত্রে অগ্নিতে আহুতি দিয়ে অদৃশ্য হয়ে বললেন।
6.80.17
अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणेऽधिकम् ॥ ६.८०.१७ ॥
আজ যুদ্ধে বনে মিথ্যাই সন্ন্যাসী হয়ে ঘুরে বেড়ানো সেই দুজনকে বধ করে, পিতা রাবণকে যুদ্ধে মহাবিজয় আমি এনে দেব।
6.80.18
अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं च लक्ष्मणम्।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ६.८०.१८ ॥
আজ বানরশূন্য পৃথিবী করে, রাম ও লক্ষ্মণকে বধ করে আমি পরম আনন্দ লাভ করব—এই বলে তিনি অন্তর্হিত হলেন।
6.80.19
आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६.८०.१९ ॥
দশগ্রীবের প্ররোচনায় ইন্দ্রশত্রু অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে সামনে এগিয়ে গেল; যুদ্ধে ধারালো ধনুক ও লৌহবাণ নিয়ে সে আক্রমণ করল।
6.80.20
स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ ६.८०.२० ॥
বানরদের মাঝে দাঁড়িয়ে বাণের জাল ছুড়তে থাকা সেই দুই মহাবীর্যবান বীরকে সে দেখল; তারা যেন দুটি ত্রিশির নাগের মতো প্রতিভাত হলো।
6.80.21
इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्।
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६.८०.२१ ॥
'এরাই সেই দুজন' এই ভেবে ধনুকে জ্যা আরোপ করে সে মেঘের মতো অবিরাম বাণের ধারা বর্ষণ করল।
6.80.22
स तु वैहायसरथो युधि तौ रामलक्ष्मणौ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.८०.२२ ॥
আকাশরথে থেকে সে যুদ্ধে রাম-লক্ষ্মণের দৃষ্টিসীমার বাইরে দাঁড়িয়ে তীক্ষ্ণ বাণে তাঁদের বিদ্ধ করল।
6.80.23
तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ ६.८०.२३ ॥
তার বাণের বেগে ঘেরা রাম ও লক্ষ্মণ দুই ধনুকে বাণ যোজনা করে দিব্য অস্ত্র নিক্ষেপ করলেন।
6.80.24
प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ।
तमस्त्रैः सूर्यसंकाशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६.८०.२४ ॥
বাণের জালে আকাশ আচ্ছন্ন করে সেই মহাবল দুজন সূর্যসম অস্ত্র ও বাণ দিয়েও তাকে স্পর্শ করতে পারলেন না।
6.80.25
स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसा वृताः ॥ ६.८०.२५ ॥
তিনি ধোঁয়ার অন্ধকার সৃষ্টি করে আকাশ ঢেকে দিলেন; সেই শ্রীমান কুয়াশার অন্ধকারে আবৃত দিকসমূহে অদৃশ্য হলেন।
6.80.26
नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ ६.८०.२६ ॥
তাঁর ধনুকের টংকার শোনা গেল না, চাকা ও ঘোড়ার খুরের শব্দও না; বিচরণকারী তাঁর রূপও প্রকাশ পেল না।
6.80.27
घनान्धकारे तिमिरे शिलावर्षमिवाद्भुतम्।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६.८०.२७ ॥
ঘন অন্ধকারে, যেন অদ্ভুত পাথরের বৃষ্টি, সেই মহাবাহু নারাচ বাণের বর্ষণ করলেন।
6.80.28
स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम्।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६.८०.२८ ॥
ক্রুদ্ধ রাবণি যুদ্ধে সূর্যসম, বরপ্রাপ্ত বাণে রামকে তাঁর সর্ব অঙ্গে তীব্রভাবে বিদ্ধ করলেন।
6.80.29
तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ।
हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान् ॥ ६.८०.२९ ॥
নারাচ বাণে আহত সেই দুই নরব্যাঘ্র, ধারায় সিক্ত দুই পর্বতের মতো, সোনার পালকযুক্ত তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ করলেন।
6.80.30
अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणिताप्लुताः ॥ ६.८०.३० ॥
আকাশে রাবণিকে পেয়ে কঙ্কপক্ষের সেই উড়ন্ত বাণগুলি তাঁকে কেটে ফেলল; রক্তে স্নাত হয়ে সেগুলি ভূমিতে পড়ল।
6.80.31
अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥ ६.८०.३१ ॥
অতিমাত্রায় বাণবর্ষণে উজ্জ্বল সেই দুই নরোত্তম পতনশীল বাণগুলিকে বহু ভল্ল দিয়ে কেটে ফেললেন।
6.80.32
यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ्छितान्।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६.८०.३२ ॥
তাঁরা দুজনে পতিত তীক্ষ্ণ বাণগুলি দেখলেন; তখন দশরথের সেই দুই পুত্র উত্তম অস্ত্র নিক্ষেপ করলেন।
6.80.33
रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथोऽपतत्।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६.८०.३३ ॥
কিন্তু রাবণপুত্র অতিরথ রথে সর্বদিকে ছুটে গিয়ে ক্ষিপ্রাস্ত্র সেই দুই দশরথপুত্রকে তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ করলেন।
6.80.34
तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.८०.३४ ॥
তার বাণে অত্যন্ত বিদ্ধ সেই দুই বীর দশরথপুত্র, স্বর্ণপুচ্ছযুক্ত ঘনসন্নিবিষ্ট বাণে, ফুটন্ত দুটি কিংশুক গাছের মতো হয়ে উঠলেন।
6.80.35
नास्य वेगगतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान्।
न चास्य विदितं किंचित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ६.८०.३५ ॥
তার গতিবেগ কেউ বুঝতে পারল না, তার রূপ, ধনু বা বাণও কেউ জানতে পারল না; মেঘ ঘনালে সূর্যের মতো তার সম্বন্ধে কিছুই জানা গেল না।
6.80.36
तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ६.८०.३६ ॥
তার বাণে বিদ্ধ ও নিহত বানরেরা প্রাণহীন হলো; সেখানে শত শত মৃতদেহ ভূমিতলে পড়ে রইল।
6.80.37
लक्ष्मणस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६.८०.३७ ॥
তখন ক্রুদ্ধ লক্ষ্মণ ভ্রাতাকে বললেন — সমস্ত রাক্ষসকে বধ করার জন্য আমি ব্রহ্মাস্ত্র প্রয়োগ করব।
6.80.38
तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ६.८०.३८ ॥
তখন রাম শুভলক্ষণ লক্ষ্মণকে বললেন — একজনের কারণে পৃথিবীর সব রাক্ষসকে বধ করা তোমার উচিত নয়।
6.80.39
अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥ ६.८०.३९ ॥
যে যুদ্ধ করছে না, লুকিয়ে আছে, করজোড়ে আছে, শরণাগত, পলায়মান বা মত্ত — তাকে এখানে হত্যা করা তোমার উচিত নয়।
6.80.40
तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामि महाभुज।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६.८०.४० ॥
কিন্তু হে মহাবাহু, আমি তো তাকেই বধ করার চেষ্টা করব; আমরা দুজনে বিষধর সাপের মতো দ্রুতগামী অস্ত্র নিক্ষেপ করি।
6.80.41
तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात्।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६.८०.४१ ॥
এই মায়াবী, নীচ রাক্ষসকে — যার রথ অদৃশ্য — বানর-সেনাপতিরা দেখামাত্র বলপূর্বক বধ করবে।
6.80.42
यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभस्तलं वा।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६.८०.४२ ॥
যদি সে পৃথিবীতে প্রবেশ করে, বা স্বর্গে, বা রসাতলে, বা আকাশেও — এভাবে লুকিয়ে থাকলেও আমার অস্ত্রে দগ্ধ হয়ে প্রাণহীন হয়ে ভূমিতে পড়বে।
6.80.43
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६.८०.४३ ॥
এইরূপ গভীর অর্থপূর্ণ কথা বলে, বানরশ্রেষ্ঠদের দ্বারা পরিবেষ্টিত রঘুবীর মহাত্মা তখন সেই ভয়ংকর নৃশংস কর্মাকারীর বধের জন্য দ্রুত চারদিকে দৃষ্টিপাত করলেন।