वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.83.1
राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्।
श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ॥ ६.८३.१ ॥
राक्षसांच्या वनवासी सैन्याचा तो विशाल युद्धघोष ऐकून राघवाने जाम्बवानास म्हटले.
6.83.2
सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम्।
श्रूयते च यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ॥ ६.८३.२ ॥
हे सौम्या! हनुमानाने निश्चितच अत्यंत कठीण कार्य केले आहे, कारण शस्त्रांचा भयंकर आणि महान आवाज ऐकू येत आहे.
6.83.3
तद् गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः।
क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ॥ ६.८३.३ ॥
म्हणून जा, हे ऋक्षपते! आपल्या सैन्याने वेढलेला असताना, युद्ध करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ वानराला लवकर साहाय्य कर.
6.83.4
ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः।
आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनूमान् यत्र वानरः ॥ ६.८३.४ ॥
ऋक्षराजाने 'तसेच होवो' असे म्हणून आपल्या सैन्याने वेढलेला होऊन पश्चिम द्वाराकडे गेला, जेथे तो वानर हनुमान होता.
6.83.5
अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिस्तदा।
वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ॥ ६.८३.५ ॥
तेव्हा ऋक्षपतीने युद्ध करून धापा टाकणाऱ्या वानरांनी वेढलेल्या येणाऱ्या हनुमानाला पाहिले.
6.83.6
दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्।
नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत ॥ ६.८३.६ ॥
वाटेत ऋक्षसैन्य पुढे सरसावलेले पाहून नीलमेघासारखा भयंकर हनुमान त्यांना अडवून परतला.
6.83.7
स तेन सह सैन्येन संनिकर्षं महायशाः।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६.८३.७ ॥
महायशस्वी तो त्या सेनेसह जवळ येऊन लवकर रामाजवळ पोहोचला आणि दुःखी होऊन हे वचन बोलला.
6.83.8
समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद् रावणात्मजः ॥ ६.८३.८ ॥
युद्धात आम्ही लढत असताना, पाहत असताना, रावणाचा पुत्र इंद्रजित याने रडत असलेल्या सीतेला ठार मारले.
6.83.9
उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ॥ ६.८३.९ ॥
हे शत्रुदमना, तिला पाहून माझे मन गोंधळले आणि मी खिन्न झालो; म्हणून हा वृत्तांत तुम्हाला कळवण्यासाठी मी आलो आहे.
6.83.10
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६.८३.१० ॥
त्याचे ते वचन ऐकून शोकाने मूर्च्छित झालेला राघव तेव्हा मुळे तुटलेल्या वृक्षासारखा भूमीवर कोसळला.
6.83.11
तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम्।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ॥ ६.८३.११ ॥
जमिनीवर पडलेल्या देवासमान राघवाला पाहून श्रेष्ठ वानर चहूकडून उडी घेऊन त्याच्याकडे धावले.
6.83.12
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः।
प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम् ॥ ६.८३.१२ ॥
कमळ आणि नीलकमळांच्या सुगंधी पाण्याने त्यांनी त्याला शिंपडले; अचानक उठलेल्या, दाहक, असह्य अग्नीप्रमाणे उभा राहिलेल्या त्याला.
6.83.13
तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम् ॥ ६.८३.१३ ॥
तेव्हा लक्ष्मण अत्यंत दुःखी होऊन दोन्ही बाहूंनी त्याला आलिंगन देऊन, अस्वस्थ झालेल्या रामाला कारणांसह बोलला.
6.83.14
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ॥ ६.८३.१४ ॥
हे आर्या, शुभ मार्गावर स्थिर आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या तुम्हाला अनर्थांपासून वाचवण्यास धर्म समर्थ होत नाही; तो निरर्थक आहे.
6.83.15
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्।
यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ॥ ६.८३.१५ ॥
स्थावर आणि जंगम प्राण्यांचे जसे दर्शन होते, तसा धर्म दिसत नाही; म्हणून धर्म नाही असे माझे मत आहे.
6.83.16
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ॥ ६.८३.१६ ॥
स्थावर आणि जंगम जसे स्पष्ट असतात, तसा हा अर्थ नाही; तुमच्यासारखा माणूस नाश पावत नाही.
6.83.17
यद्यधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत्।
भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात् ॥ ६.८३.१७ ॥
अधर्म असता तर रावण नरकात गेला असता; धर्मयुक्त तुम्हाला संकट येऊ नये होते.
6.83.18
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं चागते त्वयि।
धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ ॥ ६.८३.१८ ॥
त्याला संकट नसणे आणि तुमच्यावर संकट येणे यावरून धर्म व अधर्म परस्परविरोधी आहेत.
6.83.19
धर्मेणोपलभेद् धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः।
यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ॥ ६.८३.१९ ॥
धर्माने धर्म प्राप्त होतो आणि अधर्माने अधर्म प्राप्त होतो. जे अधर्माशी जोडले जातात, त्यांच्यात अधर्म प्रतिष्ठित असतो.
6.83.20
न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः।
धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत् ॥ ६.८३.२० ॥
अधर्मात रुची असणारे लोकही धर्मापासून दूर होत नाहीत. धर्माचे आचरण करणाऱ्यांना धर्माचे फळ मिळते.
6.83.21
यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ॥ ६.८३.२१ ॥
ज्यांच्यात अधर्म प्रतिष्ठित असतो, त्यांची संपत्ती वाढते, आणि धर्मशील लोक दुःख भोगतात. म्हणून हे दोन्ही निरर्थक आहेत.
6.83.22
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव।
वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति ॥ ६.८३.२२ ॥
हे राघवा, पापकर्मी लोक अधर्माने मारले गेले, तर वधकर्माने मारला गेलेला अधर्म मेल्यावर कोणाला मारणार?
6.83.23
अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम्।
विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ॥ ६.८३.२३ ॥
किंवा विहित कर्माने हा मारला जातो आणि दुसऱ्याला मारतो. ती विधी त्यालाच चिकटते; तो पापकर्माने चिकटत नाही.
6.83.24
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण ॥ ६.८३.२४ ॥
न दिसणाऱ्या उपायाने, गुप्तपणे, दुष्टाने आणि सज्जनाने, धर्माने शत्रूला कसे मिळवता येईल? हे शत्रुकर्षणा!
6.83.25
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किंचन।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् तन्नोपपद्यते ॥ ६.८३.२५ ॥
हे सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ, जर सत्य असेल आणि तुझ्यात असत्य काहीच नसेल, तर तू असे जे केलेस ते योग्य ठरत नाही.
6.83.26
अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ॥ ६.८३.२६ ॥
किंवा, दुर्बल आणि क्लीब माणसासाठी बलच धर्माचे अनुसरण करते. जो दुर्बल आहे आणि ज्याची मर्यादा हरवली आहे, त्याची सेवा करू नये, असे माझे मत आहे.
6.83.27
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ॥ ६.८३.२७ ॥
जर धर्म हा बलाचा गौण गुण असेल आणि तो पराक्रमाने सिद्ध होत असेल, तर धर्माचा त्याग करून धर्मात जसे वागतोस तसेच बलात वागावे.
6.83.28
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप।
अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना ॥ ६.८३.२८ ॥
सत्यवचन हाच धर्म असेल, तर हे शत्रूंना तापविणाऱ्या, तू असत्याचा त्याग न केल्याने तुला तोच बांधून ठेवत नाही काय? तुझ्याविना कोण?
6.83.29
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ॥ ६.८३.२९ ॥
धर्म असो वा अधर्म, हे प्राण्या, हे शत्रूंना तापविणाऱ्या, वज्रधारी शतक्रतू इंद्राने एका मुनीला मारून यज्ञ केला नाही काय?
6.83.30
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव।
सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ॥ ६.८३.३० ॥
अधर्माचा आश्रय घेतलेला धर्म विनाश घडवतो, हे राघवा. हे काकुत्स्था, माणूस हे सर्व आपल्या इच्छेनुसार करतो.
6.83.31
मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ॥ ६.८३.३१ ॥
हे तात, माझे मत असे आहे की हाच धर्म आहे. हे राघवा, तेव्हा राज्याचा त्याग करताना तू धर्माचे मूळच तोडलेस.
6.83.32
अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ ६.८३.३२ ॥
संपत्ती वाढली आणि एकानंतर एक तिच्यापासून निर्माण झाली की, पर्वतांतून नद्या वाहाव्यात तसे सर्व कर्म पुढे चालतात.
6.83.33
अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः।
विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ६.८३.३३ ॥
संपत्तीपासून वंचित, अल्पबुद्धी माणसाची सर्व कर्मे उन्हाळ्यात लहान नद्या आटतात तशी खंडित होतात.
6.83.34
सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः।
पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते ॥ ६.८३.३४ ॥
तो धनाचा त्याग करून सुखाची इच्छा करतो; सुखात वाढलेला तो पाप करू लागतो. तेव्हा दोष निर्माण होतो.
6.83.35
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ ६.८३.३५ ॥
ज्याच्याकडे संपत्ती आहे त्याला मित्र आहेत; ज्याच्याकडे संपत्ती आहे त्याला बांधव आहेत. ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तोच जगात पुरुष; ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तोच पंडित.
6.83.36
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः ॥ ६.८३.३६ ॥
ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तोच पराक्रमी; ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तोच बुद्धिमान. ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तो महाभाग्यवान; ज्याच्याकडे संपत्ती आहे तो गुणांनी श्रेष्ठ.
6.83.37
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया।
राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ॥ ६.८३.३७ ॥
हे धीरा, राज्याचा त्याग करताना तू जो निश्चय केलास, त्यातील धनत्यागाचे हे दोष मी आधीच सांगितले होते.
6.83.38
यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ॥ ६.८३.३८ ॥
ज्याच्याकडे धन आहे त्याला धर्म, काम, अर्थ सर्व शुभ असते; निर्धन आणि धनाची इच्छा करणाऱ्याला कितीही विचार केला तरी प्रयोजन साधत नाही.
6.83.39
हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ ६.८३.३९ ॥
हे नराधिपा, हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम आणि दम — हे सर्व धनापासूनच उत्पन्न होतात.
6.83.40
येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्।
तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ॥ ६.८३.४० ॥
धर्माचरण करणाऱ्यांच्या कारणाने हे जग नष्ट होत असता, त्यांचे धन तुझ्यात दिसत नाही — दुर्दिनी ग्रह दिसत नाहीत तसे.
6.83.41
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते।
रक्षसापहृता भार्या प्राणौः प्रियतरा तव ॥ ६.८३.४१ ॥
हे वीरा, वडिलांच्या वचनात स्थिर राहून तू वनात गेलास; तेव्हा राक्षसाने तुझी पत्नी हरण केली, जी तुला प्राणांहूनही प्रिय होती.
6.83.42
तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ॥ ६.८३.४२ ॥
म्हणून हे वीरा, इंद्रजिताने केलेले हे मोठे दुःख आज मी माझ्या कर्माने दूर करीन; म्हणून हे राघवा, उठ.
6.83.43
उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो धृतव्रत।
किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ॥ ६.८३.४३ ॥
उठा, नरश्रेष्ठा, दीर्घबाहो, दृढव्रता! तुम्ही आपल्या महात्म्याला का ओळखत नाही?
6.83.44
अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं
जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः।
सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां
भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ॥ ६.८३.४४ ॥
हे निर्दोषा! तुमच्या प्रियासाठी, जनकसुतेचा वध पाहून संतापलेला मी, रथ, हत्ती, घोड्यांसह आणि राक्षसराजांसह लंकेला बाणांनी पूर्णपणे धराशायी करीन.