वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.85.1
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः।
नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन रक्षसा ॥ ६.८५.१ ॥
उसके उस वचन को सुनकर शोक से व्याकुल राघव राक्षस द्वारा कही गई बात को स्पष्ट रूप से ग्रहण नहीं कर पाए।
6.85.2
ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः।
विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ ॥ ६.८५.२ ॥
तब धैर्य धारण करके शत्रु-नगरों को जीतने वाले राम ने वानरों के सामने बैठे विभीषण से कहा।
6.85.3
नैर्ऋताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण।
भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६.८५.३ ॥
हे राक्षसराज विभीषण, तुमने जो कहा था, वह मैं फिर से सुनना चाहता हूँ; जो तुम्हारे मन में कहने योग्य है, वह बताओ।
6.85.4
राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः।
यत् तत् पुनरिदं वाक्यं बभाषेऽथ विभीषणः ॥ ६.८५.४ ॥
राघव के वचन सुनकर वचन-कुशल विभीषण ने फिर यह बात कही।
6.85.5
यथाऽऽज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम्।
तत् तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ॥ ६.८५.५ ॥
हे महाबाहु, जैसा आपने आज्ञा दी थी, वैसे ही सेना की व्यूह-रचना की गई है; हे वीर, आपके वचन के तुरंत बाद वह कार्य पूरा किया गया है।
6.85.6
तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः।
विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः ॥ ६.८५.६ ॥
वे सभी सेना-टुकड़ियाँ चारों ओर विभक्त कर दी गई हैं, और यूथपति भी न्यायानुसार भाग-भाग में नियुक्त किए गए हैं।
6.85.7
भूयस्तु मम विज्ञाप्यं तच्छृणुष्व महाप्रभो।
त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम् ॥ ६.८५.७ ॥
हे महाप्रभु, मेरी एक और बात सुनिए। आप अकारण ही संतप्त हैं, और उसी से हम सबके हृदय भी संतप्त हैं।
6.85.8
त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम्।
यदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धिनी ॥ ६.८५.८ ॥
हे राजन्, इस मिथ्या संताप से आए इस शोक को त्याग दीजिए। यदि यह चिंता त्याग दी जाए, तो यह शत्रुओं का हर्ष बढ़ाने वाली नहीं रहेगी।
6.85.9
उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम्।
प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्याश्च निशाचराः ॥ ६.८५.९ ॥
हे वीर, प्रयत्न कीजिए और हर्ष का आश्रय लीजिए। यदि सीता आपको प्राप्त करनी है, तो निशाचरों का वध भी करना है।
6.85.10
रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः।
साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः ॥ ६.८५.१० ॥
हे रघुनंदन, मैं जो हितकर बात कहूँगा उसे सुनिए। यह उत्तम होगा कि सौमित्र विशाल सेना के साथ जाएँ।
6.85.11
निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं हन्तुं रावणिमाहवे।
धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः ॥ ६.८५.११ ॥
निकुम्भिला में पहुँचकर युद्ध में रावणि को मारने के लिए, धनुष-मंडल से छूटे हुए, सर्पों के विष के समान (बाणों से)।
6.85.12
शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः।
तेन वीरेण तपसा वरदानात् स्वयंभुवः।
अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरङ्गमाः ॥ ६.८५.१२ ॥
वह महाधनुर्धर, युद्धविजयी रावणि (इंद्रजित) बाणों से मारने योग्य है। उस वीर ने अपनी तपस्या और स्वयंभू ब्रह्मा के वरदान से ब्रह्मशिर अस्त्र और इच्छानुसार चलने वाले घोड़े प्राप्त किए हैं।
6.85.13
स एष किल सैन्येन प्राप्तः किल निकुम्भिलाम्।
यद्युत्तिष्ठेत् कृतं कर्म हतान् सर्वांश्च विद्धि नः ॥ ६.८५.१३ ॥
वह निश्चय ही सेना के साथ निकुम्भिला पहुँच गया है। यदि वह उठ खड़ा हो और अपना कार्य पूरा कर ले, तो जान लीजिए कि हम सब मारे गए।
6.85.14
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमकृताग्निं च यो रिपुः।
त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः ॥ ६.८५.१४ ॥
जो शत्रु निकुम्भिला पहुँचकर भी अग्निहोम किए बिना आपको आततायी रूप में मार डाले, हे इन्द्र के शत्रु, वही आपका वध होगा।
6.85.15
वरो दत्तो महाबाहो सर्वलोकेश्वरेण वै।
इत्येवं विहितो राजन् वधस्तस्यैष धीमतः ॥ ६.८५.१५ ॥
हे महाबाहु, सर्वलोकेश्वर ने उसे वरदान दिया है। हे राजन्, इस प्रकार ही उस बुद्धिमान का वध विहित हुआ है।
6.85.16
वधायेन्द्रजितो राम संदिशस्व महाबलम्।
हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृद्गणम् ॥ ६.८५.१६ ॥
हे राम, इन्द्रजित के वध के लिए उस महाबली को (सेना को) आदेश दीजिए। उसके मारे जाने पर रावण को उसके मित्रगणों सहित मरा हुआ जानिए।
6.85.17
विभीषणवचः श्रुत्वा रामो वाक्यमथाब्रवीत्।
जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम ॥ ६.८५.१७ ॥
विभीषण के वचन सुनकर राम ने यह वाक्य कहा: हे सत्यपराक्रमी, मैं उस भयंकर की माया को जानता हूँ।
6.85.18
स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः।
करोत्यसंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणानपि ॥ ६.८५.१८ ॥
वह ब्रह्मास्त्र का ज्ञाता, प्रज्ञावान, महामायावी और महाबली है। युद्ध में वह देवताओं को, वरुण सहित, भी संज्ञाहीन कर देता है।
6.85.19
तस्यान्तरिक्षे चरतः सरथस्य महायशः।
न गतिर्ज्ञायते वीर सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ६.८५.१९ ॥
आकाश में रथ सहित विचरते उस महायशस्वी की गति नहीं जानी जाती, हे वीर, जैसे बादलों की बाढ़ में सूर्य की गति नहीं दिखती।
6.85.20
राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः।
लक्ष्मणं कीर्तिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.८५.२० ॥
राघव ने शत्रु की माया-शक्ति को दुरात्मा का जानकर कीर्तिमान लक्ष्मण से यह वचन कहा।
6.85.21
यद् वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः।
हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सह लक्ष्मण ॥ ६.८५.२१ ॥
हे लक्ष्मण, वानरराज का जो बल है, उस संपूर्ण सेना से घिरे हुए, हनुमान प्रमुख यूथपतियों के साथ।
6.85.22
जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः।
जहि तं राक्षससुतं मायाबलसमन्वितम् ॥ ६.८५.२२ ॥
ऋक्षपति जाम्बवान सहित सेना से घिरे हुए, उस माया-बल से युक्त राक्षस-पुत्र का वध करो।
6.85.23
अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः।
अभिज्ञस्तस्य मायानां पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ॥ ६.८५.२३ ॥
यह महात्मा रजनीचर अपने मंत्रियों सहित तुम्हारा पीछा करेगा, वह उसकी मायाओं को जानने वाला है।
6.85.24
राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठमन्यद् भीमपराक्रमः ॥ ६.८५.२४ ॥
राघव का वचन सुनकर विभीषण सहित भीम-पराक्रमी लक्ष्मण ने एक और श्रेष्ठ धनुष उठाया।
6.85.25
संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत्।
रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत् ॥ ६.८५.२५ ॥
कवच पहने, तलवार और बाण धारण किए, बाएँ हाथ में धनुष लिए, राम के चरण छूकर हर्षित सौमित्रि (लक्ष्मण) ने कहा।
6.85.26
अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शरा निर्भिद्य रावणिम्।
लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव ॥ ६.८५.२६ ॥
आज मेरे धनुष से छूटे बाण रावणि (इन्द्रजित) को बेधकर लंका पर इस प्रकार गिरेंगे जैसे हंस कमलों से भरे सरोवर पर उतरते हैं।
6.85.27
अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः।
विधमिष्यन्ति भित्त्वा तं महाचापगुणच्युताः ॥ ६.८५.२७ ॥
आज ही उस भयंकर के शरीर को मेरे बाण, महाधनुष की प्रत्यंचा से छूटकर, भेदकर चूर-चूर कर देंगे।
6.85.28
एवमुक्त्वा तु वचनं द्युतिमान् भ्रातुरग्रतः।
स रावणिवधाकांक्षी लक्ष्मणस्त्वरितं ययौ ॥ ६.८५.२८ ॥
इस प्रकार भाई के सामने वचन कहकर, तेजस्वी लक्ष्मण, रावणि के वध की इच्छा से, शीघ्र चल पड़े।
6.85.29
सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।
निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम् ॥ ६.८५.२९ ॥
उसने गुरु (बड़े भाई) के चरणों में प्रणाम किया, प्रदक्षिणा की, और रावणि द्वारा रक्षित चैत्य निकुम्भिला की ओर चल पड़ा।
6.85.30
विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्।
कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ ॥ ६.८५.३० ॥
विभीषण के साथ, प्रतापी राजकुमार, भाई द्वारा मंगल-स्वस्तिवाचन कराए जाने के बाद, लक्ष्मण शीघ्र चल पड़े।
6.85.31
वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान् बहुभिर्वृतः।
विभीषणश्च सामात्यो लक्ष्मणं त्वरितं ययौ ॥ ६.८५.३१ ॥
हनुमान् हज़ारों वानरों से घिरे हुए, और अपने मंत्रियों सहित विभीषण, शीघ्रता से लक्ष्मण के पास गए।
6.85.32
महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः।
ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम् ॥ ६.८५.३२ ॥
महान वानर-सेना से तीव्रता से घिरे हुए उन्होंने मार्ग पर खड़ी ऋक्षराज की सेना भी देखी।
6.85.33
स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद् व्यूहमाश्रितम् ॥ ६.८५.३३ ॥
लक्ष्मण, सुमित्रा के पुत्र और मित्रों के आनंद, दूर तक मार्ग तय करके, दूर से ही व्यूह में स्थित राक्षसराज की सेना को देखा।
6.85.34
स सम्प्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदमः।
तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः ॥ ६.८५.३४ ॥
धनुष हाथ में लिए वह शत्रुदमन रघुनंदन लक्ष्मण माया-योग तक पहुँचकर ब्रह्म-विधान के अनुसार विजय पाने के लिए खड़े रहे।
6.85.35
विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्।
अङ्गदेन च वीरेण तथानिलसुतेन च ॥ ६.८५.३५ ॥
विभीषण के साथ, प्रतापी राजकुमार, वीर अंगद के साथ, तथा वायुपुत्र हनुमान के साथ।
6.85.36
विविधममलशस्त्रभास्वरं तद्
ध्वजगहनं गहनं महारथैश्च।
प्रतिभयतममप्रमेयवेगं
तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश ॥ ६.८५.३६ ॥
विविध, निर्मल शस्त्रों से दीप्त, ध्वजाओं से घना और महारथियों से सघन, अत्यंत भयंकर, अपरिमित वेग वाला वह शत्रुओं का बल, अंधकार के समान प्रविष्ट हुआ।