वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.80
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.80.1
मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः।
रोषेण महताविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ ६.८०.१ ॥
मकराक्ष मारला गेला हे ऐकून समरविजयी रावण महाक्रोधाने भरला आणि दात खाऊ लागला.
6.80.2
कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन्।
आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ ६.८०.२ ॥
संतप्त होऊन तिथेच 'आता काय करावे' असा विचार करत, मग अत्यंत क्रोधाने त्याने युद्धासाठी आपला पुत्र इंद्रजितास आज्ञा दिली.
6.80.3
जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ६.८०.३ ॥
हे वीरा, महापराक्रमी असलेल्या राम आणि लक्ष्मण या दोन बंधूंना मार; तू अदृश्य असलास किंवा दृश्य, सर्व प्रकारे तू अधिक बलवान आहेस.
6.80.4
त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ६.८०.४ ॥
युद्धात अतुल्य पराक्रम करणाऱ्या इंद्राचाही तू पराभव केला आहेस; मग दोन मानवांना पाहून युद्धात तू त्यांचा वध करणार नाहीस काय?
6.80.5
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित् ॥ ६.८०.५ ॥
राक्षसराजाने असे सांगितल्यावर, पित्याची आज्ञा स्वीकारून इंद्रजिताने यज्ञभूमीवर विधिपूर्वक पवित्र अग्नीत आहुती दिली.
6.80.6
जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः।
आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६.८०.६ ॥
तिथे तो अग्नीत आहुती देत असताना, लाल पगडी घातलेल्या राक्षसी स्त्रिया घाबरून रावणपुत्र जिथे होता तिथे आल्या.
6.80.7
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६.८०.७ ॥
शस्त्रे, बाणांची पिसे, समिधा, बिभीतक लाकूड, लाल वस्त्रे आणि काळ्या लोखंडाचा स्रुव.
6.80.8
सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६.८०.८ ॥
अग्नीभोवती बाणांची पिसे आणि तोमर पसरून, जिवंत पूर्णपणे काळ्या बकऱ्याचा गळा धरला.
6.80.9
सकृद्धोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ६.८०.९ ॥
एका आहुतीने प्रज्वलित झालेल्या, धूररहित महाज्वालेची ती चिन्हे प्रकट झाली आणि विजय दर्शवू लागली.
6.80.10
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसंनिभः।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ ६.८०.१० ॥
उजवीकडे वळणारी ज्वाला असलेल्या, तापलेल्या सोन्यासारख्या तेजस्वी त्या पावकाने स्वतः उठून ते हविस्स स्वीकारले.
6.80.11
हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान्।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ६.८०.११ ॥
अग्नीत आहुती देऊन, मग देव, दानव व राक्षसांना तृप्त करून, अदृश्य झालेल्या त्या शुभ श्रेष्ठ रथावर तो आरूढ झाला.
6.80.12
स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैस्तु निशितैर्युतः।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥ ६.८०.१२ ॥
चार घोड्यांनी जुंपलेला, तीक्ष्ण बाणांनी युक्त आणि ज्यावर महान धनुष्य चढवले होते असा तो उत्तम रथ शोभू लागला.
6.80.13
जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलंकृतः ॥ ६.८०.१३ ॥
सोन्याच्या साजाने युक्त तो रथ आपल्या रूपानेच तेजाने झळकत होता; हरिण आणि अर्धचंद्रांनी तो सुशोभित होता.
6.80.14
जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसंनिभः।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलंकृतः ॥ ६.८०.१४ ॥
सोन्याच्या महाशंखासारखा आणि प्रज्वलित अग्नीसारखा तो इंद्रजिताचा ध्वज होता; वैडूर्य रत्नांनी तो अलंकृत होता.
6.80.15
तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६.८०.१५ ॥
त्या सूर्यासारख्या ब्रह्मास्त्राने संरक्षित होऊन रावणपुत्र अत्यंत बलवान व अजेय झाला.
6.80.16
सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिंजयः।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ ६.८०.१६ ॥
नगरातून बाहेर पडलेला युद्धविजयी इंद्रजित, राक्षसांसह मंत्रांनी अग्नीत आहुती देऊन, अदृश्य होऊन बोलला.
6.80.17
अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणेऽधिकम् ॥ ६.८०.१७ ॥
आज रणांगणात जे दोघे वनात खोटे संन्यासी होऊन फिरत आहेत त्या दोघांना मारून, मी पिता रावणाला युद्धात मोठा विजय देईन.
6.80.18
अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं च लक्ष्मणम्।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ६.८०.१८ ॥
आज वानरांपासून मुक्त पृथ्वी करून, राम आणि लक्ष्मण यांना मारून मी परम आनंद मिळवीन—असे बोलून तो अंतर्धान पावला.
6.80.19
आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६.८०.१९ ॥
दशग्रीवाने प्रेरित केलेला इंद्रशत्रू अत्यंत संतप्त होऊन पुढे झेपावला; रणात तीक्ष्ण धनुष्य आणि लोखंडी बाणांनी तो प्रहार करू लागला.
6.80.20
स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ ६.८०.२० ॥
वानरांच्या मध्ये उभे राहून बाणांचे जाळे सोडणाऱ्या त्या दोन महापराक्रमी वीरांना त्याने पाहिले; ते जणू तीन मस्तकांचे दोन नाग भासत होते.
6.80.21
इमौ ताविति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्।
संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ६.८०.२१ ॥
'हेच ते दोघे' असा विचार करून त्याने धनुष्याची दोरी ओढली आणि पावसाने भरलेल्या मेघाप्रमाणे बाणांच्या सततच्या धारा वर्षविल्या.
6.80.22
स तु वैहायसरथो युधि तौ रामलक्ष्मणौ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६.८०.२२ ॥
आकाशरथात बसलेला तो युद्धात राम-लक्ष्मणांच्या दृष्टिपथाबाहेर उभा राहून तीक्ष्ण बाणांनी त्यांना घायाळ करू लागला.
6.80.23
तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ ६.८०.२३ ॥
त्याच्या बाणांच्या वेगाने वेढले गेलेले राम-लक्ष्मण आपल्या दोन्ही धनुष्यांवर बाण चढवून दिव्य अस्त्र सोडू लागले.
6.80.24
प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ।
तमस्त्रैः सूर्यसंकाशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६.८०.२४ ॥
बाणांच्या जाळ्याने आकाश झाकणारे ते महाबलवान दोघे सूर्यासारख्या तेजस्वी अस्त्रांनीही आणि बाणांनीही त्याला स्पर्श करू शकले नाहीत.
6.80.25
स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसा वृताः ॥ ६.८०.२५ ॥
त्याने धुराचा अंधार निर्माण करून आकाश झाकले; ते तेजस्वी धुक्याच्या अंधारात आच्छादलेल्या दिशांमध्ये लुप्त झाले.
6.80.26
नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ ६.८०.२६ ॥
त्याच्या धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार ऐकू आला नाही, चाकांचा व घोड्यांच्या टापांचा आवाजही नाही; फिरणाऱ्या त्याचे रूपही दिसले नाही.
6.80.27
घनान्धकारे तिमिरे शिलावर्षमिवाद्भुतम्।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६.८०.२७ ॥
दाट अंधारात, जणू अद्भुत दगडांचा पाऊस पडावा तसा, त्या महाबाहूने नाराच बाणांचा वर्षाव केला.
6.80.28
स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम्।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६.८०.२८ ॥
संतप्त झालेल्या रावणीने युद्धात सूर्यासारख्या, वरप्राप्त बाणांनी रामाच्या सर्व अवयवांमध्ये तीव्रपणे भोसकले.
6.80.29
तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ।
हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान् ॥ ६.८०.२९ ॥
नाराचांनी घायाळ होत असलेले ते दोन नरव्याघ्र, धारांनी भिजलेल्या दोन पर्वतांसारखे, सोनेरी पंखांचे तीक्ष्ण बाण सोडू लागले.
6.80.30
अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणिताप्लुताः ॥ ६.८०.३० ॥
आकाशात रावणीपर्यंत पोहोचून कंकपक्षांचे ते उडणारे बाण त्याला छेदून रक्ताने माखून भूमीवर पडले.
6.80.31
अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥ ६.८०.३१ ॥
अतिशय बाणवर्षावाने तेजस्वी झालेल्या त्या दोन नरोत्तमांनी पडणारे ते बाण अनेक भल्लांनी तोडून टाकले.
6.80.32
यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ्छितान्।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६.८०.३२ ॥
पडलेले तीक्ष्ण बाण त्या दोघांनी पाहिले, तेव्हा दशरथपुत्रांनी उत्तम अस्त्र सोडले.
6.80.33
रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथोऽपतत्।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६.८०.३३ ॥
पण रावणपुत्र अतिरथ रथातून सर्व दिशांकडे धावत गेला आणि शीघ्र अस्त्रे असलेल्या त्या दशरथपुत्रांना तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले.
6.80.34
तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६.८०.३४ ॥
त्याने अतिशय विद्ध झालेले ते दोन वीर दशरथपुत्र, सोनेरी पिसे असलेल्या घनदाट बाणांनी फुललेल्या दोन पळस वृक्षांसारखे दिसू लागले.
6.80.35
नास्य वेगगतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान्।
न चास्य विदितं किंचित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ६.८०.३५ ॥
त्याची गती कोणालाही कळली नाही, त्याचे रूप, धनुष्य किंवा बाण कोणालाही दिसले नाहीत; ढग दाटल्यावर सूर्य दिसत नाही तसे त्याच्याबद्दल काहीही कळले नाही.
6.80.36
तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ६.८०.३६ ॥
त्याच्या बाणांनी विद्ध आणि ठार झालेले वानर प्राणरहित झाले; तेथे शेकडोंनी ते धरणीवर पडले.
6.80.37
लक्ष्मणस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६.८०.३७ ॥
तेव्हा संतापलेला लक्ष्मण बंधूला म्हणाला — सर्व राक्षसांच्या वधासाठी मी ब्रह्मास्त्राचा प्रयोग करीन.
6.80.38
तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ६.८०.३८ ॥
तेव्हा राम शुभलक्षण लक्ष्मणाला म्हणाला — एकाच्या कारणास्तव पृथ्वीवरील सर्व राक्षसांना मारणे तुला योग्य नाही.
6.80.39
अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥ ६.८०.३९ ॥
जो युद्ध करत नाही, लपलेला आहे, हात जोडलेला आहे, शरणागत आहे, पळत आहे किंवा मत्त आहे — त्याला येथे मारणे तुला योग्य नाही.
6.80.40
तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामि महाभुज।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६.८०.४० ॥
पण हे महाबाहो, मी त्यालाच मारण्याचा प्रयत्न करीन; आपण दोघे विषारी सर्पांसारखी वेगवान अस्त्रे सोडू.
6.80.41
तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात्।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ६.८०.४१ ॥
हा मायावी, क्षुद्र राक्षस — ज्याचा रथ अदृश्य झाला आहे — त्याला वानर-सेनापती पाहताच बळाने मारतील.
6.80.42
यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभस्तलं वा।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६.८०.४२ ॥
हा पृथ्वीत आत शिरला, स्वर्गात, रसातलात किंवा आकाशातही गेला — अशा प्रकारे लपला तरी माझ्या अस्त्राने दग्ध होऊन प्राणहीन होऊन भूमीवर पडेल.
6.80.43
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६.८०.४३ ॥
असे अर्थपूर्ण शब्द बोलून, वानरश्रेष्ठांनी वेढलेले रघुवीर महात्मा राम, त्या क्रूर आणि निर्दयी कर्म करणाऱ्या राक्षसाच्या वधासाठी तेव्हा त्वरेने पाहू लागले.