વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 6.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.83.1
राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्।
श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६.८३.१ ॥
રાક્ષસોના વનવાસી સૈન્યનો એ વિશાળ યુદ્ધઘોષ સાંભળીને રાઘવે જામ્બવાનને કહ્યું.
6.83.2
सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम्।
श्रूयते च यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ॥ ६.८३.२ ॥
હે સૌમ્ય! હનુમાને ચોક્કસ અત્યંત કઠિન કાર્ય કર્યું છે, કારણ કે શસ્ત્રોનો ભયંકર અને મહાન અવાજ સંભળાય છે.
6.83.3
तद् गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः।
क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥ ६.८३.३ ॥
તેથી જાઓ, હે ઋક્ષપતિ! તમારા સૈન્યથી ઘેરાઈને, યુદ્ધ કરતા એ શ્રેષ્ઠ વાનરની તરત સહાય કરો.
6.83.4
ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः।
आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनूमान् यत्र वानरः ॥ ६.८३.४ ॥
ઋક્ષરાજે 'એમ જ થાઓ' કહીને, પોતાના સૈન્યથી ઘેરાઈને પશ્ચિમ દ્વાર તરફ ગમન કર્યું, જ્યાં એ વાનર હનુમાન હતા.
6.83.5
अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिस्तदा।
वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ॥ ६.८३.५ ॥
ત્યારે ઋક્ષપતિએ યુદ્ધ કરીને હાંફતા વાનરોથી ઘેરાઈને આવતા હનુમાનને જોયા.
6.83.6
दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्।
नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥ ६.८३.६ ॥
માર્ગમાં ઋક્ષસૈન્યને આગળ વધતું જોઈને, નીલ મેઘ જેવો ભયંકર હનુમાન તેને રોકીને પાછો વળ્યો.
6.83.7
स तेन सह सैन्येन संनिकर्षं महायशाः।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.८३.७ ॥
મહાયશસ્વી તે તે સેના સાથે નજીક આવીને ઝડપથી રામ પાસે પહોંચ્યા અને દુઃખી થઈને આ વચન બોલ્યા.
6.83.8
समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद् रावणात्मजः ॥ ६.८३.८ ॥
યુદ્ધમાં અમે લડતા હતા ત્યારે, જોતા હતા ત્યારે, રાવણના પુત્ર ઇન્દ્રજિતે રડતી સીતાને મારી નાખી.
6.83.9
उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ॥ ६.८३.९ ॥
હે શત્રુદમન, તેને જોઈને મારું મન વ્યાકુળ અને ખિન્ન થયું; તેથી આ વૃત્તાંત તમને જણાવવા હું આવ્યો છું.
6.83.10
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६.८३.१० ॥
તેના તે વચન સાંભળીને શોકથી મૂર્છિત થયેલા રાઘવ ત્યારે મૂળ કપાયેલા વૃક્ષની જેમ ભૂમિ પર પડી ગયા.
6.83.11
तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम्।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥ ६.८३.११ ॥
ભૂમિ પર પડેલા દેવસમાન રાઘવને જોઈને શ્રેષ્ઠ વાનરો ચારે તરફથી કૂદીને તેમની તરફ દોડી ગયા.
6.83.12
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः।
प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम् ॥ ६.८३.१२ ॥
કમળ અને નીલકમળની સુગંધવાળા જળથી તેમણે તેમને છાંટ્યું; અચાનક ઊઠેલા, બાળતા, અસહ્ય અગ્નિ જેવા તેમને.
6.83.13
तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम् ॥ ६.८३.१३ ॥
ત્યારે લક્ષ્મણે અત્યંત દુઃખી થઈ બન્ને બાહુઓથી તેમને આલિંગન આપ્યું અને વ્યાકુળ રામને હેતુસહિત વચન કહ્યાં.
6.83.14
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥ ६.८३.१४ ॥
હે આર્ય, શુભ માર્ગ પર સ્થિત અને ઇન્દ્રિયજયી એવા તમને અનર્થોથી બચાવવા ધર્મ સમર્થ નથી; તે નિરર્થક છે.
6.83.15
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्।
यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ॥ ६.८३.१५ ॥
સ્થાવર અને જંગમ પ્રાણીઓનું દર્શન જેમ થાય છે, તેમ ધર્મ દેખાતો નથી; તેથી ધર્મ નથી એવો મારો મત છે.
6.83.16
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ ६.८३.१६ ॥
સ્થાવર અને જંગમ જેમ સ્પષ્ટ છે, તેમ આ અર્થ નથી; તમારા જેવો નાશ પામતો નથી.
6.83.17
यद्यधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत्।
भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६.८३.१७ ॥
અધર્મ હોત તો રાવણ નરકમાં જાત; ધર્મયુક્ત તમને આપત્તિ ન આવવી જોઈતી હતી.
6.83.18
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं चागते त्वयि।
धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ ॥ ६.८३.१८ ॥
તેને આપત્તિ ન હોવી અને તમારા પર આપત્તિ આવવી, એથી ધર્મ અને અધર્મ પરસ્પરવિરોધી છે.
6.83.19
धर्मेणोपलभेद् धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः।
यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ॥ ६.८३.१९ ॥
ધર્મથી ધર્મ અને અધર્મથી અધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે. જેઓ અધર્મ સાથે જોડાય છે, તેમનામાં અધર્મ સ્થિર રહે છે.
6.83.20
न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः।
धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत् ॥ ६.८३.२० ॥
અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા લોકો પણ ધર્મથી અલગ થતા નથી. ધર્મનું આચરણ કરનારને ધર્મનું ફળ મળે છે.
6.83.21
यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ॥ ६.८३.२१ ॥
જેમનામાં અધર્મ સ્થિર છે, તેમનું ધન વધે છે; ધર્મશીલ લોકો દુઃખ ભોગવે છે. તેથી આ બંને નિરર્થક છે.
6.83.22
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥ ६.८३.२२ ॥
હે રાઘવ, જો પાપકર્મી લોકો અધર્મથી મારાય છે, તો વધકર્મથી હણાયેલો અધર્મ મર્યા પછી કોને મારશે?
6.83.23
अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम्।
विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥ ६.८३.२३ ॥
અથવા વિહિત કર્મથી આ હણાય છે અને બીજાને હણે છે. એ વિધિ તેને જ લાગે છે; તે પાપકર્મથી લપાતો નથી.
6.83.24
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण ॥ ६.८३.२४ ॥
ન દેખાતા ઉપાયથી, છૂપી રીતે, દુષ્ટ અને સજ્જન દ્વારા, ધર્મથી શત્રુને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય? હે શત્રુકર્ષણ!
6.83.25
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किंचन।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् तन्नोपपद्यते ॥ ६.८३.२५ ॥
હે સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ, જો સત્ય હોય અને તારામાં અસત્ય કંઈ ન હોય, તો તેં આવું જે કર્યું છે તે યોગ્ય નથી.
6.83.26
अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥ ६.८३.२६ ॥
અથવા, દુર્બળ અને ક્લીબ માટે બળ જ ધર્મને અનુસરે છે. જે દુર્બળ છે અને જેની મર્યાદા છીનવાઈ ગઈ છે, તેની સેવા ન કરવી, એવો મારો મત છે.
6.83.27
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ ६.८३.२७ ॥
જો ધર્મ બળનો ગૌણ ગુણ હોય અને તે પરાક્રમથી સિદ્ધ થતો હોય, તો ધર્મનો ત્યાગ કરીને ધર્મમાં જેમ વર્તે છે તેમ બળમાં વર્ત.
6.83.28
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप।
अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना ॥ ६.८३.२८ ॥
જો સત્યવચન જ ધર્મ હોય, તો હે શત્રુઓને તપાવનાર, અસત્યનો ત્યાગ ન કરવાથી શું તું બંધાયેલો નથી? તારા વિના કોણ?
6.83.29
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ॥ ६.८३.२९ ॥
ધર્મ હો કે અધર્મ, હે જીવ, હે શત્રુઓને તપાવનાર, વજ્રધારી શતક્રતુ ઇન્દ્રે શું એક મુનિને મારીને યજ્ઞ નહોતો કર્યો?
6.83.30
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव।
सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ ६.८३.३० ॥
અધર્મનો આશ્રય લીધેલો ધર્મ વિનાશ કરે છે, હે રાઘવ. હે કાકુત્સ્થ, મનુષ્ય આ બધું પોતાની ઇચ્છા મુજબ કરે છે.
6.83.31
मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ॥ ६.८३.३१ ॥
હે તાત, મારો મત એ છે કે આ જ ધર્મ છે. હે રાઘવ, ત્યારે રાજ્ય છોડતી વખતે તેં ધર્મનું મૂળ જ કાપી નાખ્યું.
6.83.32
अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ ६.८३.३२ ॥
સંપત્તિ વધે ત્યારે અને એકમાંથી બીજું ઉત્પન્ન થાય ત્યારે, પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે તેમ બધાં કર્મો આગળ વધે છે.
6.83.33
अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ६.८३.३३ ॥
ધનથી વંચિત, અલ્પબુદ્ધિ પુરુષનાં બધાં કર્મો ઉનાળામાં નાની નદીઓ સુકાઈ જાય તેમ તૂટી જાય છે.
6.83.34
सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः।
पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते ॥ ६.८३.३४ ॥
તે ધનનો ત્યાગ કરીને સુખની ઇચ્છા કરે છે; સુખમાં ઉછરેલો તે પાપ આચરવા લાગે છે. ત્યારે દોષ પ્રવર્તે છે.
6.83.35
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ ६.८३.३५ ॥
જેની પાસે ધન છે તેને મિત્રો છે; જેની પાસે ધન છે તેને સ્વજનો છે. જેની પાસે ધન છે તે જ જગતમાં પુરુષ છે; જેની પાસે ધન છે તે જ પંડિત છે.
6.83.36
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः ॥ ६.८३.३६ ॥
જેની પાસે ધન છે તે જ પરાક્રમી છે; જેની પાસે ધન છે તે જ બુદ્ધિમાન છે. જેની પાસે ધન છે તે જ મહાભાગ્યશાળી છે; જેની પાસે ધન છે તે જ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
6.83.37
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया।
राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ॥ ६.८३.३७ ॥
હે ધીર, રાજ્યનો ત્યાગ કરતાં તેં જે નિશ્ચય કર્યો, તેમાં ધનત્યાગના આ દોષો મેં પહેલેથી કહ્યા હતા.
6.83.38
यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥ ६.८३.३८ ॥
જેની પાસે ધન છે, તેને ધર્મ, કામ, અર્થ બધું શુભ થાય છે; નિર્ધન અને ધનની ઇચ્છાવાળાથી ગમે તેટલો વિચાર કરે તો પણ કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી.
6.83.39
हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ ६.८३.३९ ॥
હે નરાધિપ, હર્ષ, કામ, દર્પ, ધર્મ, ક્રોધ, શમ અને દમ — આ બધું ધનથી જ પ્રવર્તે છે.
6.83.40
येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥ ६.८३.४० ॥
ધર્મનું આચરણ કરનારાઓના કારણે આ લોક નાશ પામે છે, તેમનું ધન તારામાં દેખાતું નથી; દુર્દિનમાં ગ્રહો ન દેખાય તેમ.
6.83.41
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते।
रक्षसापहृता भार्या प्राणौः प्रियतरा तव ॥ ६.८३.४१ ॥
હે વીર, પિતાના વચનમાં સ્થિર રહીને તું વનમાં ગયો; ત્યારે રાક્ષસે તારી પત્નીનું હરણ કર્યું, જે તને પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય હતી.
6.83.42
तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ॥ ६.८३.४२ ॥
તેથી હે વીર, ઇન્દ્રજિતે કરેલું આ મોટું દુઃખ આજે હું મારા કર્મથી દૂર કરીશ; તેથી હે રાઘવ, ઊઠો.
6.83.43
उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो धृतव्रत।
किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ६.८३.४३ ॥
ઊઠો, નરશ્રેષ્ઠ, દીર્ઘબાહુ, દૃઢવ્રત! તમે તમારા મહાત્મ સ્વરૂપને કેમ ઓળખતા નથી?
6.83.44
अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं
जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः।
सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां
भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ॥ ६.८३.४४ ॥
હે નિર્દોષ! તમારા પ્રિય માટે, જનકપુત્રીનો વધ જોઈને ક્રોધિત થયેલો હું, રથ, હાથી, ઘોડા અને રાક્ષસરાજો સહિત લંકાને બાણોથી સંપૂર્ણ ધરાશાયી કરીશ.