वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.87.1
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः।
धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ ६.८७.१ ॥
असे बोलून, आनंदित झालेला विभीषण धनुष्य हाती घेतलेल्या सौमित्रीला घेऊन त्वरेने निघाला.
6.87.2
अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद् वनम्।
अदर्शयत तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ६.८७.२ ॥
मग थोड्या अंतरावर जाऊन, त्या मोठ्या वनात प्रवेश करून विभीषणाने लक्ष्मणाला ते कर्म दाखवले.
6.87.3
नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्।
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ६.८७.३ ॥
नीळ्या मेघासारखा, पाहण्यास भयंकर असा वटवृक्ष, तेजस्वी रावणाच्या भावाने लक्ष्मणाला सांगितला.
6.87.4
इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः।
उपहृत्य ततः पश्चात् संग्राममभिवर्तते ॥ ६.८७.४ ॥
येथे भूतांना बळी अर्पण करून, बलवान रावणपुत्र त्यानंतर युद्धाकडे वळतो.
6.87.5
अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः।
निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ६.८७.५ ॥
तेव्हा तो राक्षस सर्व प्राण्यांना अदृश्य होतो; युद्धात शत्रूंना मारतो आणि उत्तम बाणांनी त्यांना बांधतो.
6.87.6
तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्।
विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६.८७.६ ॥
अजून वटवृक्षात प्रवेश न केलेल्या त्या बलवान रावणपुत्राला, तेजस्वी बाणांनी रथ, घोडे आणि सारथ्यासह नष्ट करा.
6.87.7
तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥ ६.८७.७ ॥
असे म्हणून महातेजस्वी, मित्रांना आनंद देणारा सौमित्री तेथे स्थिर उभा राहिला आणि आपले अद्भुत धनुष्य ताणू लागला.
6.87.8
स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः।
इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ६.८७.८ ॥
अग्नीसारख्या रंगाच्या रथात बलवान रावणपुत्र इंद्रजित कवच घालून, तलवार घेऊन, ध्वजासह दिसला.
6.87.9
तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्।
समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ६.८७.९ ॥
महातेजस्वी अपराजित पौलस्त्याला म्हणाला: "युद्धात मी तुला आव्हान देतो; मला योग्य रीतीने युद्ध दे."
6.87.10
एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६.८७.१० ॥
असे म्हटल्यावर महातेजस्वी, मनस्वी रावणपुत्र तेथे विभीषणाला पाहून कठोर शब्द बोलला.
6.87.11
इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षात् भ्राता पितुर्मम।
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ६.८७.११ ॥
"येथे जन्मून वाढलेला तू माझ्या पित्याचा सख्खा भाऊ आहेस. हे राक्षसा! माझ्या पुत्रा(ला)विरुद्ध, माझा काका असून तू द्रोह कसा करतोस?"
6.87.12
न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते।
प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ ६.८७.१२ ॥
"हे दुर्बुद्धी! तुला नातेसंबंध नाही, सौहार्द नाही, कुळ-जात नाही, प्रमाण नाही, बंधुत्व नाही, धर्म नाही — हे धर्मदूषका!"
6.87.13
शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः।
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ ६.८७.१३ ॥
हे दुर्बुद्धी, तू दयेस पात्र आहेस आणि सज्जनांकडून निंदनीय आहेस, कारण आपल्या स्वजनांना सोडून तू परक्याची चाकरी स्वीकारलीस.
6.87.14
नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्।
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः ॥ ६.८७.१४ ॥
शिथिल बुद्धीने तू या मोठ्या अंतराला ओळखत नाहीस. कुठे स्वजनांसोबत राहणे आणि कुठे नीचाचा आश्रय!
6.87.15
गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा।
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ॥ ६.८७.१५ ॥
परजन गुणवान असला तरी, स्वजन निर्गुण असला तरी — निर्गुण स्वजनच श्रेष्ठ आहे; जो परका तो परकाच.
6.87.16
यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते।
स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैरेव हन्यते ॥ ६.८७.१६ ॥
जो आपला पक्ष सोडून परपक्षाची सेवा करतो, तो स्वपक्षाचा नाश झाल्यावर पुढे त्यांच्याच हातून मारला जातो.
6.87.17
निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर।
स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज ॥ ६.८७.१७ ॥
हे निशाचरा, तुझी ही निर्दयता कशी आहे! हे रावणाच्या धाकट्या भावा, स्वजनाविरुद्ध तुझे हे पौरुष कसे शक्य झाले?
6.87.18
इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः।
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ ६.८७.१८ ॥
भावाच्या मुलाने असे म्हटल्यावर विभीषणाने उत्तर दिले — "हे राक्षसा, माझा स्वभाव न जाणल्यासारखा तू का फुशारक्या मारतोस?"
6.87.19
राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्।
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्।
गुणो यः प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसम् ॥ ६.८७.१९ ॥
हे राक्षसराजाच्या पुत्रा, दुष्टा! सन्मानाखातर कठोरपणा सोड. क्रूर कर्मे करणाऱ्या राक्षसकुलात मी जन्मलो असलो तरी, माणसांचा जो पहिला गुण तोच माझा स्वभाव आहे; तो राक्षसी नाही.
6.87.20
न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे।
भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते ॥ ६.८७.२० ॥
मी क्रूर कर्मात रमत नाही, अधर्मातही रमत नाही. भाऊ विषम स्वभावाचा असला तरी भावाचा त्याग कसा करता येईल?
6.87.21
धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम्।
त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा ॥ ६.८७.२१ ॥
धर्मापासून ज्याचे आचरण ढळले आहे, पापनिश्चय केलेल्या त्या पुरुषाचा त्याग केल्यास माणसाला सुख मिळते, जसे हातातील विषारी सर्पाला सोडल्यावर.
6.87.22
परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम्।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा ॥ ६.८७.२२ ॥
परधन हरण्यात गुंतलेला आणि परस्त्रीला स्पर्श करणारा दुरात्मा पेटलेल्या घराप्रमाणे त्याज्य आहे असे म्हणतात.
6.87.23
परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्।
सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ ६.८७.२३ ॥
परधन हरण, परस्त्रीला स्पर्श आणि मित्रांबद्दल अतिशंका — हे तीन दोष विनाश घडवतात.
6.87.24
महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः।
अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥ ६.८७.२४ ॥
महर्षींचा वध, सर्व देवांशी विग्रह, अभिमान, क्रोध, वैर आणि प्रतिकूलता — हेही भयंकर दोष आहेत.
6.87.25
एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः।
गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥ ६.८७.२५ ॥
हे दोष माझ्या बंधूचे जीवन आणि ऐश्वर्य नष्ट करणारे आहेत. ढग जसे पर्वतांना झाकतात, तसे त्यांनी त्याच्या गुणांना झाकून टाकले.
6.87.26
दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥ ६.८७.२६ ॥
या दोषांमुळे मी तुझ्या भावाचा आणि तुझ्या पित्याचा त्याग केला. ही लंका नगरी आता तुझी नाही; तूही नाहीस आणि तुझा पिताही नाही.
6.87.27
अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि ॥ ६.८७.२७ ॥
हे राक्षसा! तू अति अभिमानी, मूर्ख आणि उद्दाम आहेस; कालपाशात बांधला गेला आहेस. तुला जे हवे ते माझ्याशी बोल.
6.87.28
अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान्।
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम ॥ ६.८७.२८ ॥
हे अधम राक्षसा! तू माझ्याशी कठोर शब्द बोललास म्हणून आज येथेच तुझ्यावर संकट आले आहे. या न्यग्रोध (वड) वृक्षातही तुला प्रवेश करता येणार नाही.
6.87.29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह।
हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६.८७.२९ ॥
काकुत्स्थ रामाचा अपमान करून तुला जगता येणार नाही. युद्धात नरदेव राम आणि लक्ष्मणाशी लढ. मारला जाऊन देवतांचे कार्य करून तू यमलोकी जाशील.
6.87.30
निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं
कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम्।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं
त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि ॥ ६.८७.३० ॥
तयार असलेले तुझे सामर्थ्य दाखव; सर्व शस्त्रे आणि बाण खर्च कर. लक्ष्मणाच्या बाणाच्या टप्प्यात न येता तू आज सैन्यासह जिवंत परत जाणार नाहीस.