वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.80.1
मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः।
रोषेण महताविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ ६.८०.१ ॥
मकराक्ष को मारा गया सुनकर युद्ध-विजयी रावण महान क्रोध से भर उठा और दाँत पीसने लगा।
6.80.2
कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन्।
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ ६.८०.२ ॥
क्रुद्ध होकर वह वहीं सोचने लगा कि अब क्या करना चाहिए; फिर अत्यन्त रुष्ट होकर उसने युद्ध के लिए अपने पुत्र इन्द्रजित को आज्ञा दी।
6.80.3
जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ६.८०.३ ॥
हे वीर, महापराक्रमी दोनों भाई राम और लक्ष्मण का वध करो; तुम अदृश्य रहकर हो या दृश्यमान, हर प्रकार से तुम बलवान हो।
6.80.4
त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ६.८०.४ ॥
तुमने युद्ध में अतुलनीय कर्म करने वाले इन्द्र को भी जीता है; तो फिर दो मनुष्यों को देखकर क्या तुम युद्ध में उनका वध नहीं करोगे?
6.80.5
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित् ॥ ६.८०.५ ॥
राक्षसराज के ऐसा कहने पर, पिता की आज्ञा स्वीकार करके इन्द्रजित ने यज्ञभूमि में विधिपूर्वक पवित्र अग्नि में आहुति दी।
6.80.6
जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः।
आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६.८०.६ ॥
जब वह वहाँ अग्नि में आहुति दे रहा था, तब लाल पगड़ी पहने हुई राक्षसी स्त्रियाँ घबराई हुई वहाँ आईं, जहाँ रावण का पुत्र था।
6.80.7
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६.८०.७ ॥
शस्त्र, बाणों के पंख, समिधाएँ और बिभीतक की लकड़ी, लाल वस्त्र, तथा काले लोहे का स्रुव भी (वहाँ रखे गए)।
6.80.8
सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६.८०.८ ॥
अग्नि के चारों ओर बाणों के पंखों और तोमरों को बिछाकर, उसने जीवित, पूर्णतः काले बकरे का गला पकड़ा।
6.80.9
सकृद्धोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ६.८०.९ ॥
एक ही आहुति से प्रज्वलित, धुएँ-रहित महान ज्वाला के वे चिह्न प्रकट हुए, जो विजय का संकेत दे रहे थे।
6.80.10
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६.८०.१० ॥
दाहिनी ओर घूमती लपटों वाला, तपे हुए सोने के समान, स्वयं उठी हुई उस अग्नि ने वह हविष्य ग्रहण किया।
6.80.11
हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान्।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ६.८०.११ ॥
अग्नि में आहुति देकर, फिर देवताओं, दानवों और राक्षसों को तृप्त करके, उसने अदृश्य हो चुके उस शुभ श्रेष्ठ रथ पर आरोहण किया।
6.80.12
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैस्तु निशितैर्युतः।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥ ६.८०.१२ ॥
चार घोड़ों से जुता हुआ, तीखे बाणों से युक्त और जिस पर महान धनुष चढ़ाया गया था, वह उत्तम रथ शोभायमान हो उठा।
6.80.13
जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ ६.८०.१३ ॥
स्वर्णमय साज-सामान से युक्त वह रथ अपने रूप से दमक रहा था; मृगों और अर्धचंद्रों से वह भलीभाँति सजा हुआ था।
6.80.14
जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ ६.८०.१४ ॥
स्वर्ण-महाशंख के समान तथा प्रज्वलित अग्नि सदृश वह इंद्रजित् की ध्वजा थी, जो वैदूर्य मणियों से अलंकृत थी।
6.80.15
तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६.८०.१५ ॥
उस सूर्य-समान ब्रह्मास्त्र से सुरक्षित होकर वह रावणपुत्र अत्यंत बलशाली और अजेय हो गया।
6.80.16
सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिंजयः।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६.८०.१६ ॥
नगर से निकलकर युद्ध-विजयी इंद्रजित्, राक्षसों के साथ मंत्रों से अग्नि में आहुति देकर, अदृश्य होकर बोला।
6.80.17
अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणेऽधिकम् ॥ ६.८०.१७ ॥
आज रणभूमि में उन दोनों को मारकर, जो झूठे ही वन में संन्यासी बनकर घूम रहे हैं, मैं पिता रावण को युद्ध में महान विजय दूँगा।
6.80.18
अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं च लक्ष्मणम्।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ६.८०.१८ ॥
आज वानरों से रहित पृथ्वी बनाकर, राम और लक्ष्मण को मारकर मैं परम प्रसन्नता पाऊँगा—यह कहकर वह अन्तर्धान हो गया।
6.80.19
आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६.८०.१९ ॥
दशग्रीव से प्रेरित होकर इंद्र का शत्रु अत्यंत क्रुद्ध होकर आगे बढ़ा और युद्ध में तीखे धनुष और बाणों से (प्रहार करने लगा)।
6.80.20
स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ ६.८०.२० ॥
उसने वानरों के बीच खड़े, बाणों का जाल छोड़ते हुए, महापराक्रमी उन दो वीरों को देखा, मानो दो तीन-सिर वाले नाग हों।
6.80.21
इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्।
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६.८०.२१ ॥
'ये वही दोनों हैं' ऐसा सोचकर उसने धनुष की प्रत्यंचा चढ़ाई और बाणों की निरंतर धारा से (उन पर वर्षा करने लगा), जैसे वर्षा से भरा मेघ।
6.80.22
स तु वैहायसरथो युधि तौ रामलक्ष्मणौ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.८०.२२ ॥
वह आकाश-रथ पर सवार होकर युद्ध में, उन दोनों राम-लक्ष्मण की दृष्टि-सीमा से बाहर रहकर खड़ा रहा और तीखे बाणों से उन्हें घायल करने लगा।
6.80.23
तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ ६.८०.२३ ॥
उसके बाणों के वेग से घिरे हुए राम और लक्ष्मण ने अपने दोनों धनुषों पर बाण चढ़ाकर दिव्य अस्त्र का प्रयोग किया।
6.80.24
प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ।
तमस्त्रैः सूर्यसंकाशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६.८०.२४ ॥
बाणों के जाल से आकाश को ढकते हुए उन महाबली दोनों ने सूर्य के समान तेजस्वी अस्त्रों से भी, और बाणों से भी, उसे छुआ तक नहीं।
6.80.25
स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसा वृताः ॥ ६.८०.२५ ॥
उसने धुएँ का अंधकार बनाकर आकाश को ढक दिया, और वह तेजस्वी दिशाओं में ओझल हो गया, कुहरे के अंधकार से घिरा हुआ।
6.80.26
नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ ६.८०.२६ ॥
न तो उसकी प्रत्यंचा की टंकार सुनाई दी, न पहियों और घोड़ों की टाप की ध्वनि; घूमते हुए उसका रूप भी दिखाई नहीं दिया।
6.80.27
घनान्धकारे तिमिरे शिलावर्षमिवाद्भुतम्।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६.८०.२७ ॥
घने अंधकार में, मानो अद्भुत पत्थरों की वर्षा हो रही हो, उस महाबाहु ने नाराच बाणों की वर्षा कर दी।
6.80.28
स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम्।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६.८०.२८ ॥
क्रोधित रावणि ने युद्ध में सूर्य के समान तेजस्वी, वरदानों से युक्त बाणों से राम को अत्यंत घायल किया, उनके सभी अंगों में।
6.80.29
तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ।
हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान् ॥ ६.८०.२९ ॥
नाराचों से घायल किए जाते हुए, धाराओं से बरसते दो पर्वतों के समान, उन दोनों नरव्याघ्रों ने स्वर्णपंख वाले तीखे बाण छोड़े।
6.80.30
अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणिताप्लुताः ॥ ६.८०.३० ॥
आकाश में रावणि तक पहुँचकर, कंकपक्षों वाले उन उड़ते बाणों ने उसे काट डाला; वे रक्त से लथपथ होकर भूमि पर गिर पड़े।
6.80.31
अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥ ६.८०.३१ ॥
अत्यधिक बाणों की वर्षा से दीप्तिमान उन दोनों नरश्रेष्ठों ने गिरते हुए उन बाणों को अनेक भल्लों से काट डाला।
6.80.32
यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ्छितान्।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६.८०.३२ ॥
क्योंकि उन दोनों ने गिरे हुए तीखे बाणों को देखा, तब उन दोनों दाशरथियों ने उत्तम अस्त्र छोड़ा।
6.80.33
रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथोऽपतत्।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६.८०.३३ ॥
परन्तु रावणपुत्र अतिरथी ने रथ पर सभी दिशाओं में दौड़ते हुए उन दोनों दाशरथियों को तीखे बाणों से बींध दिया, जो शीघ्र अस्त्र चलाने वाले थे।
6.80.34
तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.८०.३४ ॥
उस (रावणपुत्र) के द्वारा अत्यधिक विद्ध, स्वर्णपुंख वाले सुसंहत बाणों से, वे दोनों वीर दाशरथि खिले हुए दो किंशुक वृक्षों के समान हो गए।
6.80.35
नास्य वेगगतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान्।
न चास्य विदितं किंचित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ६.८०.३५ ॥
न तो कोई उसकी गति को जान सका, न उसका रूप, न धनुष, न बाण; न ही उसके बारे में कुछ ज्ञात हुआ, जैसे बादलों के घिरने पर सूर्य का (पता नहीं चलता)।
6.80.36
तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ६.८०.३६ ॥
उसके द्वारा विद्ध और मारे गए वानर प्राणहीन हो गए; वहाँ सैकड़ों की संख्या में वे धरती की सतह पर गिरे पड़े थे।
6.80.37
लक्ष्मणस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६.८०.३७ ॥
तब लक्ष्मण क्रोधित होकर अपने भाई से बोले — मैं सभी राक्षसों के वध के लिए ब्रह्मास्त्र का प्रयोग करूँगा।
6.80.38
तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ६.८०.३८ ॥
तब राम ने शुभ लक्षणों वाले लक्ष्मण से कहा — किसी एक के कारण पृथ्वी के सभी राक्षसों को मारना तुम्हारे लिए उचित नहीं है।
6.80.39
अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥ ६.८०.३९ ॥
जो युद्ध न कर रहा हो, छिपा हो, हाथ जोड़े हो, शरण में आया हो, भागता हो या मदमत्त हो — उसे तुम यहाँ मारने के योग्य नहीं हो।
6.80.40
तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामि महाभुज।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६.८०.४० ॥
परंतु हे महाबाहु, मैं तो उसी (मायावी) के वध का प्रयत्न करूँगा; हम दोनों विषैले सर्पों के समान महावेगवान् बाण चलाएँ।
6.80.41
तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात्।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६.८०.४१ ॥
इस मायावी, नीच राक्षस को, जिसका रथ अदृश्य हो गया है, वानर-सेनापति देखते ही बलपूर्वक मार डालेंगे।
6.80.42
यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभस्तलं वा।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६.८०.४२ ॥
यदि यह पृथ्वी में प्रवेश करे, या स्वर्ग में, या रसातल में, या आकाश में भी — इस प्रकार छिपा हुआ भी मेरे अस्त्र से दग्ध होकर प्राणरहित हो भूमि पर गिरेगा।
6.80.43
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६.८०.४३ ॥
यह महान अर्थ वाले वचन कहकर, वानर-श्रेष्ठों से घिरे रघुवंश के वीर महात्मा राम ने तब उस भयंकर और क्रूर कर्म करने वाले के वध के लिए शीघ्रता से चारों ओर दृष्टि डाली।