বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.82.1
श्रुत्वा तु भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम्।
वीक्ष्यमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरा भृशम् ॥ ६.८२.१ ॥
ইন্দ্রের বজ্রের মতো ভয়ংকর গর্জন শুনে বানরেরা সব দিকে তাকাতে তাকাতে অত্যন্ত ভীত হয়ে পালিয়ে গেল।
6.82.2
तानुवाच ततः सर्वान् हनूमान् मारुतात्मजः।
विषण्णवदनान् दीनांस्त्रस्तान् विद्रवतः पृथक् ॥ ६.८२.२ ॥
তখন বায়ুপুত্র হনুমান মলিনমুখ, দীন, ত্রস্ত ও পৃথক পৃথকভাবে পালিয়ে যাওয়া সেই সকল বানরকে বললেন।
6.82.3
कस्माद् विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम् ॥ ६.८२.३ ॥
হে বানরগণ! মলিনমুখে কেন পালাচ্ছ? যুদ্ধের উৎসাহ ত্যাগ করে তোমাদের বীরত্ব কোথায় গেল?
6.82.4
पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे।
शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम् ॥ ६.८२.४ ॥
যুদ্ধে সামনে এগিয়ে যাওয়া আমাকে পেছন থেকে অনুসরণ করো। সম্ভ্রান্ত বংশের বীরদের পিছিয়ে যাওয়া শোভা পায় না।
6.82.5
एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता।
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ ६.८२.५ ॥
বুদ্ধিমান বায়ুপুত্র এভাবে বললে, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ ও প্রফুল্লচিত্ত বানরেরা পর্বতশৃঙ্গ ও বৃক্ষ তুলে নিল।
6.82.6
अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः।
परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे ॥ ६.८२.६ ॥
গর্জন করতে করতে বানরশ্রেষ্ঠেরা রাক্ষসদের উপর ঝাঁপিয়ে পড়ল; মহাযুদ্ধে হনুমানকে ঘিরে তাঁর অনুসরণ করল।
6.82.7
स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान् सर्वतो वृतः।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ ६.८२.७ ॥
শ্রেষ্ঠ বানরদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হনুমান, শিখাযুক্ত অগ্নির মতো শত্রুসেনাকে দগ্ধ করলেন।
6.82.8
स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः।
वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः ॥ ६.८२.८ ॥
বানরসেনায় পরিবেষ্টিত সেই মহাকপি রাক্ষসদের সংহার করলেন; তিনি কাল, অন্তক ও যমের সমান ছিলেন।
6.82.9
स तु शोकेन चाविष्टः कोपेन महता कपिः।
हनूमान् रावणिरथे महतीं पातयच्छिलाम् ॥ ६.८२.९ ॥
শোক ও মহা ক্রোধে আবিষ্ট সেই কপি হনুমান রাবণির রথের উপর এক বিশাল শিলা নিক্ষেপ করলেন।
6.82.10
तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा।
विधेयाश्वसमायुक्तः विदूरमपवाहितः ॥ ६.८२.१० ॥
সেই পতনশীল শিলা দেখামাত্র সারথির সঙ্গে সেই রথ, সুশিক্ষিত অশ্বযুক্ত হয়ে, বহুদূরে সরিয়ে নেওয়া হলো।
6.82.11
तमिन्द्रजितमप्राप्य रथस्थं सहसारथिम्।
विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिला व्यर्थमुद्यता ॥ ६.८२.११ ॥
রথে দাঁড়ানো ইন্দ্রজিৎ ও তার সারথির কাছে না পৌঁছে, সেই শিলা ব্যর্থভাবে উত্তোলিত হয়েছিল; তা পৃথিবী বিদীর্ণ করে প্রবেশ করল।
6.82.12
पतितायां शिलायां तु व्यथिता रक्षसां चमूः।
निपतन्त्या च शिलया राक्षसा मथिता भृशम् ॥ ६.८२.१२ ॥
শিলা পতিত হলে রাক্ষসসেনা ব্যথিত হলো; পতনশীল সেই শিলায় রাক্ষসরা অত্যন্ত চূর্ণিত হলো।
6.82.13
तमभ्यधावन् शतशो नदन्तः काननौकसः।
ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः ॥ ६.८२.१३ ॥
বনবাসী বানররা শত শত গর্জন করতে করতে তাঁর দিকে ছুটে গেল। সেই মহাকায় বানররা বৃক্ষ ও পর্বতশৃঙ্গ উত্তোলন করল।
6.82.14
क्षिपन्तीन्द्रजितं संख्ये वानरा भीमविक्रमाः।
वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः प्लवंगमाः ॥ ६.८२.१४ ॥
যুদ্ধে ভয়ংকর পরাক্রমী বানররা ইন্দ্রজিতের উপর বৃক্ষ ও শিলার মহাবর্ষণ নিক্ষেপ করল।
6.82.15
शत्रूणां कदनं चक्रुर्नेदुश्च विविधैः स्वनैः।
वानरैस्तैर्महाभीमैर्घोररूपा निशाचराः ॥ ६.८२.१५ ॥
বানররা শত্রুদের সংহার করল এবং নানা ধ্বনিতে গর্জন করল। সেই মহাভয়ংকর বানরদের দ্বারা ভয়ংকররূপী নিশাচররা নিপীড়িত হল।
6.82.16
वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यचेष्टन्त रणक्षितौ।
स सैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित् ॥ ६.८२.१६ ॥
বানরদের বীর্যে বৃক্ষাঘাতে আহত হয়ে রাক্ষসরা রণভূমিতে ছটফট করল। তখন বানরপীড়িত নিজ সেনাদল দেখে ইন্দ্রজিৎ...
6.82.17
प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ।
स शरौघानवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः ॥ ६.८२.१७ ॥
অস্ত্র ধারণ করে ক্রুদ্ধ হয়ে সে শত্রুদের সামনে গেল। নিজের সেনাদলে পরিবৃত হয়ে শরের ধারা নিক্ষেপ করতে করতে সে অগ্রসর হল।
6.82.18
जघान कपिशार्दूलान् सुबहून् दृढविक्रमः।
शूलैरशनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः ॥ ६.८२.१८ ॥
দৃঢ় পরাক্রমী সে শূল, বজ্র, খড়্গ, পট্টিশ, শূল ও মুদ্গর দিয়ে বহু শ্রেষ্ঠ বানরকে বধ করল।
6.82.19
ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे।
सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिश्च महाबलः ॥ ६.८२.१९ ॥
যুদ্ধে বানররা তার অনুচরদের সুন্দর কাণ্ড ও শাখাযুক্ত বৃক্ষ, পর্বতশৃঙ্গ ও শিলা দিয়ে আঘাত করল; সেই মহাবলও তাই করল।
6.82.20
हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम्।
संनिवार्य परानीकमब्रवीत् तान् वनौकसः ॥ ६.८२.२० ॥
হনুমান ভীষণকর্মা রাক্ষসদের সংহার করলেন; শত্রুসেনাকে ঠেকিয়ে সেই বনবাসী বানরদের বললেন।
6.82.21
हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम्।
त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो रामप्रियचिकीर्षवः ॥ ६.८२.२१ ॥
হনুমান বললেন: ফিরে যাও! আমাদের এই বল এই কাজ সাধনে যথেষ্ট নয়; প্রাণ ত্যাগ করেও রামের প্রিয়কাজ করতে আমরা চেষ্টা করছি।
6.82.22
यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा।
इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च ॥ ६.८२.२२ ॥
যার জন্য আমরা যুদ্ধ করছি, সেই জনককন্যা নিহত হয়েছেন। এই কথা রাম ও সুগ্রীবকেও জানাতে হবে।
6.82.23
तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम्।
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान् ॥ ६.८२.२३ ॥
তারা দুজন যা স্থির করবেন, আমরা তাই করব—এ কথা বলে বানরশ্রেষ্ঠ সব বানরকে নিবৃত্ত করলেন।
6.82.24
शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः संन्यवर्तत।
ततः प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः ॥ ६.८२.२४ ॥
ধীরে ধীরে, নির্ভয়ে, সসৈন্যে সে ফিরে গেল। তখন রাঘব (রাম) যেখানে ছিলেন সেদিকে হনুমানকে যেতে দেখে—
6.82.25
स होतुकामो दुष्टात्मा गतश्चैत्यं निकुम्भिलाम्।
निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहवेन्द्रजित् ॥ ६.८२.२५ ॥
দুষ্টচিত্ত সে হোমের ইচ্ছায় নিকুম্ভিলা নামক চৈত্যে গেল; নিকুম্ভিলায় অধিষ্ঠিত হয়ে ইন্দ্রজিৎ অগ্নিতে আহুতি দিল।
6.82.26
यज्ञभूम्यां ततो गत्वा पावकस्तेन रक्षसा।
हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक् तदा ॥ ६.८२.२६ ॥
তারপর যজ্ঞভূমিতে গিয়ে সেই রাক্ষসের দ্বারা আহূত অগ্নি, হোম ও রক্তভোজী হয়ে তখন প্রজ্বলিত হল।
6.82.27
सार्चिःपिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः।
संध्यागत इवादित्यः सुतीव्रोऽग्निः समुत्थितः ॥ ६.८२.२७ ॥
শিখায় আবৃত, হোম ও রক্তে তৃপ্ত সেই অগ্নি দৃষ্টিগোচর হল; সন্ধ্যায় উদিত সূর্যের মতো অতি প্রচণ্ড অগ্নি উত্থিত হল।
6.82.28
अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु
जुहाव हव्यं विधिना विधानवित्।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते
महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ ६.८२.२८ ॥
তারপর বিধি-জ্ঞানী ইন্দ্রজিৎ রাক্ষসদের কল্যাণের জন্য বিধিমতো হব্য আহুতি দিল; তা দেখে নীতি-অনীতি জানা সেই রাক্ষসরা বৃহৎ সমাবেশে দূরে দাঁড়িয়ে রইল।